Chapter I: Part 1

A
COLLECTION
OF
KACHÁRI FOLK-TALES AND RHYMES,

INTENDED AS A SUPPLEMENT TO
REVEREND S. ENDLE'S
KACHÁRI GRAMMAR.

BY
J. D. ANDERSON,
INDIAN CIVIL SERVICE.

SHILLONG:
PRINTED AT THE ASSAM SECRETARIAT PRINTING OFFICE.
1895.

TRANSLITERATION.

I am sorry to find that in transcribing I have wandered away from Mr. Endle's system of marking the values of the vowels. But the differences are, in essence, very small.

The circumflex accent indicates a long vowel.

"å" is as in Mr. Endle's Grammar.

"ù" is the guttural "u" printed in Mr. Endle's Grammar as "u."

J. D. A.

PREFACE.

This little collection of Kachári folk-stories and rhymes is intended as a supplement to the Reverend Mr. Endle's Grammar of the language, and as a reading-book for those who have acquired an elementary knowledge of Kachári. I have added a rough translation, thinking that these specimens of the folk-lore of a very simple and primitive people may be of interest to some who do not care to learn Kachári, and that it may stimulate others to make fuller and more successful excursions into an unexplored field. These stories were collected during a tour of only six weeks' duration in the Kachári mauzas of Mangaldai, and cost only the effort of taking down the tales as they were dictated. Not only the Kacháris, but the other hill tribes of Assam have doubtless their stores of folk legends which have never been exploited; and it pleases me to hope that others may find it as pleasant as I have found it, to collect these fictions of the savage mind over the camp fire. The text of the stories suggests a problem which it may amuse some one with better opportunities or more perseverance than myself to solve. It will be noticed that while the words are for the most part Kachári words, the syntax is curiously like the Assamese syntax. As an instance of this I have taken down (see page 1) an accused person's statement in both Assamese and Kachári. The Kachári version is, literally, a word-for-word translation of the Assamese. I can think of no other two languages in which it would be possible to translate a long statement word for word out of one into the other and yet be idiomatic. The most characteristic idioms are exactly reproduced. The Assamese says mor bapáy, but tor báper. The Kachári similarly says Ângnî âfâ, but nangnî namfâ. The Assamese says e dâl láthi; the Kachári translates gongse lauthi. The Assamese says gai-pelay kalon; the Kachári khithâ-hùi-man. And many more instances will occur to any one with a knowledge of Assamese who reads these stories. Briefly, it may be said that Kachári, as it is spoken in Darrang, has a vocabulary mostly of the Bodo type, though it contains many words borrowed from the Assamese. Its syntax, on the other hand, is nearly identical with the Assamese, almost the only exception being the use of the agglutinate verb (see page 26 of Mr. Endle's Grammar). Even the agglutinate verb is more or less reproduced in Assamese in the use of such expressions as gai pelay. Now it is quite possible that the Kacháris, from long association with their Hindu neighbours, have learnt their syntax, while retaining their own vocabulary. A more tempting theory is that Assamese and Kachári are both survivals of the vanished speech of the great Koch race, who, we know, ruled where Assamese and Kachári are now spoken side by side; that Assamese has retained the Koch syntax, while it has adopted the Hindu vocabulary of Bengal; that Kachári has preserved both vocabulary and syntax. This theory, if it can be defended, would at last give Assamese a valid claim to be considered a separate tongue, and not a mere dialect of Bengali. It would also give an explanation of the vexed question of the origin of the word Kachári. Ârúi is a common patronymic in the Kachári speech. As Mr. Gait has noted in his Census Report, the Kacháris have totemistic clans, calling themselves Bâg-ârùi, sons of the tiger, and so on. What more simple than that the Koch-ârùi are the sons of the Koches? So far, the problem is one of mere guesswork and theory. But there are other branches of the Bodo tongue in the Tipperah and Gáro Hills and in North Cachar, where men of the Bodo race do not come into contact with Assamese. Do the same idioms and the same syntax exist there? If not, they were probably borrowed from Hindu sources. If they do, it seems probable that these idioms and this syntax have survived not only in them, but in the Hinduised Assamese.

I had intended to draw up a list of the agglutinate verbs found in this little collection of stories to supplement that given at page 26 of Mr. Endle's Grammar. But anyone interested in the subject will find them for himself in the stories, and will learn more easily from the context than from any vocabulary what the precise shades of meaning of the interpolated particles are. They are a very curious and interesting feature of the language, and are probably found in richer abundance where the well of Bodo undefiled has not been contaminated by a mixture with other tongues.

I must not conclude without offering my hearty thanks to the Reverend Mr. Endle for his advice and help in collecting these stories, and to Samson, my tutor, who was in truth "the only begetter of these ensuing" fictions. He told me most of them and corrected all. I have no doubt he has many other primitive legends, if any one will take the trouble to write them down.

J. D. ANDERSON.

The 21st September 1894.

P.S.--There can be no doubt that the Kachári of Darrang is greatly influenced by the surrounding Assamese, though, even now, many Kacháris, and especially women, do not speak Assamese at all. There is an anecdote among the Kacháris showing the inconveniences of the bilingual state. A Kachári lad married an Assamese girl, and going to his mother-in-law's house was given food. His hospitable mother-in-law cried to him "Khâ! Khâ!" so he bound her hand and foot. Then she laughed, seeing that he supposed her to be talking Kachári. So she said to him (in Kachári) "Zâ! Zâ!" on which he went away. I am afraid the Kachári syntax is borrowed from Assamese.

KACHÁRI FOLK-TALES AND RHYMES.

AN ACCUSED PERSON'S STATEMENT IN ASSAMESE AND KACHÁRI.

Question.--Tumi ki kaba khujá?
Nang mâ bungnù nâmaidang?

Answer.--Mangalbár diná may ishkulalai gaichhilon. Âmár parikshár
Mangalbár diná âng ishkulau thângdangman. Zangnî parikhâ-nî

din haichhile. Mástore ámáre ghar âhibalai du bájit chuti dile. din zâdangman. Mâstorâ zangfùrkhô nå fainù-lâgi du bâzit chuti hùnai.

Gharat áhi, khai-dai-kari, Nandir tát paribalai galon.
Nå fainânai, zâùi lùngùi, Nandi-nî-au sùlungnù lâgi thângnaise.

Nandiye mot-kai beshi pare. Tin bájit may gaichhilon. Tát Nandi âng-nùkhri sùlùng-sî-nù. Tini baziau âng thângnai. Bean

derh ghanta parichhon. Sáre chári bájit pari thakár pará
ghantâ-se-khaise sùlùngnai. Ghantâ brùi-khaise sulungbai thânai-au

mar Paramesvari bhanir mát sunilon; "Maharánir dohai, ângnî Paramesvari âgùi-nî mâthù khnânaise; "Mahârâni-nî dohai,

Kampanir dohai, mar garbbhabati baiek chulit dhariba Kampani-nî dohai, ângnî modom-au thânai âgùi-nî kheneau homnù

ne pai." E rakam buli sunáte may ulai áhilon. Dekhon ji manâ." Be baidî bungnai khnânai-au âng onkhât-bù-naise. Nunaise

Kuntiye Gilásiye chulia-chuli-kai pariyáchhe, áru Kunti-zang Gilâsi-zang kheneau hom-lai-nânai goglainânai dang, ârù

Paramesvariye o Ilásiye. Mosai e dál rul ánipelai Gilásik Paramesvari zang Ilâsi-zang. Mosaiâ rul gong-se lânânai Gilâsikhô

erwai dile, Kuntik ágar mári dharichhe. Bám háte Kuntir sågå-hù-naise, Khhunthikhô hom-khiùp-naise. Âkhsîzang Khunti-nî

hátat dharichhe, hon hátat rulir ághát karichhe Kunti tatkhânât âkhâiau homdang, âgdâ zang rul zang bu dang Khhuntiâ obânù

pari gaichhe. Tár sheshe Madhu áhichhe. Âhi Kuntik chulit gaglai-nângnai. Bînî unau Madhu fainai. Fainânai Khuntikhô kheneau

dhari e char márichhe. May galon; gay pelay kalon: homnânai sùbâ-se sùbânaise. Âng thângnaise; thângnânai khithânaise:

"Apo e sab bar anyáy kathá. He ke janie tomár jiyar, e "Brai befùr hâmâ khorâng. Be sâne-sùâbù nangnî fisâzù, be

ke janie tomár jiyar. Tomár jiyar-hatak ji ne márilá, mor sâne-sùâbù nangnî fisâzù. Nangnî fisâzù-fùrkhô zi buâ-khùise, ângnî

bhani-hatak kio márilá? Tomár jiyar-hatak o máriba puá, mor âgùi-fùr-khô mânù bunai? Nangnî fisâzù-fùr-khô bù bu-nângauman, ângnî

bhanihatak o máriba puá. Âru ran bhángi diba puá." E âgùi-fùr-khô bù bu-nângauman. Ârù nânglai-nai sefai-nângauman." Erùi

buli kawáte mok bukate Bângâli-ghusâ [1] marile. He khithánai-au âng-khô zerbâ-i-au Bângâli-ghusâ saunaise. Be

ghusá khai, may jijir-muá khálon. Tenekwâte mar bapair mât sau-zâ-nânai âng zingri-mutdâ maunaise. Ereaunù ângnî âtâr mâthù

sunichhon. Bapay-e kaichhe: "Mor garbha-bati cháwálik khnânaise. Âfâiâ khithâdang: "Ângnî modom-au thânai hingzausâkhô

ne máribí." Kawate Mosai ahile; mor bapaik e már
dâ bu." Khithânai-au-nù Mosâiâ fainaise; ângnî âfâkhô phongse

márichhe. Bapáye bágari parichhe. Tár pichhat Madhue e már budang. Âfâ gaglainaise. Bînî unau Madhuâ-bù phongse

márichhe. Tár pichhat Kámesvar bar báns e dal lai áhichhe. budang. Bînî unau Kâmesvar wâ gedet gongse lâbodang.

Mar manat sandeha hal. Mor bapáy burha mánu. E du
Ang gînaise. Ângnî âfâ brai mânsùi. Be phong-ne

mârate bapay kápi áchhe. Tenekwáte Kámesvare marichhe
bu-nai-au-nù âfâiâ maubai thâdang. Bebaidî-nù Kamesvarâ fongse

e már. Tenekwáte Madhu o e dal báns lai mariba-lai áhichhe. budang. Bebaidînù Madhu bù wâ gongse lânanai bunù faidang.

Pránar bhay dekhí, ji thait sangrám haichhe, he thait e dál báns Thoinu gînânai, zerau nânglaidangman, beau nù wâ-gon gongse

pálon. Mor bapaik mâre buli, mai o e bár Madhuk márilon. man-nai. Ângnî âfâkhô bugan hannánai, ângbù fongse Madhukhô bunaise.

Murat parichhe, na kót parichhe, mor gát yád nai.
khårå-au-sù gaglai-khù, na mau-sù gaglai-khù, âng khithânù bâiâ.

Tetia Madhu mátit pari gaichhe. Mor bapaik may toli laichhon. Obânu Madhuâ hâ-i-au gaglainaise. Ângnî âfâkho âng dikhângnaise.

Tenekwát mor kakai áhi paichhe. Kokai-e may-e ámár bapaik Ereaunù ângnî âdâ så fainaise. Âdâzang ângzang zang-nî âfâkhô

lai áhichhon, ârû Madhudale Madhuk lai gaichhe. lâbônaise, ârû Madhuni-frâ Madhukhô lângnaise.

DÙIMÂ DÙISÂ NI KHORÂNG.

Sânùi brai burui man. Phâre unau bîsur gothai brai-buruî zâlângbâ, buruiâ zingâsînânai brainu khithânaise "Brai, zangfùrhâ zî dânai fisâfur dang, bîsùr mâ zânânai thânggan?" Erui bungbâ braia mai hu khâmnu lâgi Khubernîau thângnânai, mai sobai bîsor ârù lai-megong lâfâ megong bîfùr mânî-nî bîgot-zului bînânai nå-i-au lâbônânai sânsnî sânzât lâmâiau hor thânânai, nå man-fai-nânai buruinù khithanaise: "Ang gasenù bigot-zului lâbobai." Phâre nå-i-au sân-ne-sù thânânai, khet khâmnù lâgi sorai fithâ-gundui lânânai hâ, nainù lâgi thângnaise. Phâre gahâm hâ, dåtse nai-ui frâbui fâtbrùi-thing-bù zurâ khânânai dinnanai nå fainaise. Unau sânseni-khâli khodal sekhâ, bifùr-mâni lânânai thângnânai hâgrâ eonânai ârù bî hâgrâtùrkhô saunânai hâkhô mazâng khâmnaise. Bînîfrai, sanzâ sanâp ârù sâ khùlâ fâtbrùi-thing khulumnânai khonâ brùithing phongse phongse zaunaise.

