Chapter III: Part 3

A NA O NA. SU MA PA LA TA YA SA I SA DI
YO TO TO O. A I KA WA. SU MA PA LA TA YA. YA RI DI
YO. SI YA A MA. A I KA LO. SU MA PA LA TA YA.
YA RI DI TO. SI YA A NA. A I KA PA. SU MA PA LA
TA YA. YA RI DI YO. S YA E PI DI TO SA TO A I
KA LI MA. SU MA PA LA TA YA. YA RI DI TO. SI YA MA GA
GA WA NA LA HA. A I KA NI. SU MA PA LA TA YA. YA RI
DI TO. SI YA NA KA WA WA LA NA KA SA LA NA. A I KA PI
TO. SU MA PA LA TA YA. YA RI DI YO. SI YA NA KA LU
LU WA HA TI.

A PI TO NA HU LI. A SA BI I A A TI PA NGI
NO O SE SO KI TO. A PA KA TA WA NI YA. A YA RI.
A NA O NA. SU MA PA LA TA YA. A A TI PA
NGI NO O SE SO KI TO. I PI NA LE HE. NI SA TA MA RI
YA. LA LA NA E PI RI TO SA TO. A I KA WA. SU MA
PA LA TA YA. A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. I PI
NA NGA NA. NI SA TO MA RI YA. BI SE TO TO O. NA DI PA
NA NGA NA. NA MA KA PA NGA NA NA. BI SE DI TO TO O.
A I KA LO. SU MA PA LA TA YA. A A TI PA NGI
NO O SE SO KI TO. NA SA TA. I PI NA KO SA KU RU. SA
KO NA A TI KA SA LA NA. A I KA PA. SU MA PA LA TA YA.
A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. NA NA O. SA MA NGO
I PE NO. A HI NA NGO DO O. A KA LO LO WA NA MA
NGA SA TO. NA HI HI TA. NA PA RA TI NI YA. A I KA
LI MA. SU MA PA LA TA YA. A A TI PA NGI NO O. SE SO
KI TO. NA MA I KA LO A RA. NA BU HA NA NA U LI.
A I KA NI. SU MA SA PA LA TA YA. A A TI PA NGI NO
O SE SO KI TO. NA YA SA LA NGI. NA LO LO LO SA KA
NA. NA DI YO A MA. MA KA GA GA WA SA LA HA. A I KA PI TO.
SU MA PA LA TA YA. A A TI PA NGI NO O SE SO KI TO.
SA KA PA RI TO. HO HO KO. SA NA BU BU HA. A SA NA NGA
MA TA NA TA WO. A BA NA NA TA WO. GA GA TI HI NI YA.
NA KA LU WA HA TI A NA LA NGI. A NA KA SO NO SI LA
NA KA NI YA O TO. A DI BA NA PA KA SA SA I. SA I
PE NO. A DI SI LA SO MO NO. NA O TO NI YA. A ME.
SE SO.

Los mandamientos de la
lei de dios son diez. Los tres
pertenesçen alhonor de Dios.
ylos otros siete al prouecho del
proximo.

El primero, amarasa dios
sobre todas las cosas. El
segundo, no jurarasu sancto nom
bre en uano. El terçero, sanctisi
caras las siestas. El quarto, hon
rraras atu padre y madre. El
quinto, no mataras. El sexto
nofornicaras. El septimo, no hur
taras. El octauo, noscuantarafal*
so testimonio. El noueno, no
dessearas la muger de suproxi
mo. El dezeno, nocobdiçiaras,
los bienes agenos. Estos diez
mandamientos se ençierran e
dos, amarasa dios sobre todas
las cosas. y atu proximo como
ati mesmo.

Ang otos nang Dios,ce,
sangpouo.

Ang naona, ybigin mo ang
dios lalo sa lahat. Ang y
calua, houag mo sacsihin ang
dios cundi totoo. Ang ycatlo
mangilin ca cun domingo at cu
siesta. Ang ycapat, ygalang mo
ang yyong ama, at ang yyong
yna. Ang ycalima houag mõg
patayin ãg capoua mo tauo. ãg yca
nim, houag cãg maquiapir sa di mo
asaua. Ang ycapito houag cang mag
nacao, ãg ycaualo houag mõg paga
uãgauã nanguica ang capoua mo
tauo houag ca naman magsonõ
galing. Ang ycasiam houag cang
mag nasa sa di mo asaua. Ang y
capolo, houag mong pagnasa
ang di mo ari. Ytong sang
pouong Otos nang Dios da
laua ang inouian. Ang ysa
ybigin mo Ang Dios lalo
lalo sa lahat. Ang ycalua ybig
in mo naman ang capoua mo tauo
parang ang catauan mo. Amen.
Jesus.

