Skip to content

Chapter C: Sallustii Crispi (2)

Text size

27. Igitur G. Manlium Faesulas atque in eam partem Etruriae, Septimium quendam Camertem[146] in agrum Picenum, G. Julium in Apuliam dimisit; praeterea alium alio, quem ubique opportunum sibi fore credebat. Interea Romae multa simul moliri, consuli insidias tendere, parare incendia, opportuna loca armatis hominibus obsidere, ipse cum telo esse, item alios jubere, hortari; uti semper intenti paratique essent, dies noctesque festinare, vigilare, neque insomniis neque labore fatigari. Postremo ubi multa agitanti nihil procedit, rursus intempesta nocte conjurationis principes convocat per M. Porcium Laecam, ibique multa de ignavia eorum questus, docet se Manlium praemisisse ad eam multitudinem, quam ad capiunda arma paraverat, item alios in alia loca opportuna, qui initium belli facerent, seque ad exercitum proficisci cupere, si prius Ciceronem oppressisset; eum suis consiliis multum officere.

[146] _Camers_, 'a native of Camerium,' (the capital of the Umbrians),
for the inhabitants of that place were called Camertes. _Picenum_
or _ager Picenus_, was the Roman territory on the Adriatic between
the mouths of the rivers Aesis and Aternus with the capitals of
Ancona and Asculum.

28. Igitur perterritis ac dubitantibus ceteris, G. Cornelius eques Romanus operam suam pollicitus, et cum eo L. Vargunteius senator constituere ea nocte paulo post cum armatis hominibus sicuti salutatum[147] introire ad Ciceronem ac de improviso domi suae imparatum confodere. Curius ubi intellegit,[148] quantum periculum consuli impendeat, propere per Fulviam Ciceroni dolum, qui parabatur, enuntiat. Ita illi janua prohibiti tantum facinus frustra susceperant. Interea Manlius in Etruria plebem sollicitare, egestate simul ac dolore injuriae novarum rerum cupidam, quod Sullae dominatione agros bonaque omnia amiserat, praeterea latrones cujusque generis, quorum in ea regione magna copia erat, nonnullos ex Sullanis colonis, quibus libido atque luxuria ex magnis rapinis nihil reliqui fecerant.

[147] _Sicuti salutatum,_ 'as if to offer him his morning salutation,'
for such a morning call before sunrise was a common politeness among
the Romans.
[148] Or according to the common orthography, _intelligit_.

29. Ea quum Ciceroni nuntiarentur, ancipiti malo permotus, quod neque urbem ab insidiis privato consilio longius tueri poterat, neque exercitus Manlii quantus aut quo consilio foret satis compertum habebat, rem ad senatum refert, jam antea vulgi rumoribus exagitatam.[149] Itaque, quod plerumque in atroci negotio solet; senatus decrevit,[150] darent operam consules, ne quid res publica detrimenti caperet. Ea potestas per senatum more Romano magistratui maxima permittitur, exercitum parare,[151] bellum gerere, coercere omnibus modis socios atque cives, domi militiaeque imperium atque judicium summum habere; aliter sine populi jussu nulli earum rerum consuli jus est.

[149] _Exagitatam_ for _agitatam_; but the preposition _ex_ gives to the
word the idea of something brought out of its obscurity to light. The
matter had already been discussed on the ground of certain rumours.
[150] About _decrevit_, with the mere subjunctive, without _ut_, see
Zumpt, S 624.
[151] _Parare_ should properly be _parandi_; but see Zumpt, S 598.

30. Post paucos dies L. Saenius senator in senatu litteras recitavit, quas Faesulis allatas sibi dicebat, in quibus scriptum erat, G. Manlium arma cepisse cum magna multitudine ante diem VI. Kalendas Novembres.[152] Simul, id quod in tali re solet, alii portenta atque prodigia[153] nuntiabant, alii conventus fieri, arma portari, Capuae atque in Apulia servile bellum moveri. Igitur senati[154] decreto Q. Marcius Rex Faesulas, Q. Metellus Creticus in Apuliam circumque ea loca missi; hi utrique[155] ad urbem imperatores erant,[156] impediti ne triumpharent calumnia paucorum, quibus omnia honesta atque inhonesta vendere mos erat.[157] Sed praetores Q. Pompeius Rufus Capuam, Q. Metellus Celer in agrum Picenum,[158] hisque permissum, uti pro tempore atque periculo exercitum compararent. Ad hoc, si quis indicavisset de conjuratione, quae contra rem publicam facta erat, praemium servo libertatem et sestertia centum, [159] libero impunitatem ejus rei et sestertia ducenta; itemque decrevere, uti gladiatoriae familiae Capuam et in cetera municipia distribuerentur pro cujusque opibus,[160] Romae per totam urbem vigiliae haberentur, iisque minores magistratus[161] praeessent.

[152] That is, 'on the 6th day before the 1st of November,' or on the
27th of October. In such computations with _ante_ and _post_, the
point of time from which the calculation begins is included. See
Zumpt, S 867. But we here reckon according to the calendar such as it
was subsequently reformed and rectified by J. Caesar.
[153] _Portenta_ are chiefly human beings or animals presenting at their
birth anything abnormal or monstrous; _prodigia_, on the other hand,
are strange phenomena in the heavens; and the superstition of the
ancients regarded both as signs sent by the gods to warn men.
[154] _Senati_ for _senatus_. See Zumpt, S 81.
[155] _Hi utrique_ for _horum uterque_. Zumpt, S 141, note 2.
[156] Both had received the military command (_imperium_) from the
senate and people: Marcius Rex as proconsul of Cilicia, and Metellus
for the purpose of subduing Crete. After their return from their
provinces, they tarried for a time outside the walls of Rome (_ad
urbem_), because, by entering the city, they would have lost their
imperium, which they were anxious to retain until their solemn
entrance in a military procession (the triumph), to which the senate
had not yet given its sanction. Accordingly, as they were still
generals in active service, they could legally be intrusted with the
military command in the disturbed districts of Italy.
[157] The intrigues of some influential members of the senate, who had
either received bribes from the opponents of the two commanders, or
expected some from the commanders themselves, prevented the
resolution of the senate here alluded to. Respecting _mos erat
vendere_, see Zumpt, S 598.
[158] Supply to the two names of places _missus est_, which is implied
in the preceding sentence.
[159] _Sestertia centum_; that is, _centum millia sestertiorum_, or the
ancient census of the citizens of the first class; for the neuter
sestertia was used in calculations as an imaginary coin of _mille
sestertii_ or ten nummi aurei.
[160] 'According to the means of every town.' As the Roman gladiators
might easily be tempted to join in conspiracies, they were quartered
at a distance from Rome, in the towns of a certain class of Roman
citizens (_municipia_); and the citizens of such places were
ordered to watch over those bands of gladiators, that they might not
make their escape. _Familiae_, in its proper sense, signifies the
whole body of slaves belonging to one master.
[161] _Minores magistratus_ are those officers who did not, by virtue
of their office, become members of the senate. The quaestors,
accordingly, did not belong to them, but they comprised the masters
of the mint, the superintendents of the paving of the roads, and
especially the superintendents of all matters connected with prisons,
and the _decemviri litibus judicandis_.