Biaunù hâ gasenù mannaise. Phâre baidî baidî mai ârù fîfâng megon-thaigong boikhôbù fùnânai hùnaise. Phâre hâbâ zapbâ braiâ nåi-au thângnânai zirai nânai thânaise. Obâsù âzîbù dang khâlibù dang sânse buruiâ mai nainù lâgi braikhô lùgù homnaise. Khintu braia bungnaise "Lâmâiau dùi gùiâ. Nanghâ dùi gâng-bâ âng maunîfrai hùnù?" Theobù bî brai-nî khorâng khnâsongâlâbâ embrâbrâ braikhô homnaikhai lâng-gnâng-naise. Phâre thângùi thângùi mainî hâ man-sî man-sî zâbâ, buruihâ dùi gângnânai brainù khithâbâ, braiâ bungnaise "Âng nangnù dùhùi-nù khithâ-dangman, nonggâ? lâmâ-i au gùia hannânai? Theobù ângnî khorâng khnâ-i-âlâbâ fainânai ângkhô dukhu hùíù. Ereùi bungbâ, buruiâ bungnaise. Dinî âng dùi man-lâng-âbâ, thoi-sî-gan. Nang âng-nù dùi hùnùnânggô." Phâre unau braiâ mungbù upai mane zânânai, dùi namai-nâng-naise. Nâmaie nâmaie fukurimanse nubâ, bî buruinî megonkhô hî zang khânânai be fukuri-hâ-lâgi lângnaise. Ârù braiâ bungnaise "Nang be fukuri khô naiâlâbâ dùi lâng." Khintu dùi lângbâ-rù mâbâ mâbâ dùi nî dau ârù hângsùfrâ birlai-bâ, bîkhô khnânânai, bîkhô nainù lubuinânai nainaise. Beaunù daufùrnî gelenai ârù rong zâlainai nunânai bîhâbù brai zang rong zâlainù mon zânaise. Obâsù braiâ khâmâ, buruiâ âgârâ. Phâre braiâ buruinî khorâng lânù gnâng zânaise. Obâsù bîsùrhâ âji-bù-thâiù khâli-bù-thâiù gåthå gåthai zânaise. Zâbâ, bîsùrkhô fisînù hâekhai braiâ bîsùrkhô buruinî khorângzang Hem-nî hâzô-au lângnânai beaunù fukuri manse khâmnânai baidî baidî nâ khâmnânai dùiau hogârnânai dinbù-naise.

Phâre unau Srî braiâ sùimâ fudrun mâse lânanai, mùi sessâ ârù khusung nâmaibaie nâmaibaie dùi gângsù dangman. Ereau-nù Srî braiâ be fukuriau thâng-fnâng-naise. Beaunù dùi nunânai lângnù nâmaibâ, nâfrâ bîkhô raidaunaise. "Afâ, nang bení dùi lângbâ, zangfùrkhô gahâm khâmnânggan." Beaunù bî sùmai lânânai, dùikhô lângbâ, náfrâ bungnaise. "Dâ nang zangfùrkhô Loitho hâlâgî lâng." Beaunù Srî braiâ gaigainù lauthî zang dru-dru bù-bù-bâ khîthû khîthû dùi bùhùi bùnai, ârù nâfrâ bù fainaise. Bîbaidînù dùisâ zânaise. Obâsù unau nâfrâ Srî brai-nù lao thaise ârù khumrâ thaise hotaaise. Phrâ bîkhônù lâbônanai sâse khurmâ-nî nå-i-au hâpfaibâ bînù zô mîkhâm ârù ômâ mâse buthâtnânai hùnaise. Phâre okhà naibâ Srî braiâ be khumrâ-khô bînî khurmânù hunaise. Hùbâ bi khumrâkhô dânkhaubâ thâkâ gazâ mannânai ârù bâtî-se khâm zâhùnù lâgi omâ buthâtnaise. Ârù omâ bikhau [2] man-se dinnaise. Zâkhâng-ùi frâbùi fainù nâmaibâ omâ bikhaukhô Srî brainù hùnaise. Hùbâ ârù braiâ laukhôbù khurmânù hùnaise. Bî lau-au darbî gazâ dangman. Khintu be khorângkhô braiâ mi-thiâ. Ârù bînî khurmâiâ-bù bî-nù khithâ-i-â-khùise. Unau braiâ nåi-au fainaise. Ârù bîhâ nå-i-au bînî fisâzù-khô zâbrâ zânânai thânai nunaise. Bî lao ârù khumrâ-khô bînî khurmâ-khô hùlângnaikhai bîbaidî zâbrâ zânai ârù bînî khurmâiâ-bù be lao ârù khumrâ-khô lâkhmânaikhai zâbrâ gabrâp zânânai thânaise. Obâsù bînî unau nâ-frâ ozâ zâ-thî-nânai bîsùr-nî nå-i-au thângnânai gadân nai-hùi-nânai [3] khithânaise "Nang-sùr zùsâ mairong ârù goe zorâse fâthùi zorâse ârù dau mâse lânânai dùisâ-i-au hùnânai khulumbâ, nang-sùr-hâ zâbrâ gâgan." Besùr bibaidi-nù khâmnânai zâbrâ gânaise. Bînîkhai dâ Båråfrâ dùisâ dùimâ fùrkhô khulumù. Zapbai!

SÂSE OLSIÂ GÅTHÅ NÊ KHORÂNG.

Sâse olsiâ gåthå dangman. Bî mâlai hâli oinânai mai gai zap-bâ, obâsù bî mâmâr dublîau hâli oi-hùi-dang. Phâre Bùthùr braiâ olsia gåthåkhô hâli oinai nunânai bî thângnù hâekhai, bungnaise. "Helùi gåthå, nanglai dâ mâ hâlî oidang-hùi, bùthùrâ mobâbânù thângbai. Dâ mai gaibâ, mâ zâbâu-nù?" Theobù bî bîkhô naifinâ, mosôkhô bùâ dhum dhum dhâm dhâm [4] bunânai, nâtzret nâtflet bâli oibai thâiù. Unau braiâ khonle khonle sùngnaikhai gåthåâ brâp-nânai nai-gedau-nânai bungnaise "Nanglai maunî brai lùi? Âng khô hâli oinaiau be baidî sùngbai thâiù? Anghâ mâ zâdang, âng sù mithîdang." Beaunù braiâ bungnaise "Nonggâ, lùi âfâ, âng nangkhô gahâm khorâng-sù khithânù nâmaidang!" Beaunù gåthåâ bungnaise "Mâ khorâng dang? Mâmâr khithâ! Ânghâ hâli oinù sân zolângbai!" Obâsù braiâ bungnaise "Då hâli oinânai mâ zânù? Bùthùr thângbai," hanbâ, gåthåâ bungnaise "Bî bobething thângkhù? Mau thângkhù nang ângnù khithânanai hù. Âng mai gainù manâbâ, mâ zânânai thâng-gan?" Obâsù braiâ bungnaise "Nang âglânu mâlai zang lùgùse hâli oinânai mai gaibâ hâmgauman, dâlai bùthùr-khô sùr nunù hâgo, ârù mâbrùi bîkhô laifin-nù?" Beaunù gåthåâ bungnaise "Nang khithînânai hùnù hâbâ, âng bîkhô zerùïbâbù lâbônù hâgan." Hanbâ, bîkhô braiâ bùlù hâekhai khithânaise "Nang bething thângùi thâbâ khårå phut-thru-thru brai sâse thokon thunânai dubli gezer gezer thangnai nugan. Obâniâ nang bîkhônù hom. Ârù bî zere khithâ-i-ù nang bebaidînù khâmdùi" hannânai, bùthùr braiâ thângnaise. Obâsù gåthåâ hâli hogârnânai nåiau fainânai bîmâ buruikhô mâmâr khâm songnù hùnânai, zâùi lângùi bîmânù khithânaise "Ai, nang gâbun fungzânî khâm songnânai hù, ârù, mairong khothâse bùnnânai hù. Âng bùthùr braikhô hùs-ù-lâng-nù. nânggô. "Manâthù dinî âng hâli oinaiau brai sâse fainânai mai gainainî Bùthùrâ thangbai hannânai khithânai, ârù bikhô hùsù lângbâ mangan, ârù bîzere khâmnù thinù, bebaidî-nù khâm hannânai khithâlângnai." Obâsù buruia okhâ naibâ khâm songnânai gåthåkhô zâ-hù-ùi lâng-hù-ùi mairong khothâse bùnnânai hùnânai gåthåkhô hogârnaise. Gåthåâ thângùi thângùi zaikhônù lùgù manù, bîkh-ônù sùngù, bîsùr bungù: "Bùthùr thângbai hannânai mithigô. Bî mâbrùi ârù bobething thâng-khù, bîkhô zangfùr khithânù hâiâ." Beaunù gåthåâ gadau-srau zânânai bobething thângan hannânai zerenù manù erenù dubli gezer gezer thâbai baibâ gazânau brai sâse nuhotnaise Nuhotbâ bînù bù-thùr zânù nânggô nungnânai, bî-khô bungnaise "Âfâ, råthå! dåse råthå! Ang nang-ni-au manse khorâng sùngnù nâmaidang." Theobù braiâ khnâsongâlâbâ thângùi thâiù. Gåthåâ-bù khithù khîthù thângùi thângùi khithâ-lângù. Gabauzang braiâ nai fâfin-nanai bungnaise "Mâ hekhong-hekhong sùr gåthålùi maunî lùi nanglai?" hannânai sùngbâ gåthåâ bungnaise "Âfâ brai, da brâp-lùi! ang manse dukhuau gaglâi-nânai, nangnî khâthiau faidang." Hanbâ, braiâ "Mâmâr khithâ mâmâr khitha âng thângnù nânggô, ânghâ nåâ gazân, hor-thô hùi-gan;" hannaise. Obâsù gåthåâ khithânaise "Âfâ âng nangkhô bùthùr brai baidî nùiù. Bînîkhai nang ângkhô dâ buthât. Mâlaiâ boibù mai gaithrå-bai âng un zânanai daise bù gainù hâ-e khùise. Bînîkhai nang dåse thâng-fâfin-bâ ângha mai zagan" bungnaikhai, braia bînù khithâ-naise "Âng dâ faibai, thâng fâ-finnù hâlia, nang benîfrai mâmâr thângnânai, zese hâiù gathâng-gabrâm hâli oinânai mai gaihùithâng." Obâsù gåthåâ fainânai zerenù manù, erenù khothiâ [5] khinî-khô gai-brop-nânai dinnaise. Zapbai!

GÅTHÅ MÂMRA NÎ KHORÂNG.

Sânùi brai bùrùihâ gåthå sâse dangman. Braiâ gåthå uduibâ-nù thoi-lâng-naise. Obâsù bîmâ bùrùiâ bîbai-nânai gåthåkhô bângai fidit-bâ gåthåâ bungnaise "Ai, âng dâ mosô gumnù hâ-sî-gô. Nå-se-au murkhiâ hâpnù nâmaiù." Bînî bîmâ bungnaise "Âfâ fisâtlaiâ, nang âng thoiâgo mâni dukhu zânù nânggâ." Khintu fisâtlaiâ bînî dukhu mon hùâlâbâ sâse nî nåiau murkhiâ hâpnaise. Phâre bîkhô murkhiâ-frâ mosô gum-zâp-nù hùâ. Obâsù sâse gurkhiâ braiâ bîkhô onnânai gum zâp-hù-naise. Phâre gurkhiâfrâ bîkhô nunù hâiâ, ârù boibù bu-i-ù. Bînîkhai unau bî thânù hâekhai, monau dukhu khâmnânai, bùidâkh-sâri lângnaise.