A O TO NA DI YO. I SA PO WO
A NA O NA. I BI I MO A DI YO. LA LO SA LA
HA. A I KA WA. HO WA MO SA SE HI A DI YO
KU DI TO TO O. A I KA LO. MA NGI LI KA. KU DO MI GO.
A KU PI TA. A I KA PA. I GA LA MO. A I YO A MA.
A A I YO I NA. A I KA LI MA. HO WA MO PA TA
YI A KA PO WA MO TO WO. A I KA NI. HO WA KA MA KI
A PI SA DI MO A SA WA. A I KA PI TO. HO WA KA
MA NA KA. A I KA WA LO. HO WA MO PA GA A GA A NA
WI KA. A KA PO WA MO TA WO. HO WA KA NA MA MA SO.
NO NGA LI. A I KA SI YA. HO WA KA MA NA SA. SA
DI MO A SA WA. A I KA PO LO. HO WA MO PA NA SA HI
A DI MO A RI. I TO SA PO WO. O TO NA DI YO. DA WA
A I NO WI A. A I SA. I BI I MO A DI YO. LA
LO SA LA HA. A I KA WA. I BI I MO NA MA. A KA
PO WA MO TA WO. PA RA NA KA TA A MO. A ME SE SO.

Los mandamientos de las sã
cta madre yglesia, son cinco.

El primero. ourmissa ente
ra los domingos y siestas
de guardar. El segundo, con
fesar alomenos una vez en el
anõ. El tercero, comulgar de
necessidad por pascua florida.
El quarto, ayunar quando lo
manda la sancta madre ygtiã.
El quinto, pagar diezmos y
primiçias.

Ang otos nang sancta y
gtiã yna natin ceylima.

Ang naona, maqui~nig nãg
missa houag meilisan
cun domingo at sa siesta, pina
ngingilinan. Ang ycalua, mag
confesar miminsan man taon
taon, at cun mey hirap na yca
mamatai. Ang ycatlo, mag
comulgar cun pascua na yqui
nabuhai na naguli nang atin pa
nginoon Jesuchristo. Ang ycapat,
magayunar cun magotos ang sa
cta yglesia yna natin. Ang y
calima papamagohin ang Dios
nang dilan pananim, at ang scey
capoua yhayin sa dios. Amen.

A O TO NA SA TA I LE SI YA. I NA NA TI A
A LI MA.
A NA O NA. MA KI YI NA MI SA. HO WA MA LI SA.
KU DO MI GO. A SA PI TA. PI NA NGI
NGI LI NA. A I KA WA. MA KO PI SA. MI MI SA MA.
TA O TA O. A KU MA HI RA NA I KA MA MA TA. A I
KA LO. MA KO MU GA. KU PA KU WA. NA I KI NA BU HA
NA NA U LI. NA A TI PA NGI NO O. SE SO KI TO.
A I KA PA. MA A YU NA. KU MA O TO. A SA TA
I LE SI YA. I NA NA TI. A I KA LI MA. PA PA
MA GO HI A DI YO. A DI LA PA NA NI. A A
SA I KA PU WO. I HA YI MO SA DI YO. A ME.

Los sacramentos de la san
cta madre ygtiã son siete.

El primero baptismo. El segu
do confirmacion. El tercero Pe
nitencia. El quarto, comuniõ.
El quinto extrema uncion. El
septimo, orden de matrimonio.

Pito ang mahal natanda
ycauauala nang casalanan ang
ngalan sacramentos.

Ang naona ang baptismo. Ag
ycalua ang confirmar. Ang y
catlo ang confesar. Ang yca
pat ang comulgar. Ang ycali
ma ang extrema uncion. Ang
ycanim ang orden nang saçerdo
te. Ang ycapito ang pagcasal.
Itong daluan holi pinatotoobã
nang dios ang tauo piliin ang
balan ybig. Amen.

PI TO A MA HA NA TA DA. A KA WA WA LA NA KA SA
LA NA. A NGA LA SA KA RA ME TO.
A NA O NA. A BA TI MO. A I KA WA. A KU PI MA.
A I KA LO. A KO PI SA. A I KA PA. A KO MU GA.
A I KA LI MA. A E TE RE MA. U SI YO. A I
KA NI. A O DE NA SA SE DO TI. A I KA PI TO.
A PA KA SA. I TO DA WA HO LI. PI NA LO LO O BA.
NA DI YO A TA WO. PI LI I. A BA LA I BI.

Los peccados mortales
son siete.

El primero soberuia. El se
gundo Euaricia. El tercero,
Luxuria. El quarto yra. El
quinto, Gula*. El sexto Embi
dia. El septimo Accidia.

Ang ponong casalanan, y
capapacasama nang caloloua
cey pito.

Ang capalaloan. Ang caramo
tan. Ang calibogan. Ang ca
galitan. Ang caiamoan sapag
caen at sapag inum. Ang capa
naghilian. Ang catamarã.

A PO NO KA SA LA NA. I KA PA PA KA SA
MA NA KA LO LO WA. A PI TO.
A KA PA LA LO A. A KA RA MO TA. A KA LI
BO GA. A KA GA LI TA. A KA YA MO A. SA PA KA
E. A SA PA I NU. A KA PA NA HI LI A.
A KA TA MA RA.

Las obras demisericordia,
que qualquier chistiano deue
cumplirson catorze. Las siete
spirituales, y las otras siete cor
porales. las siete corporales son
estas.

Ujsitar los enfermos. Dar de
comer al que hahãbre. Dar de
beuer al que hased. Recte
mir al que esta captiuo. Deltir
al desnudo, que lo hamenester.
Dar posada a los peregrinos.
Enterrar los muertos.