31. Quibus rebus permota civitas atque immutata urbis facies erat; ex summa laetitia atque lascivia, quae diuturna quies pepererat, repente omnes tristitia invasit; festinare, trepidare, neque loco neque homini cuiquam satis credere, neque bellum gerere, neque pacem habere, suo quisque metu pericula metiri. Ad hoc mulieres, quibus[162] rei publicae magnitudine belli timor insolitus incesserat, afflictare sese,[163] manus supplices ad coelum tendere, miserari parvos liberos, rogitare, omnia pavere, superbia atque deliciis omissis sibi patriaeque diffidere. At Catilinae crudelis animus eadem illa movebat, tametsi praesidia parabantur et ipse lege Plautia[164] interrogatus erat ab L. Paullo. Postremo dissimulandi causa aut sui expurgandi, sicuti[165] jurgio lacessitus foret, in senatum venit. Tum M. Tullius consul, sive praesentiam ejus timens sive ira commotus, orationem habuit luculentam atque utilem rei publicae, quam postea scriptam edidit.[166] Sed ubi ille assedit,[167] Catilina, ut erat paratus ad dissimulanda omnia, demisso vultu, voce supplici postulare, 'Patres conscripti ne quid de se temere crederent; ea familia ortum, ita se ab adolescentia vitam instituisse, ut omnia bona in spe haberet; ne existimarent, sibi, patricio homini, cujus ipsius atque majorum plurima beneficia in plebem Romanam essent, perdita re publica opus esse, quum eam servaret M. Tullius, inquilinus civis urbis Romae.'[168] Ad hoc maledicta alia quum adderet, obstrepere omnes, hostem atque parricidam vocare. Tum ille furibundus: 'Quoniam quidem circumventus, inquit, ab inimicis praeceps agor, incendium meum ruina restinguam.'

[162] _Quibus_. Sallust more frequently uses the accusative in such
expressions. See chapter 8.
[163] _Afflictare sese_, 'they worried themselves.' The expression is
properly used of that kind of grief which manifests itself in
inflicting pain on the body, by pulling the hair, striking the breast
or loins, or by throwing one's self on the ground. So also
_plangere_ denotes the physical expression of pain.
[164] A law _de vi_ enacted in the year B.C. 89, and aimed at those who
might attempt by violence to subvert the existing constitution of the
state. On the ground of this law Catiline had already been summoned
before a court of law, though no formal charge had yet been brought
against him.
[165] _Sicuti_ is here used for _quasi_, _velut_, or _perinde ac si_,
'as if.'
[166] This is the first of Cicero's speeches against Catiline, which
was delivered A.D. 6, Id. Novemb.; that is, on the 8th of November.
[167] 'When he had sat down;' that is, when he had finished his speech,
for those who spoke in the senate did so standing.
[168] The imprudence of this speech, independent of the audacious denial
of facts, consists in his boasting of his patrician descent, and in
the insinuation that Cicero, who was born in the municipium of
Arpinum, was only an alien at Rome, although in regard to political
rights there no longer was any difference between patricians and
plebeians, nor between the citizens of Rome and those of a
municipium. Respecting the construction of _opus est_, with the
ablative of a participle, see Zumpt, S 464, note 1.

32. Dein se ex curia domum proripuit; ibi multa ipse secum volvens, quod neque insidiae consuli procedebant et ab incendio intellegebat urbem vigiliis munitam, optimum factu credens exercitum augere ac prius quam legiones scriberentur, antecapere quae bello usui forent, nocte intempesta cum paucis in Manliana castra profectus est. Sed Cethego atque Lentulo ceterisque, quorum cognoverat promptam audaciam, mandat, quibus rebus possent opes factionis confirment, insidias consuli maturent, caedem, incendia aliaque belli facinora parent; sese propediem cum magno exercitu ad urbem accessurum. Dum haec Romae geruntur, G. Manlius ex suo numero legatos ad Marcium Regem mittit cum mandatis hujuscemodi:

33. 'Deos hominesque testamur, imperator, nos arma neque contra patriam cepisse, neque quo periculum aliis faceremus, sed uti corpora nostra ab injuria tuta forent, qui miseri, egentes, violentia atque crudelitate feneratorum plerique patriae, sed omnes fama atque fortunis[169] expertes sumus; neque cuiquam nostrum licuit more majorum lege uti,[170] neque amisso patrimonio liberum corpus habere, tanta saevitia feneratorum atque praetoris fuit. Saepe majores vestrum[171] miseriti plebis Romanae, decretis suis inopiae ejus opitulati sunt; ac novissime memoria nostra, propter magnitudinem aeris alieni, volentibus omnibus bonis, argentum aere solutum est.[172] Saepe ipsa plebes, aut dominandi studio permota, aut superbia magistratuum, armata a patribus secessit. At nos non imperium neque divitias petimus, quarum rerum causa bella atque certamina omnia inter mortales sunt, sed libertatem, quam nemo bonus nisi cum anima simul amittit.[173] Te atque senatum obtestamur, consulatis miseris civibus, legis praesidium, quod iniquitas praetoris eripuit, restituatis; neve nobis eam necessitudinem imponatis, ut quaeramus, quonam modo maxime ulti sanguinem nostrum pereamus.'

[169] The adjective _expers_ here is joined in the same sentence with two
different cases; this is an unusual construction, though _expers_ may
be joined with the genit. as well as with the ablat. See Zumpt,
S 437, note 1.
[170] From what he quotes as the substance of the law, we see that he
means the lex Papiria Poetelia, which had been passed in B.C. 326,
and according to which the property of a debtor served as a security
to the creditor, while his person or his personal liberty could not
be touched.
[171] _Vestrum_; it would be more in accordance with the common usage to
say _vestri_, but the genitive of the personal pronoun also may be
used. See Zumpt, SS 424 and 431.
[172] Literally, 'the borrowed silver was repaid in copper;' that is,
instead of the ordinary silver coin, the sestertius, the value of
four copper ases, only one copper as was paid. By this means debtors
gained three-fourths of the capital they had borrowed. This reduction
of debts took place in B.C. 86, during the ascendancy of the Marian
party.
[173] _Amittit_; that is, _missam facit_, _dimittit_ or _omittit_, 'he
gives up.'