Phâre thângùi thângùi bî nâmâ-i-au Simlî Bîr khô lùgù mannaise. Phâre bîkhô bungnaise "Dau, nanglai mâ bîr lùi? Simlî bîfâng fângse mâni bân-bù-dang!" Obânù bî bungnaise; ângnù mâ bîr, lùi, âdâ? Zekhô bungù Gilâ Charan bîr, bîsù bîr!" Obâ gåthåâ bungnaise, "Bî bîrâ ângnù!" Bungbâ, obâ, "Âng nang zang thângfâgan lùi, âdâ." Erui hannânai, bî zang thângnaise. Bebaidînù thângùi thângùi ârù Dhop Bîr khô lùgù manbâ, bîkhô bù bungnaise "Dau, be lai mâ bîr lùi? Dhop bîtâng fângse mâni hâtsingnù bân-bù-gâr-dang!" Obâsù bî bungnaise "Ang-lai mâ bîr lùi, âdâfùr. Zi Gilâ Charan bîr bî, sù!" Obâ Gilâ Charan bungnaise, "E gùi, bî lai ângnù nanggâ lùi?" Erùi hanbâ, "O âdâ, obâ âng-bù nang sùr zang thângfâgan," hannânai bisùr zang thângnaise. Bebaidinù Bîsor Bîr, Bândor Bîr, Hâgor Bîr, ârù Ot Bîr boi zang bîsùr sârå bîr zânaise. Bebaidînu lùgùse thângùi thângùi sâse. Raikhô burui-nî nå man-hùi-bâ, beaunù khâm song-zâ-nù lâgi sâse bîr Raikhônî-au ot bainù thângnaise. Thângbâ, Raikhô bùrùiâ mânsùi nunânai zânù lubuinânai lomzâ-thî-nânai udunânai thânaise, ârù bî bîrkhô bungnaise "Âbo, ângni khâthi-au-nù ot dang, sukhângnânai lângfai!" Hanbâ, bî fainânai sukhângdangman. Ereaunù khathiau thânai hâkhorau zùnânai khùkhlainaise. Bîbaidi-nù gabâu zâbâ, boibo sâse sâse thângnânai, beaunù gaglai-thrå-naise. Obâsù Gilâ Charan bîrâ manse khorâng zâbai nungnânai bîau thângnânai, Raikhô buruikhô nunaise. Obâsù bî Raikhô burui khô sùbâ-khrâng hot-naise. Beaunù bùrùiâ dukhu mannânai "Abo, nang ângkhô dâ buthât!" hanbâ; "Obâ ângni âgùifùr khô dîhonnânai hù." Ereui bungnai-au-nù bùrùi zâkhlâ gongse lâbonânai besurkhô hâkhor-nîfrai dîkhângnaise. Phâre unau bî Raikho bùrùikhô bùthât-naise.

Arù bîzang thângùi thângùi sâne Raikhô thânai thauni man-hùi-naise. Man-hùi-bâ, beaunù simlî-Bîr-khô mikhâm song-nù thin-nânai, bîsùr shikâr khâmnù thângnaise. Phâre bî khâm songnânai dinnaise. Khintu Raikho sânùiâ fainânai khâmkhô zâfainaise. Phâre bîsùr fainânai, "khâmâ hùrù?" hannânai bungbâ "E âdâfur, âng mikhâm songnù baugârbai lîfùr, manâthu âng gumâ mazâng mâse nunânai bîkhô naibai thâdangman." Khintu Gilâ Charan bî khorângkho mithîdangman. Bînîkhai bî thânânai khâm songnaise. Phâre khâm zânù lâgi Raikhô sânùiâ fainânai; "Ùi gåthå! zangfùrnù khâmâ hù lùi!" Hanbâ, bungnaise "Zangfùrnù ukhùinânai dang, nangsùrnù mâbrùi hùgan!" bungbâ "Gådå-i-au set-bâ gâkhir onkhâtnai gåthå-â-nù [6] zangfurkhô ereùi khithâiù nâ?" bungbâ, sânùikhô-bù gådå homnânai Gilâ Charanâ dubli dotse nî gazân khubui-hot-naise. Obâsù bîsûr bînîfrai bekhô zânù hannânai, brâpnânai hârau-hurau hù-sù-lai-bù-naise. Obâ bîsùr-khô-bù dân-thât-naise. Bebaidînù sâ-thâm-nî-frai sârå-hâ-lâgi Raikhô bùthâtnânai, Raikhôfurnî mikhâm songnai sârå hânthî hingzau lâbonânai, nå khâmnânai zâbai thânaise. Zapbai!

SÁSE PHÂLÂNGI GÅTHÅNI KHORÂNG. [7]

Sâse uduiau-nù bîfâ thoizânai gåthå dangman. Phâre âzi âzi khâli khâli bî gedet zâbâ sânse bîmânî-au sùngnaise "Ai, âglâ zangfùrhâ âfâ-i-â lai mâ maunânai zâdangman?" hanbâ, bîmâiâ hâmâ sunânai khithânaise "Namfâiâ desù desù fâlângî khâmnânai zâdangman. Bî thâblâ, dâ zangfrâ esebù dukhu zâiâman" hanbâ, bî bungnaise. "Uh! obâ bî hâbâ-khô âng hâiâ nâ! Bese thâkâ dang, ângnù dîhonnânai hù!" Hanbâ, bîmâiâ bungnaise "Âfâ nang bîbaidî khâmnù nânggâ. Âng bîùi gâpùi nangnù zâhùgan. Nang mâlainî dekhuau thângnânai mâbruibâ thoibâ betbâ âng mâbrùi thâgan?" Theobù gåthå â khnâsongâlâbâ embrâ-brâ bîmâ-nî-au thâkâ bînâ-nai lânânai bastu bainaise, ârù nau gongse nâmainânai lânaise, ârù gâsenù zå zâbâ, mânsùi sânùi-sù homnânai bîmâ buruikhô khulumnânai mâlainî dekhu-au nau zang thângnaise. Bebaidînù thângùi thângùi gâmî dåtse dùi-gâthan-au naukhô khânânai, gâmî gâmi bastu phân-hù-naise. Bî gâgai nau ne-ù. Bebaidînù thâùi thâùi beau-nù sùrbâ brai burui sâ-nùi-hâ hângsù gufut mâse dangman. Bînù bîsùrnù dùi laiùi mikham songùi hùgrâ-man. Bîkhônù sânse bî gåthåâ dùi gathânau gagainî hângsù-bîgur-khô khùnanai din-nânai ârù mazâng sikhlâ-sâ zânânai duguinai nunaise. Bînîfrainù boi hângsù-nî girimâ brai-bùrùi-khô on-sù-nânai thau ârù bînî nau-au zî zî bastu dang, ozâinù bângai bângai hùnù homnaise. Bîbaidînù bastufùrkhô fânùi fânùi fân-zap-bâ nåiau fainai so-nai-khai bî brai buruinî nå-iau thângnânai thâkâ zâbrâ hùnânai, hângsù khô bîbâ, brai bùrùiâ "Erenù lâng" hannânai bungdangman, khintu bî fâfù- [8]nâng zânù gînânai, brai-nî-gnâng bastu-khai embrâ-brâ thâkâ hùnânai hângsùkhô lâbônaise. Bînîfrai nau lânânai fai-ùi faiùi nå man-fai-nânai, âzibù thâiù khâli-bù thâiù bî hângsù mânsùi zâ-i-e nunânai, sânfrimbù hâmlângnaise. Bîkhônù nunânai bîmâ buruiâ mâlainîau sùngbai baibâ raubù mungbù khithânù hâiâ Khintu biaunù bùrùi sâse dangman. Bînîau sùngbâ, bî bungnaise "Âgùi, nang bîkhônù mithiâkhùi nâ? Bî fâlângi khâmnai thângnai-au bîhâ mâbâ manse zâdang. Nang bîkhô buddî khâmbâ, mithînù hâgan." Hanbâ, bîmâ bùrùiâ bungnaise "Khithâ-hor-hai, ai bùrùi, dhorom mangan." Hanbâ, bî khithânaise "Nang sânse sâse sikhlâsa lâbônânai nangnî gåthånî themâ nainù thin. Arù themâ naibai thânai-au-nù gâpthînânai sùng-thâng. "Nang mânù sânfrimbù hâm-lâng-dang?" Obânù bî bîkhô on-khâng-nânai bînî monau zî khorâng dang, bî khithâgan." Hanbâ, bimâ bîbaidînù khâmnaise. Hingzausâ-iâ themâ nainaiau-nù gâpthînânai gongrai surukhù surukhù [9] sùngnaise "Adâ-lùi, nang-hâ-lai mâ zâdang? Nang bekhô khithâiâbâ, âng bù khâm dùi zâiâ," hannaikhai gåthåâ hâmâ sunânai, bînù lâse lâse khithânaise "Ang fâlângî khâmnù thângnai-i-au dâ ângnî nå-iau zî hângsù gufut mâse dang, bîkhô mânsùi zânai nudangman. Khintu bî dâ baidî-sùi-ùi-nù thâbai. Bînîkhai âng erebaidî zâdang." Themâ nai-khângbâ be gâsenù khorâng hingzausâiâ bînî bîmâ-nù khithânaise. Bekhô bîmâiâ khnânânai boi bùrùinù khithâ hùi-naise lâiù. Buruiâ bîkhô khnânânai buddî hùnaise lâiu: "Nang dinî boi hingzausâkhô lâbonânai khithânânai hù, bî dinî horau udu-lâng-thî-nânai thâthang. Hor gezerbâ hângsùâ mânsùi zânânai gagainî modaifùrkhô khulumbai thâiù. Beaunù bî hângsù bîgurkhô zuzai-mù-au sùnânai hùbâ, obâniâ mânsùi-i-nù thâ-sî-gan." Be buddi hùnai-baidînù bîmâiâ hingzausâ-nù khithânaise, ârù hingzausâiâ bù gåthånù khithânânai hùnaikhai, sânse gåthåâ khurui gongseau khârezang thauzang golainânai dinnai, ârù songor manse dinnaise. Hor zâbâ bî udui-thî-lâng-nânai thâbâ, hângsùâ horau sikhângnânai âkhaiau âthengau modom au-bù khepthu-bai-dang. [10] Theobù bî khet-khut khâmâ-khuise. Bînîkhai bî udu-lângmâtbai nungnânai, gagainî hângsù bîgùr khô lâsehai khunânai dinnânai gâgainî modai-fùr-khô mon hùnânai khulumbâi thâdangman. Ere-au-nù srî-srî lâsehai sikhângnânai boi hângsù bîgùrkhô thâpnehai zuzai-mù-au efopnânai dinnaise. Unau bigurâ khâmnânai manâm-khang-bâ, bîkhô manâmnânai mannânai "Ângkhô mâ khâmkhù, mâ khâmkhù?" hannânai, fâtdrâp-dô gaglainánai khânggrâng-nânai thoi-hâp-nânai thânaise. Obâsù gåthåâ mâmâr fainânai khuruinî thaukhô khårå-modom-âtheng-âkhai-au hùnânai, songor zang sîpbai thânaise, ârù bîbaidînu sîpùi sîpùi thâblâ, gabâu-zang hâmâ sukhângnaise, ârù thâng-khâng-naise. Bîbaidî-nù mânsùi zânânai, sânùi-zang hâbâ khâm-lai-nânai zâbrâ dinhâ lâgi fisâ fisù zang rozo-rù-man zâlai-bai thânai-se. Zapbai!

BÎDÂ BÎNÂNAUNÎ KHORÂNG.

Sâse razâ ârù rânî dangman. Bîsùr hâ hoâiâ thoi-grù-naise. Bî thoibâ hingzauâ modomau dangman. Sânne-sù thânanai hingzausâ sâse zânaise. Ârù bîsùrhâ hoâsâ bù sâse dangman. Phâre sân-ne-sù thânânai, bîsùrnî bîmâiâ thoinaise. Thoibâ hingzausâ nî bidâiâ bîkhô gâkhîr daunânai fidet-naise. Phâ unau bîsùr zânù-gùie zâlângnânai unau gâmi gâmi bîbainânai zânânaise. Bîbaidînu thâbai-ùi thabai-ùi sâse râzâ nî nå-î-au hâp-hùi-naise. Beaunù Razâiâ onnânai bîsùrkhô bînî nå-î-au dinnai.