Las otras siete obras de
misericordia spirituales, son
estas. Ensenãs alos sim
ples queno saben. Dar consejo
al quelo hamenester. Castigar
al que hamenester castigo. Per
donar al que erro contrati. Su
friutas injurias de tu proximo
conpaciencia, al doliente, yatsa
nüdo. Consolar los tristes, y
desconsolados, Rogardios
por los uiuos y por los muertos.
Amen.

Ang cauaan gaua labin apat ãg
pitong naona paquinabang nãg
catauan, ang pitong naholi pa
quinabang nang caloloua. Ang
pitong naona paquinabang nã
catauan ay yari.

Dalauin ang mei hirap. Paca
nin ang nagogotom. Painumi
ang nauuhao. Paramtan ang ua
lan damit. Tubsin ang nabihag.
Patoloyin ang ualan totoloyã.
Ybaon ang namatai.

Ang pitong naholi paquina
bang nang caloloua
ay yari.

Aralan ang di nacaaalam. A
ralan ang napaaaral. Ang ta
bõ sala, ce, papagdalitain. Ual
in bahala sa loob ang casalanã
nang naccasasala sa iyo. Houag
ypalaman sa loob ang pagmo
mora nang tauo sa iyo. Aliuin
ang nalulumbai. Ipanalangin
sa dios ang nabubuhai at ang
nanga matai na christiano.
Amen Jesus.

A KA A WA A GA WA. LA BI A PA. A PI
TO NA O NA. PA KI NA BA NA KA TA A.
A PI TO NA HO LI. PA KI NA BA. NA KA LO LO
WA. A PI TO NA O NA. PA KI NA BA NA KA TA A.
A YA RI. DA LA WI A ME HI RA. PA KA NA.
A NA GO GO TO. PA I NO MI. A NA U U HA. PA
RA TA. A WA LA DA MI. TU SI A NA BI HA. PA
TO LO YI. A WA LA TO TO LO YA. I BA O. A
NA MA TA. A PI TO A HO LI. PA KI NA
BA NA KA LO LO WA. A YA RI.
A RA LA. A DI NA KA A A LA. A RA LA.
A NA PA A A RA. A TA WO SA LA. PA PA DA
LI TA I. WA I BA HA LA SA LO O. A KA SA LA
NA. NA NA KA SA SA LA. SA I YO. HO WA I PA
LA MA SA LO O. A PA MO MO RA. A TA WO SA
I YO. A LI WI. A NA LU LU BA. A PA NA LA
NGI SA DI YO. A NA BU BU HA. A A NA
NGA MA TA NA KI NI TI YA NO. A ME SE SO.

La confesion en Romançe

Jopeccador mucho herrado me
confieso adios yasancta Maria,
ya san Pedro ya san Pablo,
ya los bien aueuturados, san
Miguel harchangel, ya san
Juan baptista; ya todos los sanc
tos, yauos padre que peque mu
cho con el pensamientoi conla
palabra, y conta obra, por mi cul
pa por mi culpa, por mi guan cul
pa, por en de ruego a la bien aue
turada uirgen sancta Maria,
y alos bien auenturados apos
toles san Pedro y san Pablo,
y asanct Juan baptista, ya todos
los sanctos y sanctas querue
quen por mi anuestro senõr. Je
suchristo. Amen.

Acoy macasalanan nagcocõ
pesal aco sa atin panginoon di
os macagagaua sa lahat at cai
sancta Maria uirgen totoo
at cai sanct Miguel archangel,
cai sanct Juan baptista sa san
ctos apostoles cai sanct Pedro,
at cai sanct Pablo at sa lahat
na sanctos at sa iyo padre,
ang naccasala aco sa panidim,
sa pag uica at sa paggaua aco nga
ce, sala aco,i, mei casalanan, aco,
i, salan lubha siyang ypmagsisi
sico caiangaiata nananalan
ngin aco cai sancta Maria
uirgen totoo at cai, S. Miguel archã
gel, at cai, S.Juan baptista, at sa san
ctos apostoles, cai S. Pedro at cai, S.
Pablo at sa lahat na sanctos, nãg aco
ã. ypanalangin nila sa atin pangi
noõ dios ycao namã padre aco,i.
ypanalangin mo at haman caha
lili canang dios dito aco,i, ca
lagan mo sa casalanan co, at
parusahan mo aco. Amen, Jesu.

A KO MA KA SA LA NA. A KO NA KO KO PI SA
SA A TI PA NGI NO O DI YO. MA KA GA GA
WA SA LA HA. A KA SA TA MA RI YA. BI SE TO TO O.
KA SA MI GE. A KA SI. KA SA SU WA BA TI TA. SA SA
TO A PO TO LI. KA SA PE RO. A KA SA PA LO.
A SA LA HA NA SA TO. A SA I YO PA RE. A NA
KA SA LA A KO. SA PA NI RI. SA PA WI KA. A
SA PA GA WA. A KO NGA A SA LA. A KO MA KA
SA LA NA. A KO SA LA LO HA. SI YA I PI NA SI SI
SI KO. KA YA NGA YA TO. NA NA NA LA NGI A KO
KA SA TA MA DI YO. BI SE TO TO O. KA SA MI GO.
A KA SI. A SA SO WA BA TI TA. A SA SA TO A
PO TO LI. KA SA PI RO. A KA SA PE LA.
A SA LA HA NA SA TO. NA A KO I PA NA LA
NGI NI LA. SA A TI PA NGI NO O DI YO. I KA
NA MA PA RE. A KO I PA NA LA NGI MO. A HA
MA KA HA LI LI KA. NA DI YO DI TO. A KO KA LA
GA MO. SA KA SA LA NA KO. A PA RU SA HA MO
A KO. A ME SE SO.