34. Ad haec Q. Marcius respondit: 'Si quid ab senatu petere vellent, ab armis discedant, Romam supplices proficiscantur; ea mansuetudine atque misericordia senatum populumque Romanum semper fuisse, ut nemo unquam ab eo frustra auxilium petiverit.' At Catilina ex itinere plerisque consularibus, praeterea optimo cuique, litteras mittit: 'Se falsis criminibus circumventum, quoniam factioni inimicorum resistere nequiverit, fortunae cedere, Massiliam[174] in exilium proficisci: non quo sibi tanti sceleris conscius esset, sed uti res publica quieta foret, neve ex sua contentione seditio oriretur.' Ab his longe diversas litteras Q. Catulus in senatu recitavit, quas sibi nomine Catilinae redditas dicebat; earum exemplum infra scriptum est:

[174] _Massilia_ (the modern Marseilles) was a free and independent city,
leagued with the Roman people by treaty. It had been founded about
the year B.C. 600, by Greek emigrants from Phocaea in Asia Minor. As
Massilia thus was not subject to the civil law of Rome, the Romans
who withdraw from the laws of their own country--that is, who went
into exile--might choose that city as a safe place of residence,
without fear of being delivered up to their own country.

35. 'L. Catilina Q. Catulo. Egregia tua fides re cognita, grata mihi, in magnis meis periculis fiduciam commendationi meae tribuit. Quamobrem defensionem in novo consilio non statui parare, satisfactionem ex nulla conscientia de culpa proponere decrevi,[175] quam mediusfidius[176] veram licet cognoscas. Injuriis contumeliisque concitatus, quod fructu laboris industriaeque meae privatus statum dignitatis non obtinebam,[177] publicam miserorum causam pro mea consuetudine suscepi, non quin aes alienum meis nominibus ex possessionibus solvere possem, quum et alienis nominibus liberalitas Orestillae suis filiaeque copiis persolveret;[178] sed quod non dignos homines honore honestatos videbam, meque falsa suspicione alienatum esse sentiebam.[179] Hoc nomine[180] satis honestas pro meo casu spes reliquae dignitatis conservandae sum secutus. Plura quum scribere vellem, nuntiatum est vim mihi parari.[181] Nunc Orestillam commendo tuaeque fidei trado: eam ab injuria defendas per liberos tuos rogatus. Haveto.'[182]

[175] Catiline writes that he will not undertake a detailed defence of
his new design of taking up arms, but he says that he wishes to
justify himself in regard to one point, and that merely because he
is not conscious of any criminal act. _Satisfactio_ is nearly the
same as _defensio_, but less formal. A man defends himself against
opponents, but before friends he merely gives an explanation, whereby
they may be gained over to his side. _Ex nulla conscientia_, 'in
consequence of his not being conscious of guilt.' The expression is
rather harsh and artificial, and seemingly in Catiline's own style
of writing.
[176] _Medius fidius_, the same as _mehercules_. See Zumpt, S 361.
[177] 'I could not maintain the position of my dignity;' that is, I could
not maintain my position in society after my enemies had deprived me
of the consulship.
[178] 'Not as if I could not pay my own debts out of my property, since
Orestilla has paid even other persons' debts out of her own purse;'
she would accordingly have done the same much more for me, her
husband. _Aes alienum meis nominibus_ is the same as _meum ipsius
aes alienum_, 'debts on my own account.' _Nomen_, in money
transactions, is something put down to a person's account. Hence
_aes alienum alienis nominibus_ is the same as _aliorum debita_,
'other persons' debts,' _aes alienum_ being understood from the
preceding clause.
[179] 'I felt that I had become estranged by false suspicions,' namely,
'from the Roman people,' who confer the honours which have been
obtained by unworthy persons.
[180] _Hoc nomine_, the same as _ideo_, 'accordingly,' 'for this reason.'
[181] This is said in allusion to the consul Cicero, as if he had
intended to arrest Catiline, and imprison him. Catiline evidently has
recourse to this expedient for the purpose of avoiding his awkward
explanation. They are hollow phrases about honour, the republic,
and persecution, and well suited to the ruined circumstances of that
nobleman.
[182] _Haveto_. It is much more common to use this word in meeting a
person, while _vale_ is the ordinary expression in parting from a
friend.

36. Sed ipse paucos dies commoratus apud G. Flaminium in agro Arretino,[183] dum vicinitatem antea sollicitatam armis exornat, cum fascibus atque aliis imperii insignibus in castra ad Manlium contendit. Haec ubi Romae comperta sunt, senatus Catilinam et Manlium hostes judicat; ceterae multitudini diem statuit, ante quam sine fraude[184] liceret ab armis discedere praeter[185] rerum capitalium condemnatis. Praeterea decernit, uti consules delectum habeant, Antonius cum exercitu Catilinam persequi maturet, Cicero urbi praesidio sit. Ea tempestate mihi imperium populi Romani multo maxime miserabile visum est, cui quum ad occasum ab ortu solis omnia domita armis parerent, domi otium atque divitiae, quae prima mortales putant, affluerent, fuere tamen cives, qui seque remque publicam obstinatis animis perditum irent.[186] Namque duobus senati decretis ex tanta multitudine neque praemio inductus conjurationem patefecerat neque ex castris Catilinae quisquam omnium discesserat; tanta vis morbi uti tabes plerosque civium animos invaserat.

[183] _In agro Arretino_, 'in the territory of Arretium,' in the heart
of Etruria, near the lake Trasimenus.
[184] _Sine fraude_, 'without injury'--that is, without the fact that
hitherto they had been with Manlius, drawing any punishment upon
them.
[185] _Praeter_, adverbially for _praeterquam_; but he might also have
used _praeter_ as a preposition: _praeter--condemnatas_.
[186] _Perditum irent_. See Zumpt, S 669.

37. Neque solum illis aliena[187] mens erat, qui conscii conjurationis fuerant, sed omnino cuncta plebes novarum rerum studio Catilinae incepta probabat. Id adeo[188] more suo videbatur facere. Nam semper in civitate, quibus opes nullae sunt, bonis[189] invident, malos extollunt, vetera odere, nova exoptant, odio suarum rerum mutari omnia student, turba atque seditionibus sine cura aluntur; quoniam egestas facile habetur[190] sine damno. Sed urbana plebes, ea vero[191] praeceps ierat multis de causis. Primum omnium, qui ubique probro atque petulantia maxime praestabant, item alii per dedecora patrimoniis amissis, postremo omnes, quos flagitium aut facinus domo expulerat, ii Romam sicut in sentinam[192] confluxerant. Deinde multi memores Sullanae victoriae, quod ex gregariis militibus alios senatores videbant, alios ita divites, ut regio victu atque cultu aetatem agerent, sibi quisque, si in armis foret, ex victoria talia sperabat. Praeterea juventus, quae in agris manuum mercede inopiam toleraverat, privatis atque publicis largitionibus excita[193] urbanum otium ingrato labori praetulerat; eos atque alios omnes malum publicum alebat. Quo minus mirandum est homines egentes, malis moribus, maxima spe, rei publicae juxta ac sibi consuluisse.[194] Praeterea quorum,[195] victoria Sullae parentes proscripti, bona erepta, jus libertatis imminutum erat, haud sane alio animo belli eventum expectabant. Ad hoc quicunque aliarum atque senatus partium erant, conturbari rem publicam quam minus valere ipsi malebant. Id adeo malum multos post annos in civitatem reverterat.