Be dekhu-au sikhau sâ-snî dangman. Bîsùrnù râzâiâ ozainù dau, omâ, mosô, phâreo hùnânggô. Be khorângkhô gåthå-mâmrâiâ khnânânai, bîsùr-khô dânthâtnu lâgi razâ-nî-au sùngnaise. Khintu razâhâ bikhô thinnù mon gùiâman. Theobù bînî mon zang-nù thin-naise. Obâ gorai mâse emfui gongse razânîau bînânai lânânai, be sikhaufur-nî nåiau thângnânai goraikhô dâpseau khânânai dinnânai, bî emfui lânânai dor-mukhângâu srî srî zombai thâ-naise. Unau be sikhau gedetsinâ onkhârbùbâ bîkhô dân-naise. Ârù boikhôbù sâse sâse bepaidi-nù dânnaise. Khintù boinùkhrî uduisuiâ monau bângai gînânai, lâse lâse fainaiau bîkhô gahâmùi dânnù manâkhuise. Beaunù thoi-e-khai bî bîsùrnî nå gongseau bîkhô sùnânai tâlâ mârînânai dinnaise. Manâthu âglâ bînî bîmâiâ bîkhô zî dânbâ-bù phongse bùâ dânnù thinlângdangman. Bînîkhai bî bîkhô ârù dânnù hâiâ-khuise. Unau be khorângkhô razânî sigâng-au gâsenù khithâ-naise. Beaunù razâiâ sikhaufùrnî nåkhô bîsùr sânekhô girimâ khâmnaise. Beaunù bîsùr thânânai bîdâiâ binânau-khô khîthânaise "Âgùi, nang be gâsenú nå gongse gongse-ùi nainù lubuibâ, nainù hâgo. Khintu be tâlâ-mârinai-khô nang dâ kheo." Bîdâiâ shikâr khâmgrâ-man. Phâre shikâr khâmnu thângbâ, bînânaunu sobai zang mairang zang golainânai, khurui gongseau hùlângnaiman. Bî bîkhônu sânse mâni bâsîbai thâdangman. Unau sân-ne-sù thânânai, bi gâsenù nå-fùr-khô kheo-e kheo-e nainaise. Khaise-au mosô, khaise-au gorai, khaise-au dau, bebaidînù nåfrimbù bî nainaise, Khintu bî kheonu hù-i-e nåkhô mon khâmnânai naiâlâbâ thânù hâiâkhùise.

"Mânâthù beaubù mâ dang âng nunù nânggô;" erùi hannânai bî kheonânai naibâ, thoi-hâng thoi-hâng mânsùi sâse nunaise. Beaunù bî khulumbâ, onnânai, bî zî khithâiù, bîkhônù lânânai, muli hùnaise. Beaunù sân ne sù thânânai mânsùiâ gahâm zânaise. Phâ bîbaidînù ozainù railainù ârù bînù khâm dùi hùnù homnaise. Bebaidinù thaie thaie bîsùr khoràng zâlainaise. Phâ unau bîdâkhô buthâtnù lâgi sikhauâ, hingzaukhô buddi hùnaise "Nang dînî zobrâ zâ-thî-nânai thâ, ârù khithâ: ângnù mosâ-gâkhir zâhùbâ, âng gahâm zâgan." Bibaidi-nù bidânù khithânaise. Bidaiâ khnânânai hâgrâ-bâre-au mosâ nâmai-lâng-naise. Bînî khâfâlùi [11] mosâ bîmâ mâse hâthâi-au mosô begeng nâng-phthânânai thânai lùgù man-naise. Beaunù mosâkhô sùmai lâhùnânai hâthai-nîfrai begeng-khô dîhonnaise. Unau bî mosânî gâkhir-nî khorâng khithânaikhai bî gaigai nî gâkhir ârù fisâ bù mâse hùnaise. Bekhô lâbonânai binânaunù hùfainaise. Phâre okhâ naibâ, sikhauâ, bî hingzaukhô sùngnaise. "Nangnù mosâ gâkhir hùfai-nù nâ?" Bî khithânaise, gâkhir ârù bînî fisâ bù mâse âdâiâ lâbodang." Biau bî hamâ man-naise. Ârù sânse fukuri manse-nî dùi lâbonù khithânai. Bî fukuri-nî dùikhô lâbobâ mânsùiâ thoiù. Beaunù binânauâ bidânù khithânaise, "Nang be fukuri-nî dùi ângnù lâbonânai hùbâ, âng gahâm zâgan Bebaidînù bidaiâ gorai mâse emfui gongse sùimâ mâse ârù mosâ-fisâ-khô bù lânânai thângnaise. Thângùi thângùi bongfâng gedet fângse man-hùinânai, be bongfâng singau-nù bî zirainânai dang. Ereaunù zibaù gedet mâse bî bongfangau mânnânai gâkhùlâng-dâng, nunânai, bîkhô emfui zang dân-so-naise. Ârù dåse thânânai, ârù mâse zibaû bîbaidînù gâkhùlângnai-au bîkhô-bù dânnaise. Bîbaidînù bî beaunù dang, obânù dau gedet mâse be bongfângau bîrbùnânai fisâ-fur-nù âdhâr hùbâ, fisâfrâ zâiâkhùise. Obâ bîmâ bungnaise; "nangfùr dinî mânù âdhâr zâiâ?" Obâ fisâfrâ khithânaise "Bongfang singau thânai mânsùikhô nang on-bâ, zangfùr âdhâr zâgan." Hanbâ, bimâiâ "ongan" hannânai sumai lânaise. Fisâfrâ âdhâr zâkhângùi-frâ-bùi, bîmâiâ mânsùi-khô sùng-naise "Nangkhô mâ nânggô?" Sùngbâ, bî khithânaise "Ângnù bî fukuri-ni dùi nânggô." Be dauâ fukuri-nî khorâng boikhô-bù mithînânai bînù khithânânai hùnânai bîkhô be fukuri khâthiau dinhùinaise. Be fukuri khathiau-nù fukuri-nî girimâ khunguri [12] sâse dangman. Gâthå mâmrâiâ bînî nå-i-au hâpnânai khungari zang gâsenù khorâng-bâthrâ zâlai-nâise. Obâ khunguriâ "Nang-nî khorâng-khô âng boikhôbù mithî-bai. Nang ângkhô hâbâ khâm. Be fukuri-nî dùikhô nang lâng-nù hâiâ: thoigan. Ârù nang-khô buthât-nù lâgi-sù nangnî nang-nânauâ, upai khâmdang. Nang zî mânsùi dân thârâ-lâbâ dindang-man; bî sikhâua-nù be gâsenù khôrang khâmdang." Erùi han-nânai bisùr sânebù failainaise, ârù bînî bînânau ârù sikhaukhô dân-thât-nâise. Dânthât-nânai, bîsùr sânezang beaunù girimâ zânânai thânaise. Zapbai!

EMBU BONGLÂ NÎ KHORÂNG. [13]

Brai bùrùi sânùi dangman. Bîsùrhâ zânù lùngnù gùiâman. Bînîhai sen-khokhâ sananai, zî nâ manù, bîzangnu mai slailânai mikhâm zâiù. Bebaidînù khâmùi khâmùi sânse senau nâ mâsebù nângâlâbâ, embu bonglâ gazâ senau thîp nângânai thâdang. Obâsù braiâ dâulâ gesîpbâ sâünù thângnânai, sen nai-hùinaise, ârù sen khô dikhângnânai ilit mannaikhai rong zânânai, mâmâr bîbân khânânai, nå-hâ-lâgi bât-zret-bât-thet bân-bù-naise. Ârù bùrùi-khô phuzâ-nânai bungnaise "Bùrùi, bùrùi, mâ dâbù uthiâ-lùi? Sân-zåbai!" Hannânai, phùzâbâ bùrùiâ mâmâr sikhângnânai ot sunânai sâne-zang ot sailainaise. Ârù braiâ bungnaise "Zangfùrhâ dinî khaphâl gâham! Senau nâ thîp-bungnânai thâdang!" Obâsù bùrùiâ bungnaise "Hùrù, hùrù! nai-nî, lâbonai!" hanbâ, braiâ mâmâr khithîfainaise. Ârù brai bùrùiâ sânùizang orau gahâmùi nainânai nunaise gâsenù embubonglâ gazâ. Obâsù bùrùiâ braikhô bungnaise "Dinî nanghâ khaphâlâ gahâm zâdang! Gahâmùînù khâm manzâsîgan!" hannânai bungbâ braiâ senkhô dåkhånaise, ârù buruikhô buthâtnù thin-bâ, bùrùiâ gon gongse lânânai thå thå bù-thât-hù-lâng-naise. Emphâre bùthât-zap-bâ mâse âtheng bainânai thoifrâmnânai bùrùi-nî khâmflai singau thâdangman. Unau gâsenù embu-fùr-khô sâi-khâng-nânai, brai bùrùiâ bînîfrai uthîbâ ârù khâmflai dikhângbâ, be thoifrâmnai embukhô nunânai, braiâ, "Bùrùi, mâse embu thâbai, bùthât! bùthât!" Hanbâ, embuâ rai-dau-naise "Âfâ lùi âng-khô dâ bùthât: âng nangnù hâli oinânai, khodâl zaunânai, mai gainânai hùgan." Obâsù braiâ bungnaise: "Mobâthù embu-bonglaia hâbâ maunânai hùnai nudang-lùi? Nang hâbâ maunânai hùnaia gakhâ! Buthâtzânù gînânai nang bekhônù khithâdang." Bungbâ, embu bonglâiâ gahâmùi khulum-bai-nai-khai, ârù sumai lâ-nai-khai, braiâ bùrùiâ onnânai bîkhô buthârâlâbâ nå-i-au dinnaise. Obâsù âjibù thâiù kâlibùthâiû dùilâng bùthùr såbâ, embu-bonglâiâ nângal lânânai dubliau hâli oinù thângnaise. Ârù bî nângal-mothiau gâ-khù-nânai hâli oibai thâbâ, bînî dubli thing sùrba rajâ sâse hâthi gânânai fainai nubâ embubonglâ raihotnaise "Helùi, helùi, nang maunî mânsùi lùi? Âng nî âli-fùr-khô gâphle-gâsi khâmdang!" Hanbâ râzâiâ, "Âng khô bebaidî rainaiâ sùr?" Hannânai, mânsùi hotbâ, sâfrâ singau hâkhmânânai thâiù. Bînîkhai mânsùiâ nunù hâekhai thâng-phâ-phinse. Bebaidînù khonle khonle raiù, khon-frimbù bîkhô nunù hâekhai râzaiâ mosôkhônù lânù thinnânai nå-hâ-lâgi lângnaise. Obâsù bî bù khîthu khîthu thângnânai gogrâ nî nå sâïau thurui singau hâpsù-nânai thânânai rajâ khô baidî baidî raibai thâ-sùnaise. Râjâiâ bîkhô khnânânai, naibâbù nuekhai brâpnânai gogrâkhônù sefainù thinnaise. Khintu bî bînîfrai thângkhmânânai saurâ nå sâ-i-au thânânâi ârù rainaise Bebaidînù gâsenù nå sephainù gnâng zânaikhai, râzâiâ unau gînânai bîkhô gahâmùi sùngnaise, "Helùi âfâ, nanglai modai nâ mânsùi? Âng nangkhô mungbù khâmliâ." Hanbâ, bî bungnaise "Âng modai nunggâ, mânsùi-sù. Ârù nang ângnî mosâ lâbonai-khai âng nângkhô raidang. Ârù nang dâ nangnî phisazùkhô âng zang hâbâ khâmnânai hùgan hannânai sumai lâiâ gô mâni, âng nangkhô bebaidînù nue zânânai raibai thâgan." Hanbâ, râzaiâ sumai lânângnaise. Obânia bî nånîfrai onkhâtnaise. Onkhâtbâ râzâiâ sumai lânaikhai, ârù mâbâ modai-fùr zânù hâgô nungnânai, hâbâ khâmnânai hùnaise, ârù dolâ, hâthi, gorai gâ-khù-hù-lainânai nåhâlâgi hotbâ ârù brai bùrùinî nå khâthî man-fai-ba, brai bùrùia gînânai, nå-nîfrai khâtlângdang-man. Bîkhô embu-bongla fisâtlâiâ nunânai "Gînù nânggâ" hannânai, mânsùi hotnânai lâbo-finnaise. Obâsù brai bùrùi fisâtlâ ârù bîhâmzù boibù zå zânânai rong zâ-lainânai mânsùi fùrkhô khâm-dùi zâhùnai lùnghùnaise. Bebaidînù thâùi dang, sânse bîhâmzùâ embu-bonglâ-khô nainù bânânai embu-bongla-khô duguinù thinnaise. Embu bonglaiâ bungnaise "Âng udui-nî-frai dùi-au-nù thâiù. Dâ dùgùibâ ânghâ mâ zânù?" Obâsù hingzauâ bungnaise "Nang dui gusu-au thânai-khô âng mithîdang. Khintu nangnî bîkhong-nî gâdi-mâlâ nunânai-sù âng nangkhô thukuinù nâmaidang," hanba, embu bonglâiâ mânthi zânaise. Zâbâ dùi glopglop phûdung-nânai hoâkhô linghotnaise. "Mâmâr faidù! Âng thukuinù nânggo." Bî mâmâr fainânai, sùngbâ; "Nang âglâ dùiau bât-sùm grù. Âng unau bîkhong hùnânai hùgan," hanbâ, bî bîau bât-sùm-nânai khâng-grâng-nânai thoinânai thânaise. Zapbai!