Las preguntas en Romãce
P. Eres christiano? R. si porlami
sericordia de Dios. P.que cosa es
christiano? R. El hombre bapti
zado que cree lo que ensenã di
os, yla sancta yglesia madre nrã.
P. qua les la senãl del christiano
R. la sancta cruz. P. Aquien
adoran los christianos? R. a nrõ
senõr Dios. P. que cosa es dios?
R. la primera causa, el princi
pio de todas las cosas, El que hi
ço todas las cosas, y el no tiene
principio nifin. P. quantos dio
ses ay? R. un solo dios. P. quã
tas personas. R. tres P. como
se llama la primera? R. Dios
padre. P. como se llama la seu
da? R. Dios hijo. P. como se lla
ma la tercera? R. Dios spiritu
sancto. P. son por uenturatres
Dioses. R. no sontres dioses.
las personas son tres, ysolo ai
un dios. P. qual de las tres per
sonas se hizo hombre? R. la se
gunda persona que es el hijo.
P. como se hizo hombre? R. por
obra del spiritu sancto, en las
entranãs de sancta Maria uirge
antes del parto, ydespues del
parto. P. para q se hizo hombre?
R. para podermorir en rescate
de los peccados de todos los
hombres. P. qual es erantos
peccados de los hombres? R.
el peccado de nuestros prime
ros padres. Adan y Eva, del
qual todos participamos, y fue
ra de esto, los peccados actua
les conque ofenden a dios ca
da dia. P. como rescato a los hõ
bres? R. murio en la cruz y to
mo asucargo los peccados de
todos los hombres. P. despues
de muerto nrõ senõr Jesuchris
to que hizo su alma? R. baxo
a los infiernos junta con la diui
nidad, ysaco las animas de los
sanctos padres que estauan a
guardando su sancto adueni.
miento. P. El cuerpo de nuestro
senõr Jesuchristo fue sepultado?
R. si P. resuscito. R. si P.quã
do? R. al terçero dia, de su muer
te. P. que dose aca en la tierra nu
estro senõr Jesuchristo? R. no,
sino subro a los çielos, despues
de quarenta dias de su. R. esurreç
cion y esta asentado ala diestra
de dios padre todo poderoso.
P. que asiento tiene alla en el
cielo? R. El mas abentaxado
de todos. P. ay dia enque uedra
ajuzgar uinos y muertos. R. si,
P. quando? R. no se sabe. P.
El alma del hombre aca base
quando muere el hombre? R.
no muere con el cuerpo como
en los otros animales, si no so
to el cuerpo muere y el alma
uiue para siempre. P. ande uol
uer adinir todos los que muere
buenos y malos? R. ande uol
uer adinir y juntar se el cuerpo
con el alma para ser juzgados
de chirsto nuestro senõr. P.
despues de. R. esuscitados los
cuerpos de los hombres ande
uoluer amorir? R. no P.que
dara dios en premio a los bue
nos. R. la gloria del cielo al
la ueran adios y se alegraran
y regozi jaran para siempre ja
mas. P. que castigo dara dios
a los malos? R. echar los a en
el infierno allatendran torme
los y dolores para simpre ja
mas. P. que esta sancta ygle
sia. R. todos los hombres
christianos que creen en di
os, juntamente consu cabe
ça, Jesuschristo que esta en
el cielo, ysuuicauio en la tierra
que es el papa del Roma. P. En es
ta sancta yglesia y cosas que
quiten peccados? R. si P. que
cosas son? R. el baptisimo a
los no christianos, y la confe
sion a los ya christianos que
peccaron si searrepienten de
suspeccados de ueras ytiene
uoluntad de nunca mas boluer
apeccar. P. En esta sancta yglia
ay comunion de los sanctos? R.
si. P. que esta comunion de los
sanctos? R. la partiçipaçion
de los buenos christianos en las
buenas obras y sacramentos.
P. quando leuanta la ostia el pa
dre en la missa para quela ado
rentos christianos quien esta
asti? R. Jesuchristo nrõ senõr
dios y hombre uerdadero como
esta en el cielo. P. En el caliz
quien esta? R. la sangre uer
dadera de nrõ senõr Jesuchris
to como aquella que deruamo
en la cruz. P. que esta el chris
tiano obligado a hazer, para
saluarse? R. hazer y cumplir.
los diez mandamientos de dios
y los de la sancta madre yglesia.

Ang tanongan.