[187] _Aliena_; supply _a republica_.
[188] _Adeo_ renders the sentence emphatic, 'nay, the common people
seemed to do this even according to their custom.' _Adeo_ in this
sense is always preceded by a demonstrative pronoun. See Zumpt,
S 281.
[189] _Boni_. In the political signification of this word, the ideas of
quiet conduct, aversion to innovations, and acquiescence in the
actual state of things, are combined with solid wealth. The reason
of this is easily perceptible; for he who possesses property, dreads
every change, and supports the existing state of things. A still
more decided political meaning is implied in the term _optimates_,
which denotes the party in the state which we now call Conservative,
but at Rome it implied at the same time the idea of 'faction,' and of
a tendency to occasional violence.
[190] 'Poverty (that is, poor people) maintains itself, or continues in
all disturbances without suffering any loss;' for he who has nothing,
cannot sustain any loss.
[191] _Ea vero_, 'this in particular. _Vero_ indicates the transition to
that circumstance, which in the present case is of the greatest
importance. Compare Zumpt, S 348, note.
[192] _Sentina_ properly signifies the sediment which, in a vessel filled
with water, sinks to the bottom. Hence 'the residue,' or the place
where all that is bad or impure is collected.
[193] The largesses in money and provisions with which the state
supported the needy population of the capital, and by which private
persons, anxious to gain partisans, catered numbers of clients,
attracted to Rome many people from the country: the city plebs was
thus constantly increasing.
[194] 'They were as much concerned about the good of the state as about
their own good'--that is, just as little.
[195] Connect _quorum_ with _parentes_ and the following words, _bona_
and _jus_. Sulla had excluded the sons of those whom he proscribed
from all public offices, and thus curtailed their rights of free
citizens.

38. Nam postquam Gn. Pompeio et M. Crasso consulibus[196] tribunicia potestas restituta est, homines adolescentes summam potestatem nacti, quibus aetas animusque ferox erat, coepere senatum criminando plebem exagitare, dein largiundo atque pollicitando magis incendere; ita ipsi clari potentesque fieri. Contra eos summa ope nitebatur pleraque nobilitas senatus specie[197] pro sua magnitudine. Namque uti paucis verum absolvam, post illa tempora quicunque rem publicam agitavere, honestis nominibus, alii sicuti populi jura defenderent, pars quo[198] senatus auctoritas maxima foret, bonum publicum simulantes, pro sua quisque potentia certabant; neque illis modestia neque modus contentionis erat; utrique victoriam crudeliter exercebant.

[196] In B. C. 70, these consuls restored the power of the tribunes in
its full extent, after it had been greatly reduced by Sulla in
B. C. 81. The Roman people received this restoration of the tribunian
power with the greatest joy; but Sallust does not seem to approve of
it.
[197] _Senatus specie_; under the pretence of supporting the senate, the
_nobiles_ formed opposition to the tribunes, but in reality it was
for their own aggrandisement.
[198] _Quo_ for _ut eo_, 'that the authority of the senate might be the
highest in the state.'

39. Sed postquam Gn. Pompeius ad bellum maritimum atque Mithridaticum missus est, plebis opes imminutae, paucorum potentia crevit. Hi magistratus, provincias, aliaque omnia tenere, ipsi innoxii,[199] florentes, sine metu aetatem agere, ceteros judiciis terrere, quo plebem in magistratu placidius tractarent.[200] Sed ubi primum dubiis rebus[201] novandi spes oblata est, vetus certamen animos eorum arrexit. Quodsi primo proelio Catilina superior aut aequa manu discessisset, profecto magna clades atque calamitas rem publicam oppressisset; neque illis, qui victoriam adepti forent, diutius ea uti licuisset, quin defessis et exsanguibus qui plus posset imperium atque libertatem extorqueret.[202] Fuere tamen extra conjurationem complures, qui ad Catilinam initio profecti sunt; in his erat A. Fulvius, senatoris filius, quem retractum ex itinere parens necari jussit. Iisdem temporibus Romae Lentulus, sicuti Catilina praeceperat, quoscunque moribus aut fortuna novis rebus idoneos credebat, aut per se aut per alios sollicitabat, neque solum cives, sed cujusque modi genus hominum, quod modo bello usui foret.

[199] _Innoxius_ has a twofold meaning, one active, 'one who does no
harm' (_noxa_), and a passive, 'one who is not injured,' 'one to
whom no harm is done,' _qui non afficitur noxa_, and in this latter
sense it is used in this passage.
[200] 'In order that, when in office, they themselves might guide the
populace more gently,' since those who excited the multitude would
be kept in awe by the terror of the law. _Placidius_, 'without
harshness,' 'without severity,' harshness and severity being applied
only against the popular leaders.
[201] _Dubiis rebus_, the ablative absolute; _cum res dubiae essent_,
'the state of affairs being dangerous.'
[202] 'A more powerful man would even have wrested their freedom from
them.' About _quin_, see Zumpt, S 542; and about the imperfect in the
sense of a pluperfect, S 525.

40. Igitur P. Umbreno cuidam negotium dat, uti legatos Allobrogum[203] requirat eosque, si possit, impellat ad societatem belli, existimans publice privatimque aere alieno oppressos, praeterea, quod natura gens Gallica bellicosa esset, facile eos ad tale consilium adduci posse. Umbrenus, quod in Gallia negotiatus erat, plerisque principibus civitatium notus erat atque eos noverat; itaque sine mora, ubi primum legatos in foro conspexit, percontatus pauca de statu civitatis, et quasi dolens ejus casum, requirere coepit, quem exitum tantis malis sperarent. Postquam illos videt queri de avaritia magistratuum, accusare senatum, quod in eo auxilii nihil esset, miseriis suis remedium mortem expectare: 'At ego, inquit, vobis, si modo viri esse vultis, rationem ostendam, qua tanta ista mala effugiatis.' Haec ubi dixit, Allobroges in maximam spem adducti Umbrenum orare, ut sui misereretur; nihil tam asperum neque tam difficile esse, quod non cupidissime facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret. Ille eos in domum, D. Bruti perducit, quod foro propinqua erat neque aliena consilii[204] propter Semproniam; nam tum Brutus ab Roma aberat. Praeterea Gabinium accersit,[205] quo major auctoritas sermoni inesset. Eo praesente conjurationem aperit, nominat socios, praeterea multos cujusque generis innoxios, quo legatis animus amplior[206] esset; deinde eos pollicitos operam suam domum dimittit.

[203] The Allobroges inhabited the country from Lacus Lemannus and the
Rhone as far south as the Isara. They were subject to Rome, but, with
a certain degree of independence, they governed themselves within
their own country. Their chief towns were Vienna and Geneva.
[204] _Aliena consilii_. See Zumpt, S 470.
[205] Respecting the orthography of _accersit_, see Zumpt, S 202.
[206] _Magnus animus_ is the usual Latin expression for 'courage,' and
_amplior_ is the same as _major_.