MÙI ÂRÙ DAUKHÂ DANDÂ NÎ KHORÂNG.

Bîsùr sâne zang âglânîfrai fisikhî man. Ârù bîsùr bongfâng fângseau ozainù lùgùse thânaiman. Phâre sânse mùikhô sel mâseâ nunânai bîkhô gufûng ârù zânù lâgi gahâm nunânai selâ raidaunaise "Helùi khurmâ! Nang beau mâ nâmaidang? Âng nang khô nunânai on-sùdang ârù nanghâ khusi dangbâ, âng nangzang khurmâ khâmgan." Beaunù mùiâ bungnaise: "Nangzang ângzang mâbrùi khurmâ zânù hâgô? Nang ângni hothru. Nang ângkhô manbâ, nang ângkhô zâgô. Âng nangnî bîdot." Be khorang khnânânai selâ monau dukhu mannânai bungnaise "Nang zî khorâng khithâdang, gâsenù nunggô. Ârù bînîkhâi ânghâ raubô gùiliâ, thoithro-bai. Bînikhai âng dâ monau gunînânai gokhainî [14] haran lâbai. Ârù nang boidî raunîbù mungbù khâme, omâzang khurmâ khâmnù mon zâdang. Nang ângkhô beau mungbù dâ bung." Be khorâng-au-nù mùiâ mânthî zânaise. Obâ bîsùr sâne zang bongfâng guriau thâng-lai-naise. Beaunù daukhâ-dandâ-î-â sel-khô nunânai, bîkhô âgâr-nù lâgi mùinù zâbrânù gahâm khorâng khithâdangman. Khintu be khorâng-khô mùiâ khnâ-song-hiâ-khai, daukhâ dandâiâ sâkhthar manse khithânaise: "Sâne fisikhî dangman-nù. Bîsùr sâne zang khorâng khâlainaise zî "Zangfùr zebù dukhuau gârlainù nânggâ." Phâre sânse bîsùr maubâ thângnaiau hâgrâ gezer gezer thângdangman. Beaunù lâmâ gezerau mâfur mâse lùgù man-naise. Phâ bîsùr sânùi nî gezerau sâse bongfâng gâkhùnù hâgoman, sâse haiâman. Zeblâ mâfurâ hù-sù-bù-dang, sâse khâtnânai bongfângau gâkhùhùinaise. Sâseâ mungbô upai mane zânânai hâiau khuglupnânai, hâng lâiabâ thânaise. Unau mâfurâ fainânai bikhô manâm-su-nânai hâng gùie nunânai, gârlângnaise. Phâ bongfângnî mânsùiâ sùngnaise "Helùi sikhî, nangkhô mâfurâ manâm-su-nânai mâ khithânai?" Beaunù bî bungnaise "Bebaidî mânsùi-zang nang khurmâ dâ khâm," erùi hannânai bungnai." Daukhâ dandâ bungnaise "Besùr sânùi-nî baidi nang-hâ-bù zânù hâgô. Theobù mùiâ bînî khorâng khô lâiâkhùise. Phâre âzi-bù-dang kâli-bù-dang sânse selâ phân nunânai mùikhô bî thauni-hâ lâgi bîkhô phânau khùkhlainaise. Phâre bî phân-nî deoling-khô ot-sonù thinbâ-bù, otnù manâ hannânai otsoâkhùise. Unau daukhâiâ bîsùrnî khorângkhô mithînânai nâmai-lâng-nânai mùikhô phânau nângnânai thânai nunaise. Nubâ, bîkhô gahâm khâmnù lâge upai khâmnaise. Phâre, okhâ naise naise zâdangman, ereaunù bî bungnaise "Sikhî nung uduikhô dukhrâng hùnânai hâng laiâlâbâ thâ. Ârù âng gâp-bâ, nang khât. Be upai-au goâbâ, ârù gùiliâ-se." Bî khithanai-baidi-nù mùiâ khâmnânai dang. Ereau-nù phân-nî girimaiâ fainânai mùi-khô thoinai mon khâmnânai, zongkhô hâiau thunânai dinnânai phânnî deoling khô kheonânai fahâm-dang-man. Ereau-nù daukhâiå gâpnânai hùbâ, mùiâ sikhângnânai dophong khâtbâ, mânsùiâ zongkhô lânânai, khubui hot-naise: khintu mùinî modomau nângâlâbâ selnî modomau nâng-hùi-naise. Beaunù selâ thoinaise. Zapbai!

BRAI SÁSE NI KHORÂNG.

Sâse brai dangman. Bî sân-se hâgrâiau thâthî dân-nù thângbâ, mosa mâse sùgùmnai khnânaise. Ârù obânù bînî khâthî nî frai dau mâse bîr-lâng-bâ, braiâ gîkhrongnânai bung-nâise "Âng nangkhô manbâ, khugubân phurungauman." Bî be khorâng-khô-nù bungùi thâdang, mosâ khnânânai "Be braiâ mâ khithâdang? Ang bekhô mithinù nângbai, ârù bekhô âng zâ-liâ-bù. Erùi nungnânai braikhô mâthù [15] hùnaise "Helùi brai, nanglai mâthù [16] khithâdang?" Theobù braiâ khnâsongâlâbâ bî khorângkhônù bungù ârù thâthi dânù. Obâsù mosâiâ khâthî-åse-au fainânai, brai-khô bungnaise "Nang mâ khorâng bungdang, ângnù khithâiâbâ âng nangkhô zâgan." Ereùi hanbâ brai gînânai "Nang gabun ângnî nåiau thâng. Oba âng nang-nù khithâgan." Hanbâ, bî thângnaise. Okha naibâ, mosâiâ sùngùi sùngùi brai-nî nåiau phungaunù okhar fainaise. Phâre braiâ nunânai "Apâ, nang mau-nù thângnu lùi" hanbâ "Âng burobu thângâ. Nang-nî-au-sù mîa-nî khorâng sùlùngnù faidang. Obasù braiâ bungnâise "Âng nang hât-sing-bâ be khorâng-khô khithânu hâiâ. Ârù mâ-ne-sù lai-bau." Ereùi bungbâ, bî thângnânai mâne mâthâm bîzang lâbonaise. Obâsù braiâ mai dângrî set-lâi-au dîhonnaise. Dîhonnânai bî ghai mithînai mosôkhô uthumai khamnânai mosôfùrkhô khânânai mai-mâran hùnaise. Hùbâ, boi uthumai zânai mosâiâ bungnaise "Abô, âng-hâ khårå megem-sù dang." Phâ braiâ khithânaise; "rå-dåse, âbô, rå thå, dânù zâsîsù," hannânai, hù-ùi thânaise. Phâre unau mosâiâ khårå megemnânai gaglai-sù-nânai thâbâ, phânsân gnâng lauthî lânânai gahâmùi thunânai hùnaise. Obâ mosâiâ "Abô! ângkhô mâ khâmù? Âng dinî thoisîgan!" Hanbâ, braiâ bungnaise "Nang mîâ ghugubân sùlùngnù nâmaidangman bebaidî dukhu zânù hâiâbâ, âng nangkhô mâbrui fùrùngan?" Hannânai, ârù thù-khrâng thùsi khâmse. Obâsù mosâiâ bungnaise "Âng dukhu zâdang, be nunggo; nangnî khorâng khô âng mithiâkhui." Hanbâ, braiâ bungnaise "Bîkhônù ghughubân hannânai bungu." Obânù mosâ bungnaise "Âng mithîbai, zang-fùrkhô hogar dù!" Braiâ bungnaise "Rå, âru bângai mithî-zap-si-gan." Hannânai, ârù hunaise. Unau mosâiâ brai-khô khulum-bai-nù homnaise. Phâre maiâ gâbâ bîsùr-khô hogâr-hot-naise. Hogâr-slâp-nù manâlâbâ, uthumai ârù bîsùrbù khâtlângnaise. Khât lângbâ, mengnânai, bîsûr dâpse au boibo zå zânânai zirainaise. Obânù bîsùr boi didungkhô nunânai brainù hùnùlâgi railainaise "Be dîdungkhô hùâbâ, bî mobâbâ zang-fùr-khô sinai mangan." Bungnânai, bîbù bungù "nangthâng." Brainî sinnainai mosâiâ thâng-nâng-naise.

Obâsù bî thùrthùr bùrbùr gînânai thângdang, âru brai-nî nå man-hùi-nânai, brainù didung-khô zâsi [17] hubâ, braiâ bungnaise: "Manâbai; âng udubai. Âng onkhâtliâ. Inzur-goblong-thing hot." Han-bâ, mosâiâ lânzâiâ zang didung-khô hotnaise. Obânù, braiâ sekhâ lânânai lânzaikhô dân-so-naise. Beaunù mosâiâ gâp-khrau gâpsî khâtlângbâ, braiâ bungnaise "Ârù ânghâ sâse âgùi sing-sing hù-siù-lâng-dang! Nang khâtnânai mâu-thu gonù?" Be bîbaidinù khârùi khârùi naifinnânai raukhôbù nuekhai, zirainaise, ârù khânkhrai gurungau dùi nunânai, khândâ lânzai-khô sunânai zånaise. Phâre khânkhraiâ onkhâtrânai lânzaiau khepnaise. Obânia mosâiâ "Gomâ gomânu brainî bîgúiâ fai-mât-dang;" hannânai, bînîfrai khîbù khîsât khâtlângnaise. Obâsù zesenù khârù khânkhraiâ gaglaigan nungnânai, gahâmùi khep-sin-lângù. Bebaidînù khârùi khârùi mosâiâ thoifrâmnai zânaise. Unau bongfâng-fùr-au nângnânai âgârbâ, obâsù mosâiâ gahâm zânaise, ârù brai-bi-gùi-khô thângbai nunânai, khâm dùi zânaise. Zapbai!

MÙKHRÂ ÂRÙ SESSÂ NÎ KHORÂNG.

Mâse sessâ ârù mùkhrâ zang fisikhî man. Bîsùr sânùi zang ozainù lùgùse thâiù, lùgùse zâiù, ârù lùgùse thâbaibaiù. Obâsù sânse sâse Darrangârùi mânsùi goe thâlit lânânai, âlâsî zânù thângnai nâmau lùgù mannânai, bîsùr railainaise "Be mânsùi-nî goe thâlit-fùr-khô zânù lâgî zangfùr buddî manse khâmnù nânggô," hannânai, sessâ-khô nâmau-nù thânù thinnânai mùkhrâia hâgrâ-iaù hâkhmânai thânaise. Phâre mânsùiâ manfaibâ, sessakhô nunânai, bîbân dinnânai, hùsùnaise. Hùsùbâ, mùkhraia hâgrânîfrai mâmâr onkhâtnânai thâlitfùrkhô lânânai bongfângau gâ-khù-hùi-naise. Ârù "sessâ-faigan" hannânai, thâlit goe-fùrkhô mâmâr zâ-grù-naise. Ârù thâlit bigùr buâ sessânù dinnaise.