Tanongan. Christiano cana?
Sagot. Oo.t aua nang atin pã
nginoon dios. T. ano caia ang
christiano? S. ang binãgan su
masangpalataia sa aral nang
dios at nang sancta yglesia
yna natin. T. alin caia ang tan
da nang christiano? S. ang sãcta
cruz. T. sino caia ang sinasam
ba nang manga christiano? S.
ang atin panginoon dios. T.
ano caia ang dios? S. ang onãg
mola. ang caona onahan sa lahat,
ang mei gaua sa lahat, siya,e,
ualan pinagmolan ualan cahã
ganan. T. ylan ang dios? S. ysa
lamang. T. ylan ang personas?
S. tatlo. T. anong ngalang nang
naona? S. ang dios ama. T. anõg
ngalan nang ycalua? S. ang di
os anac. T. anong ngalan nãg
ycatlo? S. ang dios spiritusãcto.
T. tatlo caia ang dios? S. dile
tatlo ang dios, ang personas
siyang tatlo, ang dios ysa
lamang. T. alin sa tatlong per
sonas ang nagcatauan tauo?
S. ang ycaluang persona nang
sanctissima trinidad ang dios a
nac. T. anong pagcatauan tauo
niya? S. pinaglalangan siya nãg
dios spiritusancto satian ni sãcta
Maria uirgen totoo nang dipa
nanganac siya. nang macapanga
nac na virgen din totoo. T. ayat
nagcatauan tauo siya? S, nang mã
yari mamatai siya tubus sacasa
lanan nang lahat na tauo. T. atin
caia ang casalanan nang tauo?
S. ang casalanan nang atin magu
gulang si Adan at si Eva nagin
casalanan natin, naramai pala ta
yo sapagcacasala nila sa pangino
on dios. bucor naman doon ang sa
diling casalanan nang balan nang
tauo nagcasasala sa dios arao
arao. T. Anong pagtubus niya
sa tauo? S. nagpacamatai siya
sa cruz, at sinacop niya ang san
libotan bayan. T. nang namatai
na ang atin panginoon Jesuchris
to sa cruz, anong guinaua nang
caloloua niya? S, nanaog sama
nga infiernos pati nang pagca
dios niya, at hinango doon ãg
caloloua nang manga sanctos
padres naghihintai nãgpagda
ting niya. T. ang catauan ni
Jesuchristo ybinaon? S. oo. T.
nabuhai nanaguli? S. oo. T. ca
ylan? S. nang magycatlong
arao nangpagcamatai niya. T.
humabilin dito sa lupa ang atin
panginoon Jesuchristo? S. di
le humabilin dito sa lupa, nac
yat sa langit nang magycapat
napoung arao nang pagcabu
hai niyang naguli, at nalolocloc
sa canan nang dios ama maca
gagaua sa lahat. T. anong pagca
locloc niya doon sa langit? S.
pinalalo siya nang dios ama ni
ya sa lahat. T. mei arao na yhoho
com sa nangabubuhai, at sana
ngamatai natauo? S. oo T. cailã?
S. dile naaalaman. T. sino caia,
ang hocom? S. ang atin pangino
on Jesuchristo. T. ang caloloua
natin mamatai caia cun mama
tai ang catauan natin? S. dile ma
matai ang caloloua natin para
nang sa haiop, ang catauan la
mang mamatai, ang caloloua
mabubuhai magparating man
saan. T. mabubuhai caia mag
uli ang nangamatai natauo, ba
nal man, tampalasan man. S, oo
mabubuhai din maguli, at papa
soc na moli ang caloloua sa ca
tauan nang hocoman silang
dalua nang atin panginoon Je
suchristo. T. cun mabuhai na
maguli ang catauan nang ma
nga tauo mamatai pa caiang mo
li? S. dile. T. ano ygaganti
nang dios sa manga banal na
tauo. S. ang caluualhatian
sa langit doon maquiquita ni
la ang dios, at matotoua at ma
liligaia, at luluualhati magpa
rating man saan. T. ano ypa
rurusa niya sa manga tauõ tan
palasan? S, yhoholog niya sa
ynfierno doon maghihirap sila
at maccacasaquet magparatig
man saan. T. ano caia ang san
cta yglesia? S. ang lahat nata
uo christiano sumasangpala
taia sa dios pati nang pononi
la si Jesuchristo,e, nasa langit
dito sa lupa ang cahalili niya
ang sancto Papa sa Roma?
T. dito sa sancta yglesia mei
ycauauala nang casalanan?
S, oo, T, ano caia ang ycauaua
la nang casalanan? S, ang
pinagbinãg sa dipa christianos
at ang pagcoconfesal nang ma
nga christianos mei casalanã,
cun magsising masaquet at
mei loob na di moli maccasa
la sa dios magparating man
saan. T, dito sasancta yglesia
mei casamahan ang manga
sanctos? S, oo, T, ano caia
ang casamahan nang manga
sanctos? S, ang pagpapaquina
bang nang manga Christianos
banal na tauo, sa gauã maga
ling sangpon nang sasacra
mentos. T, Nang binubuhat
ang ostia nang padre sapagmi
misa sino caia ang naroon?
S, ang atin panginoon Jesu
Christo Dios totoo, at tauõg
totoo, para doon sa langit. T, sa
caliz sino caia ang naroon? S,
Ang dugong totoo nang atin
panginoon Jesuchristo, capara
niun nabohos sa cruz nang na
matai siya. T, ano caia ang ga
gauin nang manga Christiano
nang macaparoon sa langit? S,
Ang susundin nila ang sang
po, uong otos nang dios, pati
nang otos nang sancta yglesia
yna natin.