41. Sed Allobroges diu in incerto habuere, quidnam consilii caperent. In altera parte erat aes alienum, studium belli, magna merces in spe victoriae, at in altera majores opes, tuta consilia, pro incerta spe certa praemia. Haec illis volventibus, tandem vicit fortuna rei publicae. Itaque Q. Fabio Sangae, cujus patrocinio civitas plurimum utebatur, rem omnem, uti cognoverant, aperiunt. Cicero, per Sangam consilio cognito, legatis praecepit, ut studium conjurationis vehementer simulent, ceteros adeant, bene polliceantur, dentque operam, uti eos quam maxime manifestos habeant.[207]

[207] Manifestum habeo aliquem, 'I catch a person in the act,' so that he
can be convicted of his crime by unexceptionable evidence.

42. Iisdem fere temporibus in Gallia citeriore atque ulteriore,[208] item in agro Piceno, Bruttio,[209] Apulia motus erat. Namque illi, quos ante Catilina dimiserat, inconsulte ac veluti per dementiam cuncta simul agebant; nocturnis consiliis, armorum atque telorum portationibus, festinando, agitando omnia, plus timoris quam periculi effecerant. Ex eo numero complures Q. Metellus Celer praetor ex senati consulto, causa cognita, in vincula conjecerat; item in ulteriore Gallia G. Murena, qui ei provinciae legatus[210] praeerat.

[208] _Gallia citerior_ is Gaul south of the Alps, or the province of
Cisalpine Gaul. _Gallia ulterior_ is Gaul north of the Alps, as
far as the Cebenna mountains. The part of modern France beyond those
mountains was not yet subject to Rome, but became a Roman province by
the conquests of Caesar.
[209] _Bruttium_ is the peninsula of Italy, which extends towards Sicily.
It was a mountainous country with many forests.
[210] He was legate to his brother L. Murena, who had then already left
the province of Gaul, being a candidate for the consulship for the
year B.C. 62, which he obtained.

43. At Romae Lentulus cum ceteris, qui principes conjurationis erant, paratis, ut videbatur, magnis copiis, constituerant, uti quum Catilina in agrum Faesulanum cum exercitu venisset. L. Bestia tribunus plebis contione habita quereretur de actionibus Ciceronis, bellique gravissimi invidiam optimo consuli imponeret; eo signo[211] proxima nocte cetera multitudo conjurationis suum quisque negotium exequeretur. Sed[212] ea divisa hoc modo dicebantur: Statilius et Gabinius uti cum magna manu duodecim simul opportuna loca urbis incenderent, quo tumultu facilior aditus ad consulem ceterosque, quibus insidiae parabantur, fieret; Cethegus Ciceronis januam obsideret eumque vi aggrederetur, alius autem alium; sed filii[213] familiarum, quorum ex nobilitate maxima pars erat, parentes interficerent, simul caede et incendio perculsis omnibus, ad Catilinam erumperent. Inter haec parata atque decreta[214] Cethegus semper querebatur de ignavia sociorum; illos dubitando et dies prolatando magnas opportunitates corrumpere, facto, non consulto, in tali periculo opus esse, seque, si pauci adjuvarent, languentibus aliis, impetum in curiam facturum. Natura ferox, vehemens, manu promptus erat; maximum bonum in celeritate putabat.

[211] _Signum,_ in military phraseology, is the visible or audible signal
for a movement which the army is to execute. The attack of the
tribune of the people on Cicero during his address to the people was
to be the signal. 'After this signal had been given' (_eo signo_),
_dato_ being understood. _Conjurationis_ for _conjuratorum_.
[212] _Sed_. According to ordinary Latinity, the sentence ought to have
been introduced by _autem_; see Zumpt, S 348, note. But it must be
observed that in the historical style of Sallust _sed_ very
frequently expresses not only opposition, but also mere transition
from one thing to another, which seems to be an affectation of
simplicity.
[213] The idea expressed by _filius familias_ is 'a son who is not yet
independent, who has not yet a household of his own.'
[214] _Inter haec_, &c.; that is, _dum haec parantur atque decernuntur_.

44. Sed Allobroges ex praecepto Ciceronis per Gabinium ceteros conveniunt;[215] ab Lentulo, Cethego, Statilio, item Cassio postulant jusjurandum, quod signatum ad cives perferant; aliter haud facile eos ad tantum negotium impelli posse. Ceteri nihil suspicantes dant; Cassius semet eo brevi venturum pollicetur ac paulo ante legates ex urbe proficiscitur. Lentulus cum his T. Volturcium quendam Crotoniensem mittit, ut Allobroges prins quam domum pergerent, cum Catilina data atque accepta fide societatem confirmarent. Ipse Volturcio litteras ad Catilinam dat, quarum exemplum infra scriptum est: 'Qui[216] sim ex eo, quem ad te misi, cognosces. Fac cogites, in quanta calamitate sis, et memineris te virum esse; consideres, quid tuae rationes postulent; auxilium petas ab omnibus, etiam ab infimis.'[217] Ad hoc mandata verbis dat: 'Quum ab senatu hostis judicatus sit, quo consilio servitia repudiet? in urbe parata esse, quae jusserit; ne cunctetur ipse propius accedere.'

[215] _Conveniunt_, with the accusative. See Zumpt, S 387. [216] _Qui_ for _quis_. See Zumpt, S 134, note. [217] He means to say, 'even from the slaves, who, as is now seen, have not been received by Catiline into his army.'

45. His rebus ita actis, constituta nocte, qua proficiscerentur, Cicero per legates cuncta edoctus,[218] L. Valerio Flacco et G. Pomptinio praetoribus imperat, ut in ponte Mulvio[219] per insidias Allobrogum comitatus deprehendant; rem omnem aperit, cujus gratia mittebantur, cetera, uti facto opus sit, ita agant, permittit. Illi, homines militares, sine tumultu praesidiis collocatis, sicuti praeceptum erat, occulte pontem obsidunt.[220] Postquam ad id loci[221] legati cum Volturcio venerunt et simul utrimque clamor exortus est, Galli, cito cognito consilio, sine mora praetoribus se tradunt. Volturcius primo, cohortatus ceteros, gladio se a multitudine defendit, deinde ubi a legatis desertus est, multa prius de salute sua Pomptinium obtestatus, quod ei notus erat, postremo timidus ac vitae diffidens velut hostibus[222] sese praetoribus dedit.

[218] _Cuncta_. Respecting this accusative, see Zumpt, S 391, note 1.
[219] _Pons Mulvius_, a bridge across the Tiber, about one mile from
the city, outside the porta Flaminia. It still exists under the name
of ponte Molle, and is passed by all travellers who go from Rome to
the north.
[220] _Obsidunt_. For this verb, see Zumpt, S 189, under _sido_.
[221] _Ad id loci_; that is, _ad eum locum_.
[222] He betrayed his treasonable designs even by surrendering to the
public authorities, as if they were a foreign and hostile power, and
by praying them to spare his life.