Emphâre unau sessâkhô mânsùiâ homnù hâiâkhùise ârù unau nåiau thâng-phâ-phin-naise. Obâsù sessaiâ gâbzrî-ùi gâbzrî-ùi thângnânai, fisikhîkhô lùgù man-hùi-nânai, gur thâlit bîbâ, thâlit bigùr bùa hùnaise. Bînîkhai sessâiâ brâpnânai "Bekhô bângai dukhu hùgan," monau nungnânai, thâsobâre singau thâhùnaise. Unau mukhrâiâ bongfângnîfrai onkhâtnânai: "Sikhî lùi! sikhî lùi! hanùi hanùi gâbzrî gâbzrî thângbâ, sessâiâ brâpnânai bungnaise "Mâthù sikhî-sikhî lùi! Âng beaunù razânî khuser ne-fai-dang. Nangnù ângkhô mânu nânggô?" Obâsù mukhrâiâ nuzâhùinânai bungnaise "He sikhî! khuserkhô ângnù thåse ù, herâ! Bese gathâu âng zâ-nai-nî;" hanbâ, sessâ bungnaise; "Âng nang-nù hùnù hâiâ. Razâ khnâbâ ângkhô bugan." Theobù bî embrâ-brâ-bînaikhai "Zâ lùi zâ, âng nangzang hâ-liâ" hannânai, zânù hùnaise. Phâre bî zânânai, sâlâiau mânbâ "Sikhî âng thoinaise" hannânai, bâbrâpbaibâ, sessâ bungnaise "Nang gagainù dukhu mandang. Âng dâ nangkhô mâ khâmgan?" hannânai, bere jåthâ nî bâhâ singau thâ-hùi-naise. Mùkhrâ bù un un gâbzrînânai thângnânai ârù nu-zâ-hùi-nai-sui-lâiù "Sikhî nang mâ khâmdang, herâ" bungbâ, sessâ khithânaise "âng razâ nî zåthâ nedang" hanbâ "Sikhî, ângnù bângai dâmnai-nù hù, herâ!" Sessâiâ bungnaise "Uh âng hâiâ, herâ; râzâ khnâbâ ângkhô buthâtgân," bungbâ bù, embrâbrâ "Âng lâsui-sù dâmgan, herâ," hannânai, bere bâhâkhô âkhâi-phât-ne zang bu-zâp-naise. Obânu berefrâ mukhâng, megon, modom gasenú ot phop-bâ mùkhrâiâ gâp-khrau gâp-sî bâbrâp-bai naise. Obâniâ sessâiâ bungnaise: Âng dù-hùi-nù nang-nù khithâ-dangman, theobû nang khorâng lâia. Âng mâ khâmgan?" hannânai, ârù dâpseau zîbô-gowâl-nî khâthîau thâ-hûi-naise. Azùnghâ mùkhrâ bù khîthû khîthû thângnânai bungnaise "Ârù beau lai nang mâ khâmdang, herâ?" Sessâ bungnaise "Âng razâ-lùnghâ-nî [18] sâmâ-lauthî nedang, herâ." Bungbâ "Sikhî, âng-nù bù hù, herâ! âng bângai dângnai-nî!" Bî "hùâ" hanbâbú, embrâ-brâ, dangnainânai, beaubù bî zîbô-zang ot-zâ-naise. Bînîfrai sessâ thângnânai photobâreau thâ-hui-naise. Mùkhrâ bù gâbzrî gâbzri thângnânai, ârù lùgù lâ-hùi-nânai sessâ-khô súngbâ, bi bungnaise: Bekhônù razânî dolâ hannânai bungù. Mùkhrâ bungnaise: "Sikhî, âng bângai uthî-nai nî, herâ!" bungbâ "Uh! âng hùnù haiâ. Razâ khnâbâ, âng-khô mâ bunggan? Nang mâbâ âbrâ mânsùi, herâ! Khorâng khithâbâ-bù khnâsonggâ," bungbâbù, mùkhraiâ "Nonggâ, herâ, sikhî dåse buâ uthîgan" hannânai, phåtåbâreau bât-drumbâ, gådåhâ lâgi thrùp thângnaise. Obâsù sessâ khithânaise "Duhui thâlit zânânai bîgur hùnaiâ, benù, herâsikhî, nang beaunù thâ-dù! Âng nangkhô khulumbai! âng thângnaise" hannânai, bî mu-khrâ-khô beaunù gâr-lai-naise.

Obâsù unâù bîthîng gândâ mâse fainai nubâ, bîkhô mukhraiâ dikhâng-nù thing-dangman. Gândâiâ bungnaise "Âng-hâ ukhui-sù-dang ârù dùi-gâng-sùi-dang: âng nangkhô dikhângnù hâiâ," hannânai, bî thângnaise.

Bînî unau ârù moesù mâse fainai-au bîkhô bù khithâdangman Bîbù khnâsongâlâbâ blot thângnaise. Boinùkhrî khî-zap-au mosâ mâse ukhui-sù-nânai bîthîng thângdangman. Mùkhrâ nunânai bungnaise "He âfâ, nang ângkhô be dukhu nî frai dikhângâbâ, ârù raubô dikhângliâ." Hannânai gahâmùi khulumnù homnaise. Theobú bî "Âng nangkhô dikhângnânai mâ mangan?" hannânai, khozo-ne-sù [19] thângbâ, mukhrâiâ bungnaise "Âfâ, nang ângkhô be photobâre-nî-frai dikhângnânai hâbrùfùrkhô sù-srâ-nânai ângkhô nang zâ!" hanbâ, bî ukhui-sû-nai-khai, be khorâng-au khnâ-song-nânai, bîkhô bungnaise "Âng nangkhô zânû mon gúiâ, manâthù, bebaidî dukhuau gaglainaikhô dikhângbâ, ânghâ gahâm zâgan. Theobù nang gaigainù zâsinânai hùnai-i-au, âng zânù hâgo," hannânai, bînî lânzai-khô pholau hotbâ, mùkhrâiâ bînî lânzâiau hombâ, dikhâng-bù-naise, mù-khrâ khîthânaise "Âfâ nang ângkhô dâniâ modom-fùr-khô gahâmui susrâ, emphâre rânbâ zâ," hannânai sândungau dåse zåbai thâdangman. Ereaunu mosâ-iâ phâtsething naineau, bî bongfângau fât-drâp gâ-khù-naise. Mosâ bekhô nunânai, brâp-nânai, bongfâng guriaunù sânne sânthâm nebai thânaise. Bebaidî thânânai, unau khugâ sînânai, hâthai hâzîzî khâmnânai, thoithî-nânai, thânaise, ârù thâmfaifrâ khugâ-i-au brûng-brûng han-lai-nù homnaise. Beaunù mukhrâiâ ose ose thoi-mâtbai nungnânai bongfâng bîzô nî frai lâse lâse onkhâtbùnânai âglâ lâse-i-hai lânzai khugau sù-nai-grù-bâ-bù mosâ mungbô khâmâkhuise. Ârù unau âtheng thângse sùnânai hùnai, beaubù mungbô khâmâkhùise. Obâsù mùkhrâ bungnaise "Nang ângnî âthengfùrkhô khrem-khrem otnânai zâgauman, lanzai-khô khrem khrem otnânai zâgauman," hannânai, rong zânânai: "Dâniâ ângnî khårokhô-nù zâ," hannânai, khugau sùnânai hùbâ, obânù mosâiâ khrem ot-khrep-naise. Thoibai! Zapbai!

KHUSUNG ÂRÙ MÙKHRÂ.

Besur sâne zang fisikhî man. Sânse lâmâiau thâbâ, sâse mânsùi gur thâli mairang bânnânai lâbonai nùnaise. Bîkhô nunânai mùkhraiâ fisikhînù khithânai-sùi: "Helùi sikhî, nang beaunù zåbai thâ. Be fainai mânsùia bîbân dinnânai nangthângkhô hùsùbâ, nangthâng khât." Erùi hannânai khusungkhô bî lâmâ-au-nù dinnânai mùkhrâiâ hâgrâ singau hâpnânai ânda zânânai hâkhmânânai thânaisui obâ be mânsùiâ khâthi zâbâ, khusungkhô nunânai, bîbân dinânai, húsúnaise. Obânú mùkhrâiâ hâgrâ nî frai onkhâtnânai be thâli ârù gur khô lângnânai bongfângau gâkhùhùinaise. Unau be mânsùiâ khusung-khô manekhai, gaigainî nå-i-au thâng-fâ-fin-naise. Benî unau, khusungâ hâgrâ-nî-frai onkhâtnânai fisîkhô nâmainânai man-nânai, thâlit ârù gur bînaise. Khintu mùkhrâiâ thâlit zânânai bigur gazâ, gur zânânai, thinkli gazâ khusungnù hùnaise. Beaunù khusungâ brâp-naikhai, bîkhô bongfângau dikhâng-lâng-naise. "Nang âng-khô gur ârù thâlit zânai nudang-man. Beau mâ dang, nang gagainù nai." Bebaidî bungnânai mùkhrâiâ bongfâng-nî-frai onkhatnânai thângnaise Phâre khusungâ beaunù thânânai onkhâtnù haiâkhùise. Be bongfângnî sing-thing baidî baidî omâ thângdangman. Khintu raubô bîkhô on-â-khùise. Unau, gândâ brai mâse be thing thângbâ bî bîkhô khulumnânai bungnaise "Âfâ, nang ângkhô onbâ âng nangnî bîkhung sâïau bât-drùm-nù nâmâiù." Beaunù gândaiâ bîkhô onnânai thinnaise. Thin-bâ, bî bât-drùm-naise. Obânù gândâ-hâ zânzi bai-naise! Obâniâ, bîkhô khusungâ hâgrâ zang khupnânai dinnânai, razânî nåau thângnânai razâ zånai khâmflai sing-au thâ-hùi-naise. Phâ zeblâ mel khun khun zâdangman, obâ khusungâ khîphînâise. Razâ bîkhô khnânânai "Sùr khîphîdang? Khîthù dân!" Beaunù boibô "Âng khîphîâkhùi" hannânai bungnaise. Ârù bebaidînù khonnesùi khîphîni-au, sâse mânsùiâ bîkhô razâ nî khâmflai singau nuhotnaise. Nunânai razâni sigângau bung-naise "Âfâ, nangthâng âng-khô dân lâgi-bù, âng manse khorâng khithânù nâmâiù. Nangthângnî khâmflai singau-nù mâbâ mâse dang. Âng mithîgo bînù khîphîdang." Phâre razâiâ nainânai, bîkhô nunânai, khîthù dânnù thinnaise. Obâniâ khusungâ bungnaise "Âfâ nang ângnî khîthû dâ dân! Âng nangthâng-nù gândâ mâse hùgan." Beaunù razâiâ brâpnânai, bîbînai-baidi-nù mânsùi zâbrâ bî zang hùnânai hotnaise. Bî thângnânai, gândâ-khô boi bongfang guriau khithî-hui-naise. Mânsùifur gândâkhô lâbonânai, razânî singau hùbâ, razâ hontoh zânânai bînù gorai mâse hùnaise.

Be gorâiau uthînânai khâtbaibâ, mùkhrâiâ nunânai sùng-bâ, bî bungnaise "Be goraikhô ângnù razâiâ hunai." Obânù bî sùngnaise "Mâbrùi razâiâ nangnù hùnai?" Beaunù bî khithânaise, "Nang ângkhô zî bangfâng sâiau gâr-bu-dangman; âng beaunù thânânai, lâmâkhândâ mâse-nî sâiau bongfâng-nî-frai bât-drûmbâ, bî thoinaise. Unau âng bînî sâiau zâbrâ zigâp hung-nânai hùsinnânai bîkhô dinnânai razânî sigâng-au gândâ nî khorâng khithânaise. Beaunù razâiâ ângnù hontoh zânânai, be goraikhô hùdang." Beaunù mùkhrâiâ bî khithânai baidî khamnaise. Râjâiâ bîkhô nunânai brâpnânai khîthû dânnaise. Zapbai!

BÂMUN DEÂRU BÎNÎ SÂKOR NÎ KHORÂNG.