TA NO NGA.

KI NI TI YA NO KA NA. O O A WA NA A
TI PA NGI NO O DI YO. A NO KA YA
A KI NI TI YA NO. A BI YA GA NA TA WO. SU MA
SA PA LA TA YA. SA A RA NA DI YO. A NA SA
TA I LE SI YA. I NA NA TI. A LI KA YA
A TA DA NA KI NI TI YA NO. A SA TA KU RU.
SI NO KA YA. A SI NA SA BA. NA MA NGA KI NI
TI YA NO. A A TI PA NGI NO O DI YO. A
NO KA YA A DI YO. A O NA MO LA. A KA O
NA O NA HA SA LA HA. A MA GA WA SA LA HA.
SI YA WA LA PI NA MO A. WA LA KA HA GA NA.
I LA A DI YO. I I SA LA MA. I LA A
PE SO NA. TA LO. A NO NGA LA NA NA O NA. DI
YO A MA. ANO NGA LA NA I KA WA. DI YO A MA.
A NO NGA LA NA I KA LO. DI YO E PI RI TO
SA TO. TA LO KA YA A DI YO. DI LE TA LO A DI
YO. A PE SO NA SI YA TA LO. A DI YO I SA
LA MA. A LI SA TA LO PE SO NA. A NA KA TA A
TA WO. A I KA WA PE SO NA. NA SA TI SI MA TI
NI DA. NA DI YO A NA. A NO PA KA TA A TA WO
NI YA. PI NA LA LA NGA SI YA. NA DI YO E PI
RI TO SA TO. SA TI YA NI SA TO MA RI YA.
BI SE TO TO O. NA DI PA NA NGA NA. SI YA. NA MA
KA PA NGA NA NA. BI SE RI TO TO O. A A NA KA
TA A TA WO SI YA. NA MA YA RI MA MA TA SI YA.
TU BU SA KA SA LA NA. NA LA HA NA TA WO. A LI KA
YA A KA SA LA NA NI LA. A O NA KA SA LA NA.
NA MA GU GU LA NA TI. SI A DA. A SI E BA.
NA GI KA SA LA NA NA TI . NA RA MA PA LA TA YO.
SA PA KA KA O LA NI LA SA DI YO. BO KO NA MA DO
O. A SA DI LI A SA LA NA. NA BA LA NA TA WA.
NA KA SA SA LA SA DI YO. A RA A RA. TI NU
BU NI SE SO KI TO. A LA HA NA TA WO. O O. A NO
PA TU BU NI YA SA MA NGA TA WO. A PA KA MA TA
SI YA SA KU RU. A SI NA KO NI YA. A SA LI BU
TA BA YA. NA NA MA TA NA A A TI PA NGI NO O
SE SO KI TO SA KU RU. A NO GI NA WA NA KA LO LO WA
NI YA. NA NA O SA MA NGA I PE NO. PA TI NA
PA KA DI YO NI YA. A HI NA NGO DO O. A
KA LO LO WA NA MA NGA SA TO PA RE. NA HI NI TA
A PA RA TI NI YA. A KA TA A NI SE SO KI TO.
I BI NA O. O O. NA BU HA NA NA U LI. O O. KA I
LA. NA MA I KA LO A RA. A PA KA MA TA NI YA.
HU MA BI LI DI TO SA LU PA. A A TI PA NGI NO
O SE SO KI TO. DI LE HU MA BI LI DI TO SA LU PA.
NA YA SA LA NGI. NA MA I KA PA NA PO WO A
RA. A PA KA BU HA NI YA NA O LI. A NA LO
LO LO SA KA NA NA DI YO A MA. A KA GA GA WA
SA LA HA. A NO PA KA LO LO NI YA. DO O SA LA
NGI. PI NA LO LO SI YA NA DI YO A MA NI YA.
SA LA HA. MA A RA NA I HO HO. SA MA BU BU HA
A SA NA NGA MA TA NA TA WO. O O. KA I LA. DI LE
NA A A LA MA. SI NO KA YA A HO KO. A A
TI PA NGI NO O SE SO KI TO. A KA LO LO WA NA TI.
MA MA TA KA YA. KO MA MA TA A KA TA A NA TI.
DI LE MA MA TA A KA LO LO WA NA TI. PA RA NA SA I
BA HA YO. A KA TA A NA LA MA. A MA MA TA. A KA
LO LO WA MA BU BU HA. MA PA RA TI MA SA A
MA BU BU HA KA YA MA O LI. A NA NGA MA TA NA TO WO.
BA NA MA. TA PA LA SA MA. O O NA BU BU HA RI
MA U LI. A PA PA SO NA MO LI. A KA LO LO
WA SA KA TA A NI YA. NA HO KO MA SI LA DA WA.
NA A TI PA NGI NO O SE SO KI TO. KU MA BU HA
NA MA O LI. A KA TA A NA MA NGA TA WO. MA MA TA
PA KA YA MO LI. DI LE. ANO I GA GA TI NA DI YO
SA MA NGA BA NA NA TA WO. A KA LU WA HA TI A A SA LA
NGI. DO O MA KI KI TA NI LA A DI YO. A MA TO
TO WA. A MA LI LI GA YA. A LU LU WA HA TI. MA PA
RA TI MA SA A. A NO I PA RU RU SA NA DI YO
A MA NGA TA WO TA PA LA SA. I HO HO LO NI YA.
SA I PE NO. DO O MA HI HI RA SI YA. A MA KA
KA SA KI. MA PA RA TI MA SA A. A NO KA YA A
SA TA I LE SI YA. A LA HA NA TA WO KI NI TI YA NO.
SU MA SA PA LA TA YA SA DI YO. PA TI NA PO
PO NI LA SI SE SO KI TO. NA SA LA NGI. A DI
TO SA LU PA. A KA HA LI LI NI YA. A SA TO PA
PA. DI TO SA SA TA I LE SI YA. MA I KA WA WA LA
NA KA SA LA NA. A NO KA YA A I KA WA WA LA
NA KA SA LA NA. A PA BI YA SA DI PA KI NI TI
YA NO. A A PA KO KO PI SA. A MA NGA KA
NI TI YA NO. MA KA SA LA NA. KU MA SI SI MA SA KI.
A MA LO O. NA DI MO LI MA KA SA LA SA DI YO
MA PA RA TI MA SA A. DI TO SA SA TA I LE SI
YA. MA KA SA MA HA. A MA NGA SA TO. O O. A NO
KA YA A KA SA MA HA. NA MA NGA SA TO. A PA PA
PA KI NA BA. NA MA NGA KI NI TI YA NO. BA NA NA
TA WO. SA GA WA MA GA LI. SA PO NA SA SA KA RA ME TO.
NA BI NU BU HA A O TI YA NA PA RE. SA PA MI
MI SA. SI NO KA YA A NA RO O. A A TI PA
NGI NO O SE SO KI TO. DI YO TO TO O. A TA WO
TO TO O. PA RA DO O SA LA NGI. SA KA LI. SI NO
KA YA A NA DO O. A DU GO TO TO O. NA A TI PA
NGI NO O SE SO KI TO. KA PA RA NI U NA BO HO SA KU
RU. NA NA MA TA SI YA. ANO KA YA. A GA GA I
NA MA NGA KI NI TI YA NO. NA MA KA PA RO O SA
LA NGI. A SU SU DI NI YA. A SA PO WO O TO NA DI
YO. PA TI NA O TO NA SA TA I LE SI YA.
I NA NA TI.