46. Quibus rebus confectis, omnia propere per nuntios consuli declarantur. At ilium ingens cura atque laetitia simul occupavere; nam laetabatur intellegens conjuratione patefacta civitatem periculis ereptam esse, porro autem anxius erat, dubitans, in maximo scelere tantis civibus deprehensis, quid facto opus esset; poenam illorum sibi oneri, impunitatem perdundae rei publicae[223] fore credebat. Igitur confirmato animo vocari ad sese jubet Lentulum, Cethegum, Statilium, Gabinium, item quendam Caeparium Tarracinensem, qui in Apuliam ad concitanda servitia proficisci parabat. Ceteri sine mora veniunt: Caeparius paulo ante domo egressus cognito indicio ex urbe profugerat. Consul Lentulum, quod praetor erat, ipse manu tenens in senatum[224] perducit; reliquos cum custodibus in aedem Concordiae venire jubet. Eo senatum advocat, magnaque frequentia ejus ordinis, Volturcium cum legatis introducit, Flaccum praetorem scrinium cum litteris, quas a legatis acceperat, eodem afferre jubet.

[223] See Zumpt, S 662.
[224] The meeting of the senate was held in the Temple of Concord,
close by the Forum. Temples were often used instead of the Curia
Hostilia, which was the regular place for the senate to assemble in.
Lentulus was taken to the senate by the consul himself; the others
were conducted thither by guards, to be brought before the assembly
after the business had been opened.

47. Volturcius interrogatus de itinere, de litteris, postremo quid aut qua de causa consilii habuisset, primo fingere alia, dissimulare de conjuratione; post, ubi fide publica dicere jussus est,[225] omnia, uti gesta erant, aperit docetque se paucis ante diebus a Gabinio et Caepario socium ascitum nihil amplius scire quam legatos; tantummodo audire solitum ex Gabinio, P. Autronium, Ser. Sullam, L. Vargunteium, multos praeterea in ea conjuratione esse. Eadem Galli fatentur ac Lentulum dissimulantem coarguunt praeter litteras sermonibus, quos ille habere solitus erat; ex libris Sibyllinis[226] regnum Romae tribus Corneliis portendi; Cinnam atque Sullam antea, se tertium esse, cui fatum foret urbis potiri;[227] praeterea ab incenso Capitolio illum esse vigesimum annum, quem saepe ex prodigiis haruspices[228] respondissent bello civili cruentum fore. Igitur perlectis litteris, quum prius omnes signa sua cognovissent, senatus decernit, uti abdicato magistratu Lentulus, itemque ceteri in liberis custodiis[229] habeantur. Itaque Lentulus P. Lentulo Spintheri, qui tum aedilis erat, Cethegus Q. Cornificio, Statilius G. Caesari, Gabinius M. Crasso, Caeparius (nam is paulo ante ex fuga retractus erat) Gn. Terentio senatori traduntur.

[225] 'He was ordered to make his statement on the ground of the promise
made to him, on behalf of the state, that he should not be punished.'
Sallust might have used the more complete expression, _fide publica
data_ or _accepta_; but such expressions are to be completed by the
sense rather than by any grammatical ellipsis.
[226] _Sibylla_ is the ancient Greek name for a prophetic woman; and at
Rome prophecies and counsels (_libri Sibyllini_) were kept in the
Capitol which were believed to have been given as early as the time
of the kings by a Sibyl of Cumae. They contained information about
festivals, sacrifices, and other religious observances, and the
means by which calamities which threatened the state might be
averted. They were under the superintendence of a special college
of priests, by whom alone they were consulted, on the command of
the senate, in cases of public distress or apprehension. This college
was called at different times, according to the number of its
members, _duoviri_, _decemviri_, or _quindecemviri sacrorum_.
[227] The _gens_ Cornelia comprised a large number of families, such
as the Scipios, Dolabellas, Merulas, Sullas, Cinnas, Cethegi, and
Lentuli. L. Cinna, by repeated consulships, and as the leader of
the Marian party, obtained the highest power at Rome after the
death of C. Marius, but was slain in B.C. 84 by his own soldiers,
whom he intended to lead against L. Sulla. Sulla, after having
been consul as early as the year B.C. 88, became dictator in B.C. 82.
Respecting the expression _urbis potiri_, see Zumpt, S 466.
[228] _Haruspices_ were the interpreters of the signs which were
believed to be contained in the entrails of victims sacrificed to the
gods, as well as of the phenomena in the atmosphere (_monstra_), and
other occurrences in nature, which seemed to be contrary to the
ordinary course of things. The system of this kind of superstition
had been principally developed by the ancient Etruscans, and the
haruspices engaged in the state religion of the Romans were generally
natives of Etruria; and the Romans, owing to the uncertainty of their
knowledge of things divine, dreaded this kind of superstition rather
than practised it.
[229] _Libera custodia_ is opposed to the _carcer publicus_, in which
the prisoners were treated like slaves, and kept in chains. There
were at Rome no prisons for those persons whose guilt was not yet
established, or whose punishment consisted merely in confinement; but
private persons, or the relatives of the accused, were obliged to
keep the person of a criminal in their own houses, until the final
decision upon his offence was given by the ordinary courts of
justice.

48. Interea plebes, conjuratione patefacta, quae primo cupida rerum novarum nimis bello favebat, mutata mente Catilinae consilia execrari, Ciceronem ad coelum tollere; veluti ex servitute erepta gaudium atque laetitiam agitabat.[230] Namque alia belli facinora praedae magis quam detrimento fore, incendium vero crudele, immoderatum ac sibi maxime calamitosum putabat, quippe cui omnes copiae in usu cotidiano et cultu corporis erant.[231] Post eum diem quidam L. Tarquinius ad senatum adductus erat, quem ad Catilinam proficiscentem ex itinere retractum ajebant. Is, quum se diceret indicaturum de conjuratione, si fides publica data esset, jussus a consule quae sciret edicere, eadem fere quae Volturcius, de paratis incendiis, de caede bonorum, de itinere hostium senatum docet; praeterea se missum a M. Crasso, qui Catilinae nuntiaret, ne eum Lentulus et Cethegus aliique ex conjuratione deprehensi[232] terrerent, eoque magis properaret ad urbem accedere, quo et ceterorum animos reficeret et illi facilius e periculo eriperentur. Sed ubi Tarquinius Crassum nominavit, hominem nobilem, maximis divitiis, summa potentia, alii rem incredibilem rati, pars tametsi verum existimabant, tamen quia in tali tempore[233] tanta vis hominis magis leniunda quam exagitanda videbatur, plerique Crasso ex negotiis privatis obnoxii conclamant indicem falsum esse, deque ea re postulant uti referatur.[234] Itaque consulente Cicerone frequens senatus decernit, Tarquinii indicium falsum videri, eumque in vinculis retinendum, neque amplius potestatem[235] faciundam, nisi de eo indicaret, cujus consilio tantam rem esset mentitus. Erant eo tempore, qui aestimarent, indicium illud a P. Autronio machinatum, quo facilius appellato Crasso per societatem periculi reliquos illius potentia tegeret. Alii Tarquinium a Cicerone immissum ajebant, ne Crassus more suo suscepto malorum patrocinio rem publicam conturbaret. Ipsum Crassum ego postea praedicantem [236] audivi, tantam illam contumeliam sibi a Cicerone impositam.