Sâse Bâmun dangman, ârù bîbâ sâkor sâse dangman. Sân-se sâne zang Bâmun nî bîhau-bikhunzù-nî nåiau thâng-nù-lâgi thâlit gur gâkhir sorai lânanai sâkhor-khô bân hùnânai, bîkhô khithânaise "Nang be thâlit-fùrkhô dâ zâ. Zâbâ ânghâ khîthù fâtse bù megon dang." Erùi hannânai thângùi thânaise. Phâre unau boi sâkhorhâ mikhâm ukhui-bâ, thâlit-khô lânânai, thaise thaise bînù un-phât-si khithînânai, bebaidînù boibo-khô-bù zâ-thro-lâng-naise. Phâre unau bîsur dâpseau zirai-hùiba, Bâmun bîbânkhô nueâkhâi, sâkhor-nî sigâng-au sùngnaise "Bibânâ mâ zâkhù?" Obâ sâkhorâ bungnaise, âng dùkhùi-nù nangnù khithînânai bî thâlit-fùrkhô zâbai. Ârù dâ nang mânù sùng-dang?" Bebaidînù Bâmunâ bolo [20] hâekhai srî srî thânaise. Phâre besùr beaunù khâm song-zâ-nù-lâgi zothon khâmnaise, ârù beaunù nâ khâwai mâ-ne-sù mandangman. Bînî sâkhornù mâse bùa hùnânai, gâsenù Bâmunâ lânaise. Phâre zeblâ khâm man-naise, sâne-bù zânù lâgi zodangman. Ereaunù sâkhorâ sùngnaise "Bâmun gohain, nâ khâwâiâ mâse bùâ daugâiù, nâ dùlù dùlù daugâiù?" Beaunù Bâmunâ bungnaise "Dùlù dùlù daugâiù." Obâ bî bînî nâ mâsekhô bînî khâm-au khubui-hot-detnaise "Manâthù be hâtsing daugânù hâiâ, nang-ni zang dùlùse zâthang." Beaubù gaigai-nî khorâng-zâng-nù zennânai bîkhô mungbâ bung-nù hâiâ khùise. Unau khâmkhô sâkhorâ hâtsing manzânaise.

Phâre bînifrai thângùi thângùi simli bîfâng dùlùse nunânai, Bâmun-khô sùngnaise "Bâmun gohain! be nunai bongfâng-frâ mâ bongfâng?" Bamunâ khithânaise "sirmolu." Sâkhorâ bungnaise: "Sirmolu nunggâ. Bîkhô hirmolu hanù." Phâ obâsù phong-bâ phong-bâ sônù lâgi khorâng khâlainaise. Phâre gurkhiâ dùlùse lùgù mannânai, bîsùrkhô sungbâ, "himulu" hannânai bîsùr bungnaise. Obânù sùngâ-hoâ-lâbâ Bâmunkhô phong-bâ sônaise.

Ârù bebaidi thângùi thângùi burmâ dùlùse nunânai sâkhorâ Bâmunkhô sùngnaise "Bâmùn gohain, boi gângsù zâbai thânai zanthu-fùr mâ bungô?" Bâmunâ khithânaise "Bîfur sâg." Sâkhorâ bungnaise "Nunggâ, bîfùr sâgoli." Beaubù bîbaidinù Bâmunâ phongbâ sô-zâ-naise. Ârù bînîfrai thângnânai dau-bå dùlùse nunânai sùngnaise" "Bâmun gohain, befùr mâ dau?" Bâmunâ bungnaise "Nang bîfùrkhô mithiâ? Bîfurkhô bog hanù." Bî bungnaise "Mâ bog hanù? Nunggâ. Bîkhô boguli hanù." Beaubù bebaidinù Bâmunâ phongbâ sôzânaise. Unau bî manse slok hannaise:

"Sâg sirmolu bog ba-káran
Tinî pânch panra kîl sudâ akâran."

Phâ bînîfrai thângnânai bihai-bikhunzù nî nå khâthî manbâ, sâkhorkhô thin-hot-grù-nânai khithânaise "Nang thângnànai mâmâr khâm songnù thin; manâthù ânghâ mikhâm ukhui-sù-dang." Phâre bîbaidî-nù bî thângnânai, Bâmun-nî bikhunzù-nù hângsù bûthâtnânai sobai khâre zang mikhâm songnânai dinnù khithânaise, ârù bungnaise "Nangnî nangzâ-mâdùiâ megong-au gabâp nunggâbâ zâiâ." Obâsù bî songnânai dinnaise. Phâre unau bizâmâdùiâ so-fai-bânù, mâmârùi khâm khutnânai hunaise. Bizâmâdùiâ ukhui-sù-nai-khai, khâm megong mungbo bâsiâlâbâ zânù gnâng zânaise.

Obâsù unau bebaidînù baidî baidî lâzi mannai zânaikhai, Bâmunâ bidânùlâgi sitti gângse lit-nânai sakhornî âkhâi-au hùnânai nå-i-au hotnaise. Lâmâ såse thângbâ, beaunù litnù-grang sâse mânsùi lùgù mannânai, bînù sitti khithînaise. "Beau mâ litdang, âng-nù khithâ." Obâsù, mânsùiâ sitti-khô nainânai, "Nangkhô dânnù lâgi Bâmun nî bidâ-khô thindang" erui bungbâ, bî sittî-khô phisînânai bungnaise "Afâ nang ângnù gubun sitti gângse litnânai hù." Ârù be sitti-au erehai lit: "âdâ, nangnî fisâ-hingzau zang be sâkhorâ man-hùi-bâ-nù hâbâ khâmnânai hù. Âng benifrai thângnânai bîsùr-nî hâbâ nunù nânggâ." Bebaidinù be sitti-khô lângnânai Bâmun-nî bidânù hùnaise. Khintù bî sitti-khô nunânai, monau dukhu mansù-naise. Theobù, bigùi-nî khorâng gârnù hâekhai, fisâzù zang mâmâr hâbâ khâmnânai hùnângnaise.

Phâre sânse thânânai bî fainânai bidâ khô sùngbâ gâsenù khorâng khnânânai, bî sâkhor khô dânnùlâgi srî srî upai khâmnaise. Be upaikhô sakhornî hingzauâ mithînânai, bekhô onnânai bînù khithânaise. Khithâbâ, hingzau zang horau udunîau mosôfisâ mâse khâ-khrop-nânai futhunânai dinnaise. Phâre Bâmunâ fisâzù zang udubai thâdang mon khâmnânai, srî srî thângnânai mosôfisâ-khô dânnaise. Phâre sân-sô-bâ mosâfisâkhô dânfnâng-nai nunânai mâmârùi bizâmadui sâkhorkhô gârhùinù lâgi thinnaise. Khintu bizâmâduiâ bîsùrnî bâriâu lângnânai, lânzâi dîhonnânai, fopnânai dinnaise. Unau Bâmunâ mosâ bùthâtnai-nî nungge srî srî uddhâr zânu lâgi gaminî mânsùifùrkhô lingnânai phozù hùdangman. Phâre mânsuifùr zânu zobâ, sâkhorâ bâriau thângnânai mosô lânzai-khô bunânai bungnaise "Bamunâ mosobù bùthârâ-khùi phozù-bù hùâ khùi, hùi-sù!" Bebaidî bungbai-thâbâ, phozùnî mansùifrâ khnânânai, phozù zâiâkhùise. Bebaidînù bîsùr uddhâr manâkhùise. Zapbâi!

ÂBRÂ NÎ KHORÂNG.

Sâse brai bùrùi dangman. Bi-sùr-hâ sâse gåthå dangman. Bî sânse brai-bùrùi-ni-au mosô bainu lâgi thâkâ bînaise. Khintu brai bùrùi gåthåkhô âzlâ nunànai thâkâ hùâman. Gåthåâ embrâ-brâ bînai-khai thâkâ zakhai-brùi hùnaise. Phâre gåthåâ mosô bainù lâgi thângùi thângùi manthâm âlî-nî khâthi-au gahâm mosô mâse nunânai, be âlî-au thâkâ dinnânai mosôkhô khânânai lâbonaise. Thângùi thângùi bîhâ khînù on-khâtnânai mosôkhô hâgra daise-au khânanai dinnânai khîhùibâ mosoâ bething khâtlângnaise, Phâre be khînainîfrai fainânai mosôkhô nuekhai hâgrâ hâgrâ nâmaibainaise.

Ârù bî mùi zonthrâ mâse nunânai, bîkhônù bînî mosô hannânai, hùsùbaie hùsùbaie unau mùiâ hâgrâ zethap-au gongâ nângnânai thâpthânânai thânaise. Obâsù bî mùikhô gådåiau dîdungzang khânânai nå hâ lâgi didung zorai zorai nå manfai-naise. Beaunù bîmâ bifâiâ sùngnaise "Nang mosô bainù thângnaia, hùrù?" Obâsù bî bungnaise "Be dîdungkhô bùbânù, zangfùr mosô mangan." Erù hannânai sâthâm zang dîdungau homnânai bùnaise. Bùî bùî mùiâ nå man-fai-bâ, boibù gî-khrongnaise. Phâre bîmâ bîfâiâ mùi-khô buthâtnânai mai salai-nù lâgi gâmînîmânsùinù bângan hùnaise.

Beaunù gåthå âbrâiâ ai âfâiâ mosô buthâtnai zâbai hannânai mâlainî gâme gâme khithâbainaise. Khintu bîkhô âbrâ nunânai mansùifrâ bînî khorâng khô fathiâ-khùise.

Bînî unau, âjî-bù thâiù kâli-bù-thâiù, âbrâiâ bângai detbùnânai gâgainî hingzau namainù lâgi ârú brai bùrùi-nî-au thâkâ bînaise. Beaubù hùâ gârâ, thâkâ zokhai-brùi brainîfrai lânânai hingzau ânmainânai thângnaise. Thângùi thângùi gâmî mânsùi-nî dùi gathân-au zombai thânaise. Phâre unau sâse mazâng hingzausâ dùi lângnù fainai nunânai, dùi gâthan-au bi lângnai hingzausâkhô homnânai lâbonaise.

Phâre fai-ùi fai-ùi nâmâ-i-au mengnânai bongfâng fângse nî singau zirainaise, ârù mosô halwâ mâse lânânai mânsùi sâse bù beaunù ziraidangman. Bîbaidî bîsùr ziraibâ thâbâ homnai lâng-zâ-nai hingzausâiâ zingâsi-nânai gâbùi gâbùi megon-dùiâ hâ-hâlâgi bùhi-lâng-naise. Bîkhô nunânai mosô lânai mânsùia âbrâ-nù khithânaise "Nang be hingzau-sâ-khô mau mannai? ârù nang bîkhô nainânai lâbodang, na naiâlabâ lâbodang?" Obâ âbrâiâ bungnaise "Ang bîkhô mazâng nunânai bîsurnî dùi-gathân-nî-frai thâkâ zokhai-brui dinnânai lâbodang." Obânú bî buddi grângâ bungnaise "Nang khânâ dang: be hingzausâ mazâng-bâ-bù, bînî megon thaine-â betnai. Nang nuakhùi nù? Honùi, dùiâ so so bùhîlângdang. Bîbaidi hingzausâkhô nang mâ khâmnù?" Be khorâng khnânânai âbrâiâ bînî mosô zang slainù nâmainaise. Khintu bî mânsùiâ misainù hùnù nâmâiâ. Theobù embrâbrâ bînaikhai: "lâ, le, lâ!" hannânai, mosôzang mânsùisang slainânai, gâgai gâgai monau gahâm mannânai azang sâse azang sâse mâmâr thânglainaise. Bebaidînù thângùi thângùi âbrâiâ bongfâng fângse singau burmâ lânai mânsùi sâse zåbai thânai nunânai, bîbù beau-nù zånaise. Bebaidî zåbai thâbâ, mosoâ hâ-sudangman. Phâre bî burmâ lânai mânsùiâ bungnaise "Be mosô nî uduiâ goblongbai, ârù sân sese thâbâ be thoisigan. Beaubù bî âbrâiâ gomâ nungnânai, mosôkhô bînî burmâzang slainaise. Bebaidî thângùi, ârù sâse thâlit lânai mânsùi bebaidî-nù bongfang singau zånai mânsùi lùgù mannânai, âbrâiâ bú zådangman. Khintu burmâiâ gângsu ukhuinânai bâbrâp bainaiau bî zånu sukhu man-e-khai, burmâ khô bubâ, burmâ bâ bâ hannaise. Obânu; "Ese mengnaiu âng nangkhô mâbrui bâgan?" hannânai, brâpnânai, gârnu lubuibâ, be thâlit lânai mânsùiâ, thâlit khô âbrânù hùnânai bî burmâ khô lângnaise. Bîbaidî nù bîsùr bînîfrai thânglainaise. Ereaunù sâse mânsùi bînî sigâng-thing âsî khrep-khrep [21] dâmnânai faidang. Obâsu khâthiau lùgù manbâ âbrâiâ bungnaise "Âng burmâ mâse mânî hùnânai be thâlit-khô, lâbodang. Theobù ângnîau thâlit bîù?" Erùi hannânai "nang thâlit zânù lubuidang-bâ nang-nî bidyâkhô ângnù hù;" hannânai, bî biaunù hurâsemâni sùlùngnânai, zenthe-nùi hânânai, thâlit-khô bînù hùnânai âsî khrep khrep dâmnânai thângnaise. Thângùi thângui, mai gezer dâpseau khînù onkhâtnânai khînaiau bînî bidyâkhô baugârnaise. Ârù be mai gezeraunù gamâbai hannânai, maikhô themâ nainaibaidî nainaise. Beaunù mainî girimaiâ mai hâbai thâdangman, nunânai, bîkhô sùngnaise "Nanghâ beau mâ gamâdang? Ângnî mai-fùrâ hâmâ zâthrobai!" Âbrâ bungnaise "Anghâ thâkâ zokhai-brùi nî bidyâ manse beaunù gamâbai. Nang bù âng zang namai-phâ-bâ, âng nangkhô gahâm mangan," hannaikhai, bî bù nâmaiùi nâmaiùi, manekhai brâpnânai: "nang nî khorângâ misâ," hannânai, âsi dâmbâ: "Âfâ, dâ âng manbâi;" hannânai âbrâiâ khâtlângnaise.