Laus Deo

NOTES

[1] Tagalog characters are said to be similar to old Javanese, Ignacio Villamot, _La Antigua Escritura Filipina_, Manila, 1922, p. 30. They were replaced under the Spanish occupation by roman letters, and are not now used. The best definitive grammar is Frank R. Blake's _A Grammar of the Tagalog Language_, New Haven, 1925, where, p. 1, he defines the language as follows: "Tagálog is the principal language of Luzon, the largest island of the Philippine Archipelago. It is spoken in Manila and in the middle region of Luzon. Tagálog, like all the Philippine languages about which anything is known, belongs to the Malayo-Polynesian family of speech, which embraces the idioms spoken on the islands of Polynesia, Melanesia, and Malaysia, on the Malay peninsula, and on the island of Madagascar."

[2] The woodcut, showing St. Dominic beneath a star holding a lily and a book, the usual symbols of this saint, and clad in the white habit and black cloak of his order, seems to be of oriental workmanship, differing vastly from contemporary Spanish and Mexican cuts of the same type. The clouds, for instance, are characteristically Chinese, and the buildings in the background more reminiscent of eastern temples than European churches.

[3] T.H. Pardo de Tavera, _Noticias sobre La Imprenta y el Grabado en Filipinas_, Madrid, 1893, pp. 9-10. Dard Hunter in _Papermaking through Eighteen Centuries_, New York, 1930, pp. 109-16, describes papermaking in China, and mentions the use of "makaso" or "takaso," both species of the paper mulberry, as material for the making of paper. The paper mulberry's scientific name is _Broussonetia papyrifera_. Later, on p. 141, he speaks of the use by the Chinese of gypsum, lichen, starch, rice flour and animal glue for sizing.

[4] The best short summaries in English of the beginnings of printing in Mexico are Henry R. Wagner's introduction to the exhibition catalogue of _Mexican Imprints 1544-1600 In the Huntington Library_, San Marino, 1939, pp. 3-10; and Lawrence C. Wroth, _Some Reflections on the Book Arts in Early Mexico_, Cambridge (Mass.), 1945.

[5] J.B. Primrose, _The First Press in India and Its Printers_, The Library, 4th Series, 1939, XX, pp. 244-5.

[6] José Toribio Medina, _La Imprenta en Lima_, Santiago de Chile, 1904-17, no. 1, p. 3.