[230] Such transitions from the historical infinitive to the present or
imperfect, and _vice versa_, are not uncommon in Sallust. See
chapters 18, 23, 56, 58.
[231] _Erant_; according to the style of Cicero, it would be _essent_.
See Zumpt, S 565.
[232] For _deprehensio Lentuli et aliorum_, which would be more in
accordance with the usage of modern languages.
[233] _In tali tempore_. See Zumpt, S 475, note.
[234] They demanded that the consul should bring forward the matter, as
to whether the statement of Tarquinius was to be believed, in order
that the votes might be taken upon it. For without a special
_relatio_ by the magistrate authorised to make it (commonly the
presiding consul, but sometimes also a tribune of the people), no
senatus consultum could be made.
[235] _Potestatem_; supply from the context _indicandi_.
[236] _Praedicantem_. See Zumpt, S 636.

49. Sed iisdem temporibus Q. Catulus et C. Piso[237] neque precibus neque gratia neque pretio Ciceronem impellere potuere, uti per Allobroges aut alium indicem C. Caesar falso nominaretur. Nam uterque cum illo graves inimicitias exercebat: Piso oppugnatus in judicio pecuniarum repetundarum propter cujusdam Transpadani supplicium injustum; Catulus ex petitione pontificatus odio incensus, quod extrema aetate, maximis honoribus usus, ab adolescentulo Caesare victus[238] discesserat. Res autem opportuna videbatur, quod is privatim egregia liberalitate, publice maximis muneribus[239] grandem pecuniam debebat. Sed ubi consulem ad tantum facinus impellere nequeunt, ipsi singulatim circumeundo atque ementiundo, quae se ex Volturcio aut Allobrogibus audisse dicerent,[240] magnam illi invidiam conflaverant, usque adeo, ut nonnulli equites Romani, qui praesidii causa eum telis erant circum aedem Concordiae, seu periculi magnitudine seu animi mobilitate[241] impulsi, quo studium suum in rem publicam clarius esset, egredienti ex senatu Caesari gladio minitarentur.

[237] These two leaders of the party of the optimates had been consuls,
Catulus in the year B.C. 78, and C. Piso in B.C. 67; and Catulus had
also been censor in B.C. 65. Both were enemies of Caesar, who had
defeated Catulus in his canvas for the office of pontifex maximus,
and had caused a judicial inquiry to be instituted against Piso,
about the manner in which he had conducted the proconsular
administration of Gaul. Caesar was even then considered as the leader
of the popular party, and as an opponent of the senate and its
influence in the constitution.
[238] It was at that time that Caesar, on going from home to the
elective assembly, said to his mother, 'To-day you shall see your
son either as pontifex, or you shall never see him again.' Caesar,
however, is here called an _adolescentulus_ only in comparison
with the aged Catulus, for he was at that time thirty-six years old.
[239] 'In public life by the greatest exhibitions;' for _munera_ are
exhibitions by means of which a private person, and still oftener a
magistrate, endeavoured to win the favour of the people. As regards
Caesar, that which is said here refers to the brilliant exhibitions
in his aedileship, and the games which he gave while invested with
that office. But he had thereby got so deeply into debt, that when,
after his praetorship--with which he was invested in B. C. 62, the
year after the Catilinarian conspiracy--he wanted to leave Rome to go
to his province of Spain, he was kept back by his creditors; and
he was not allowed to depart until M. Crassus had given security
for him.
[240] _Dicerent_. Respecting this subjunctive, see Zumpt, S 551.
[241] _Mobilitas animi_, 'irritability,' or that state of mind which is
easily excited, or upon which it is easy to make an impression.
_Clarius esset_ is an explanation of _gladio minitarentur_.

50. Dum haec in senatu aguntur et dum legatis Allobrogum et T. Volturcio, comprobato eorum indicio, praemia decernuntur, liberti et pauci ex clientibus Lentuli diversis itineribus opifices atque servitia in vicis ad eum eripiundum sollicitabant, partim exquirebant duces multitudinum,[242] qui pretio rem publicam vexare soliti erant. Cethegus autem per nuntios familiam atque libertos suos, lectos et exercitatos in audaciam, orabat, ut grege facto cum telis ad sese irrumperent. Consul, ubi ea parari cognovit, dispositis praesidiis, ut res atque tempus monebat, convocato senatu refert, quid de his fieri placeat, qui in custodiam traditi erant. Sed eos paulo ante frequens senatus judicaverat contra rem publicam fecisse.[243] Tum D. Junius Silanus, primus sententiam rogatus,[244] quod eo tempore consul designatus erat, de his, qui in custodiis tenebantur, praeterea de L. Cassio, P. Furio, P. Umbreno, Q. Annio, si deprehensi forent, supplicium sumendum decreverat; isque postea, permotus oratione C. Caesaris, pedibus in sententiam Tib. Neronis iturum[245] se dixerat, quod de ea re praesidiis additis referundum censuerat.[246] Sed Caesar, ubi ad eum ventum est, rogatus sententiam a consule, hujuscemodi verba locutus est:

[242] _Multitudines_; that is, _catervae, factiones_, crowds or bands of
men united for the purpose of creating disturbances among the people.
[243] This is the customary form of condemnation in a decree of the
senate, whereby it is declared that a wrong has actually been done
to the state, or that an attempt has been made upon the constitution.
The verdict of 'guilty,' therefore, had been pronounced by the
senate itself.
[244] _Sententiam rogatus_. See Zumpt, S 393, note 1.
[245] He had declared that at the voting, which took place after the
members of the senate had expressed their opinions, he would vote
for the opinion of Tib. Nero; for the voting took place by a division
(_discessio_), only one proposal being voted upon at a time, so
that those who supported it separated from those who did not support
it, but intended to vote for any other opinion (_alia omnia_).
[246] This opinion then aimed only at an adjournment of the matter.
Its issue was to be waited for; but in the meantime, the posts of
guards were to be strengthened, and a fresh proposal was to be made
respecting the punishment of the prisoners. The Tib. Nero here
mentioned is the grandfather of the Emperor Tiberius, who was raised
to the imperial throne in A. D. 14, in the fifty-sixth year of his
age.