Ârù bebaidî thângùi thângùi fukuri manse manhùibâ beaubù bî khînânai bînî bidyâ khô baugârnaise. Phâre bî nâmaie nâmaie manâkhùi. Ereaunù sâse mânsùi lùgù mannânai sùngnaise: "Nanghâ beau ma gamâdang?" hanbâ; "Âfâ, ânghâ beau gahâm basthu manse gamâbai, nangbù namaibâ, âng gahâm mangô;" bungnai-au bîbù bîzang namaifânaise, ârù unau nâmaiùi nâmaiùi hâbru zang musunlâ-musunlî zânânai, theobù manekhai, bî mânsùiâ brâpnânai âsi dâmnaise. Obâ bî "o âfâ, dâsù âng bekhô manbai!" hannânai, rong zânânai, nå-hâ-lâgi khrep-khrep dâmnânai nå manhúinaise. Bikhô nunânai brai bùrùiâ minî-sù-naise. Agla bîkhô sinai manâkhùiman, unau sùngnânai mithînaise. "Ârù thâkâfurâ mâ khâm-khù?" hanbâ, bungnaise "Âng hingzau sâse lâbodangman, Behâ megon thaine bù betnai. Bînîkhai ârù mosô slainaise, Bihâ bù udui goblong zânai, ârù burmâ mâse zang bîkhô slainaise. Bîbù ângkhô bânù thinnaikhai brâpnânai, thâlit slainaise. Thâlit khô nunânai, sâse mânsùiâ bînaikhai, be mânsùinîfrai be bidyâ khô sùlùngnânai thâlit hùnani lâbodang. Ârù âng mâ khâmnù nânggò?" Zapbai!

SÂ-SNÎ ÂBRÂ NÎ KHORÂNG.

Sùrbâ âbrâ sâsnî dangman. Bîsùr sân se dâpseau onkhâtlâng-nai-au nâmâ-au-nù dùi-slùng bângai mannânai bîkhônù mâbrùi bâtgan hannânai khorâng zâlai-naise. Beaunù bîdâ gederâ bungnaise "Boibù zânzî khâphrâ-nânai bâtnù nângbai;" hannânai, boinùkhri bî âglâ zânânai, bînî khithîau sâse hom-hù-naise. Bebaidî-nù bînî zânziau bî, bînî zânziau bî homlainânai dùislungau sânsrilainaise. Beaunù âtheng-mani zerbâ-mâni sânsrinai-au thoi onkhâtlainaise. Phâre bebaidînù zenthen ùi bâtkhângnânai bîdâ gederâ sâse-se lângkhâtbai nungnânai sân-naise. Sânânai sârå bùâ mannaise. Ârù unau bînî godâiâ sânnaise. Bî bù sâ-rå bùâ mannaikhai, sâfrimbù khonse khonse sânnânai sârå bùâ mannai. Bînîkhai boibù sâse lângkhâtbai hannânai zingâsî-nânai khorâng zâzlaibai thâdangman. Ereaunù bething Bâmun sâse thângnânai besùrkhô nunânai sùngnaise: "Gotho-fùr nung-sùrhâ mâ zâdang?" Bîsùr bungnaise "Âfâ, zangfùr bîdâ bîfong sâsnî man. Dâ be dùisâ bât-naiau zangfùrhâ sâse lângkhâtbai. Bînîkhai beaunù zangfùr zingâsi-lai-bai thâdang," hannaikhai Bâmunâ srî srî sânnânai sâsnî khôbù nudang. Bînîkhai bî "Besùr âbrâ zânù nânggô" nungnânai, besùrkho khithânaise, "Gåthåfùr, nangsùr ângnî nåi-au bùibâ, âng nangsùrnî mânsùikhô dîhonnânai hùnù hâgan," hannaikhai, bîsur mânthî zânaise. Unau Bâmun goe khândisnî khaunânai bîdâ gedernî âkhâiau hùnânai "Be goe-â-khândi bese dang, nang sân." Hanbâ, bî sânnanai khândî snî mannâise. Beaunù Bamunâ bungnaise: "Nangsùr be goekhô rânlainânai zâ," hanbâ, rânnai-au gâgai gâgai grup-gaglai-naise. Beaunù bîsur rong zânânai Bâmun-nî nåiau bùinò-lâgi Bâmun zang thâng-fâ-naise.

Phâre bebaidînù sânnesù thânânai sânse bîsùrkhô bâriau megong dângnù lâgi thin-nâise. Âru Bâmun-hâ sâse fisâtlâ dangman. Bîkhôbu bîsùrzang hùnânai khithânaise, "ângnî fisâtlâ-iâ bù nangsùr zang megong dâng-thang, ârù un zâ-lâng-bâ bîkhô thutlun-thutlân lângfâ." Erùi bungbâ bîsùr bâriau thângnânai megong dânghùidang. Phâre unau Bâmun-nî fisâtlâiâ un zâlâng-naise. Beaunù bîkhô nunânai bîsùr railainaise "Dùhùi bîfâ khithâ-dangman "gåthå un zâlângbâ bîkhô thutlun thutlân lâng," hannânai, dâ-nî-au zangfùr mâ khâmgan?" Beaunù bîdâ gederâ "Bebaidînù khâmnù nânggô," hannânai, sâfrimbu bî khonse, bî khonse, megong dângnai sekhâr zang thunânai hùnânai. Bamun-nî gåthåkhô bùthâtnânai dinnaise. Phâre unau megong dângkhângnânai nåiau faibâ Bamunâ sùngnaiau khithânaise "nang khithânaibaidi zangfùr bîkhô sekhâr zang thunai-au bî thoinânai thâbai." Phâre Bamunâ srî srî thânaise.

Ârù sânse hâli oinù thinnânai bungnaise "Nangsùr gâbun simli sâ-i-au hâli oinù thângnù nânggan." Phâre unau bîsùr fungzâni sikhângnânai nângal mosô fâgâ lânanai simlifâng guriau thângnânai, simli sâ-i-au khaise gâkhùnaise, ârú khaise hâ-i-au thânânai mosôkhô fâgâ zang khânânai hùbâ, sâ-i-au thânaifrâ bù-khù-lâng-naise. Beaunù dîdung zå-i zå-i hâli snî mosô [22] gâsenù thoi-thrå-naise. Unåu nå-i-au fainânai bîsùr Bâmunnù khithânaise "Zangfùr simlî sâ-i-au mosô dî-khâng-nù hâekai hâli oinù hâiakhuise." Bamunâ "mosôfrâ mâ zâkhù?" Hanbâ, "thoi-thrâ-bai," khithânaise. Bâmunâ unau mung-bô upai mane zânânai ârù mosô bainânai bîsùrkhô hâli oi-hù-naise.

Phâre mai mannai-au mai hânânai unau Bâmunâ dângri khaie khaie hùnânai bîsùrkhô rùgânù thinnaise. Beaunù bîsùr maikhô mau dinnù hannânai sùngbâ, Bâmunâ bungnaise "Bùrùiâ zerùi din-nù thin-ù, beau-nù din," hanbâ, bîsùr thângnânai, bùrùi-khô sùng-hùi-naise. Bùrùiâ nå-nî hâbâfùr khâmnai-i-au monau brâpnânai thâdangman. Beaunù bî bungnaise "Mai din-nù thaùni manâbâ, ângnî khoro-au-nù dinfai!" hanbâ, bîsùr boibo mai bibân zang bùrùi-khô hù-sin-thrå-naise. Bîbaidî-nù gâsenù mai rùgânânai bînî sâiau dinnaise.

Phâre manâbâ Bâmun dublî nî frai fainânai bùrùi khô nâmaibâ bîsùr khithânaise "Ângnî khårå-au-nù mai din han-nai-khai zangfur mai zang hu-sin-nânai dindang." Biaubù braiâ mungbô upai mane zânanai, bùrùi khô fopnù lâgi bîsurnù hotnaise. Phâre bîsùr bùrùi-khô khânânai oâ sing sing bageding-bagedâ bân-lâng-nai-au bùrùiâ oâ thânai-au nângnânai siri-lângnaise.

Phâre besùr bâkor-bâreau [23] thângnânai bîbânkhô dinnânai hâkhor zaunânai bùrùikhô fopnù lâgi naibâ, manekhai, bùrùi-khô nâmaibainaise. Sùrbâ bùrùi sâse khâthi-au-nù mai nebai thâdangman. Bîkhônù nunânai bîsùr railainaise "Bâmun bùrùiâ buddigrang fop-zânù gînânai, beaunù mai nebai thâ-thî-dang," hannânai bîkhô homnânai lângnânai fopnânai dinnânai fainaise. Bînî unau Bâmunâ monau bîsùrkhô gînânai bùthâtnù lâgi mon khâmnânai bîsùrnù khithânaise "Gåthåfùr, dinî zangfùr simlifâng gederkhô dân-hùi-nù nânggô," hannânai, ruâ lânânai simlîfâng ni guriau thânglainaise. Thâng-nânai ruâ zang bongfâng khô såùi såùi bongfâng gaglai-sî gaglai-sî zâbâ, Bâmunâ bîsurkhô bungnaise "Bongfâng gaglai-sî-sù gau-gan, nang-sùr boibù hom-thânu nânggô." Khithânânai Bâmunâ saunânai hùnaise. Unau bongfâng gaglai-sin-nânai sâsnî âbrâ thoinaise. Zapbai!

KHÂNÂ KHUZÂ NÎ KHORÂNG.

Sânùi khânâ khuzâ zang phisikhî man. Phâre bîsùr sânse railainaise "Zang-fùr mâlâi-nî gâmiau bîbaibâ zang-nî gâmî-nî-khrî bângsin mangan." Hanlainânai khuzaiâ khânâkhô lauthiau homnânai, bùlângnaise. Thângùi thângùi nâmâ gezerau dîdung sorûi manse gâ-fnâng-nânai phisikhî-nû khithânaise "Sikhî, be lai mâ, herâ? Mâbâ galâu zibô baidi gâfnângdang." Khuzâiâ bungnaise "Be hâthî khânai dîdung sorûi." Hanbâ, khanâiâ, "Obâ bekhô lâ, herâ, sikhî"; hannânai bungnaise, Khintu bî lâê-khai "Ângnù dîkhângnânûi hu;" hannânai, khânaia didung-khô lânaise.

Phâre bînîfrai thângùi dûisâ manse man-hûi-nî-au bâtlangbâ khûsûng mâse khânâiâ gâfnâng-naise, ârù bungnaise "Sikhî, ne ne! Âng mâbâ mâse gâfnângdang." Hanbâ, khuzâiâ "Onthai-frâ-khô-nù mâthù bungbai thâiù, herâ, sikhî, nang-lâi?" Khânâiâ bungnaise "Nonggâ, nonggâ, sikhî, nang gùgrùmnai." Hanbâ bî gùgrùmnânai khusum-khô mannânai, khânâ-nù khithâbâ, bungnaise "O sikhî, obâ bekhô lâ herâ: zangfurnù bekhô nânggan." Khuzaiâ "Ilit ilit lâiâ, herâ" han-nai-khai, khânâiâ bîkhô-bù gagai-nù lânaise. Bînîfrai bibaidî-nù thângùi thângùi dâpse-au dol dâmnai khnânânai khânaiâ khuzânîau sùngnaise "Sikhî bî dolâ-lai sùr thù? Mau thù dâmdang, herâ?" Hanbâ khuzaiâ khithânaise; Beaunù sùrbâ gurkhiâ gåthåfùr dâmdang" hanbâ, khânâiâ bîkhô lânù lâgi thin-naise.