51. 'Omnes homines, patres conscripti, qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira atque misericordia vacuos esse decet. Haud facile animus verum providet, ubi illa officiunt, neque quisquam omnium libidini simul et usui paruit. Ubi intenderis ingenium, valet; si libido possidet, ea dominatur, animus nihil valet. Magna mihi copia est memorandi, P. C., quae reges atque populi ira aut misericordia impulsi male consuluerint;[247] sed ea malo dicere, quae majores nostri contra libidinem animi sui recte atque ordine fecere. Bello Macedonico, quod cum rege Perse[248] gessimus, Rhodiorum civitas, magna atque magnifica, quae populi Romani opibus creverat, infida atque adversa nobis fuit; sed postquam bello confecto de Rhodiis consultum est, majores nostri, ne quis divitiarum magis quam injuriae causa bellum inceptum diceret, impunitos eos dimisere. Item bellis Punicis omnibus, quum saepe Karthaginienses et in pace et per inducias multa nefaria facinora fecissent, nunquam ipsi per occasionem talia fecere; magis, quid se dignum foret, quam quid in illos jure fieri posset, quaerebant. Hoc item vobis providendum est, P. C., ne plus apud vos valeat P. Lentuli et ceterorum scelus quam vestra dignitas; neu magis irae vestrae quam famae consulatis. Nam si digna poena pro factis eorum reperitur, novum consilium approbo; sin magnitude sceleris omnium ingenia exuperat, his utendum censeo, quae legibus comparata sunt. Plerique eorum, qui ante me sententiam dixerunt, composite atque magnifice casum rei publicae miserati sunt; quae belli saevitia esset, quae victis acciderent, enumeravere; rapi virgines, pueros, divelli liberos a parentum complexu, matres familiarum pati, quae victoribus collibuissent, fana atque domos spoliari, caedem, incendia fieri, postremo armis, cadaveribus, cruore atque luctu omnia compleri. Sed, per deos immortales, quo illa oratio pertinuit? an[249] uti vos infestos conjurationi faceret? Scilicet[250] quem res tanta et tam, atrox non permovit, eum oratio accendet. Non ita est; neque cuiquam mortalium injuriae suae[251] parvae videntur: multi eas gravius aequo habuere.[252] Sed alia aliis licentia est, P. C. Qui demissi in obscuro vitam habent,[253] si quid iracundia deliquere, pauci sciunt; fama atque fortuna eorum pares sunt: qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales novere. Ita in maxima fortuna minima licentia est; neque studere, neque odisse, sed minime irasci decet; quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia atque crudelitas appellatur. Equidem ego[254] sic existimo, P. C., omnes cruciatus minores quam facinora illorum esse; sed plerique mortales postrema meminere, et in hominibus impiis sceleris eorum obliti de poena disserunt, si ea paulo severior fuit. D. Silanum, virum fortem atque strenuum, certo scio, quae dixerit, studio rei publicae dixisse, neque illum in tanta re gratiam aut inimicitias[255] exercere; eos mores eamque modestiam viri cognovi.[256] Verum sententia ejus mihi non crudelis,--quid enim in tales homines crudele fieri potest?--sed aliena a re publica nostra videtur. Nam profecto aut metus aut injuria te subegit,[257] Silane, consulem designatum, genus poenae novum decernere. De timore supervacaneum est disserere, quum praesertim diligentia clarissimi viri, consulis, tanta praesidia sint in armis. De poena possumus equidem dicere id quod res habet;[258] in luctu atque miseriis mortem aerumnarum requiem, non cruciatum esse, eam cuncta mortalium mala dissolvere, ultra neque curae neque gaudio locum esse. Sed, per deos immortales, quamobrem in sententiam non addidisti, uti prius verberibus in eos animadverteretur?[259] An quia lex Porcia[260] vetat? At aliae leges item condemnatis civibus non animam eripi, sed exilium permitti jubent.[261] An, quia gravius est verberari quam necari? Quid autem acerbum aut nimis grave est in homines tanti facinoris convictos? Sin, quia levius est; qui convenit[262] in minore negotio legem timere, quum eam in majore neglexeris? At enim[263] quis reprehendet, quod in parricidas rei publicae decretum erit? Tempus, dies, fortuna, cujus libido gentibus moderatur. Illis merito accidet, quidquid evenerit; ceterum vos, P. C., quid in alios statuatis, considerate. Omnia mala exempla ex bonis orta sunt; sed ubi imperium ad ignaros aut minus bonos pervenit, novum illud exemplum ab dignis et idoneis ad indignos et non idoneos transfertur.[264] Lacedaemonii devictis Atheniensibus triginta viros[265] imposuere, qui rem publicam eorum tractarent. Hi primo coepere pessimum quemque et omnibus invisum indemnatum necare; ea[266] populus laetari et merito dicere fieri. Post ubi paulatim licentia crevit, juxta bonos et malos libidinose interficere, ceteros metu terrere. Ita civitas servitute oppressa stultae laetitiae graves poenas dedit. Nostra memoria victor Sulla quum Damasippum[267] et alios hujusmodi, qui malo rei publicae creverant, jugulare jussit, quis non factum ejus laudabat? Homines scelestos et factiosos, qui seditionibus rem publicam exagitaverant, merito necatos ajebant. Sed ea res magnae initium cladis fuit. Nam uti quisque domum aut villam, postremo vas aut vestimentum alicujus concupiverat, dabat operam, ut is in proscriptorum[268] numero esset. Ita illi, quibus Damasippi mors laetitiae fuerat, paulo post ipsi trahebantur; neque prius finis jugulandi fuit quam Sulla omnes suos divitiis explevit. Atque ego haec non in M. Tullio neque his temporibus vereor, sed in magna civitate multa et varia ingenia sunt. Potest alio tempore, alio consule, cui item exercitus in manu sit, falsum aliquid pro vero credi; ubi hoc exemplo per senati decretum consul gladium eduxerit, quis illi finem statuet aut quis moderabitur? Majores nostri, P. C., neque consilii neque audaciae unquam eguere, neque illis superbia obstabat, quo minus aliena instituta, si modo proba erant, imitarentur. Arma atque tela militaria ab Samnitibus, insignia magistratuum ab Tuscis pleraque[269] sumpserunt: postremo quod ubique apud socios aut hostes idoneum videbatur, cum summo studio domi exequebantur, imitari quam invidere bonis malebant. Sed eodem illo tempore, Graeciae morem imitati, verberibus animadvertebant in cives, de condemnatis summum supplicium sumebant. Postquam res publica adolevit et multitudine civium factiones valuere, circumvenire innocentes, alia hujuscemodi fieri coepere, tum lex Porcia aliaeque leges paratae sunt, quibus legibus[270] exilium damnatis permissum est. Ego hanc causam, P. C., quominus[271] novum consilium capiamus, in primis magnam puto. Profecto virtus atque sapientia major in illis fuit, qui ex parvis opibus tantum imperium fecere quam in nobis, qui ea bene parta vix retinemus. Placet igitur eos dimitti et augere exercitum Catilinae? Minime, sed ita censeo; publicandas eorum pecunias, ipsos in vinculis habendos per municipia,[272] quae maxime opibus valent; neu quis de his postea ad senatum referat neve cum populo agat; qui aliter fecerit, senatum existimare eum contra rem publicam et salutem omnium facturum.'

Comments

Log in to leave a comment.

C. Sallusti Crispi De Bello Catilinario Et JugurthinoChapter C: Sallustii Crispi (2)

0%33 min left in chapter