[7] A contemporary copy of this letter--the original is not known--lay forgotten and unnoticed in the Archives of the Indies (1-1-3/25, no. 52), Torres, III, no. 4151, p. 83, until discovered there by Pascual de Gayangos, who called it to the attention of W.E. Retana, who first printed it in _La Politica de Espana en Filipinas_, no. 97, Oct. 23, 1894. It was later rediscovered independently by Medina who also printed it in his _La Imprenta en Manila_, p. xix. Gómez Pérez Dasmariñas, formerly corregidor of Murcia and Cartagena in Spain, was appointed governor of the Philippines in 1589, landed at Manila in May 1590, and remained in office until his death in October 1593.

[8] _Relacion de lo que se ha escrito y escribe en las Filipinas fecho este año de 1593_, an apparently inedited MS. in the A. of I., Index 9, no. 81, from which the passage was quoted by Retana in his edition of Antonio de Morga's _Sucesos de las Islas Filipinas_, Madrid, 1909, p. 425, and Manuel Artigas y Cuerva, _La Primera Imprenta en Filipinas_, Manila, 1910, p. xi. This may be the MS. listed by Torres, III, no. 4229, p. 91, as _Breve sumario y memorial de apuntamientos de lo que se ha escrito y escribe en las Islas Filipinas_, undated but probably 1593.

[9] _Recopilacion de las Leyes de los Reynos de las Indias_, Madrid, 1681, I, ff. 123v-124r, where they are Laws 1 and 3, Title XXIV, Book I.

[10] Medina, p. xxviii, from. _Libro de provisiones reales_, Madrid, 1596, I, p. 231.

[11] Inflation in the Philippines was discussed in a report sent by Bishop Salazar to the King in 1583, B. & R., V, pp. 210-11, translated from Retana, _Archivo del bibliófilo filipino_, Madrid, 1895-97, III. no 1.

[12] Henry R. Wagner, _The House of Cromberger_, in _To Doctor R[osenbach]_, Philadelphia, 1946, pp. 234 & 238, where he gives some interesting comparative figures: in 1542 the Casa de Cromberger could charge 17 maravedís a sheet; in Spain in 1552 Lopez de Gómara's _Historia de las Indias_ was appraised at 2 maravedís a sheet; and in Mexico Vasco de Puga's _Provisiones_ of 1563 was permitted to sell at the tremendous figure of one real or 34 maravedís a sheet.

[13] Juan de Cuellar was mentioned in the Letter of Instruction given by Philip II to Gómez Pérez Dasmariñas on August 9, 1589, as among those "who are men of worth and account" in the Philippines and who should be provided for and rewarded accordingly, B. & R., VII, p. 151, translated from the original MS. in the A. of I. (105-2-11), Torres, III, no. 3567, p. 17. Cuellar received a commission from Dasmariñas and signed various documents during his administration as secretary and notary. Antonio de Morga, _Sucesos de las Islas Filipinas_, Mexico, 1609, f. 13v, reports that Cuellar was one of two survivors of the ship on which Dasmariñas sailed in October 1593 as part of an expedition to conquer the fort of Terrenate in Maluco. On the second day out, while the ship was weather-bound at Punta del Acufre, the Chinese rowers mutinied, and only Cuellar, there described as the governor's secretary, and the Franciscan father, Francisco de Montilla, survived the ensuing massacre. They were set ashore on the coast of Ylocos, and made their way back to Manila. A similar account appears in Chapter XVI of Leonardo de Argensola's, _Conqvista delas Islas Malvcas_, Madrid, 1609. We have been able to find no subsequent record of Cuellar.

[14] Colín, I, pp. 501, 507-14, 561-6.

[15] Pedro Chirino, _Primera parte de la Historia de la provincia de Philipinas de la Compañia de Ihs_, unpublished MS. of 1610, from which the present passage was quoted by Retana, col. 25. For an account of the MS. see Santiago Vela, VI, p. 435n. Schilling, p. 214, demonstrates that according to the original punctuation the meaning is that the first printers were Villanueva and Blancas de San José, but with the shifting of a semi-colon it could be read to mean that the first printers were of the Order of St. Augustine. We can see no reason to shift the semi-colon, and have retained it in its original place.

[16] Retana, col. 26, said that he was able to find no information regarding Villanueva except for the listing of his name by Cano, p. 43, as having arrived in the Philippines at an unknown date. The destruction of the early records of the Augustinians when the English sacked Manila in 1762 accounts for the paucity of information, but there are a few references which throw some little light on the two Villanuevas. San Agustin, p. 212, says that when Herrara sailed for Mexico in 1569 he left in Cebú only "P. Fr. Martin de Rada and two virtuous clerics, the one named Juan de Vivero, and the other Juan de Villanueva, who had come with Felipe de Salcedo." Salcedo had come back to Cebú in 1566. Francisco Moreno, _Historia de la Santa Iglesia Metropolitana de Filipinas hasta 1650_, Manila, 1877, p. 226, states that Villanueva came in 1566, and died shortly after 1569. San Antonio, I, p. 173, writes, "Another cleric was the Licentiate Don Juan de Villanueva, of whom the only thing known is that he was a churchman and lived but a short time--and that after the erection of the church." This refers to the foundation of the church in Manila in 1571. Of the other Villanueva our information comes from Perez, p. 63.

[17] Alonso Fernández, _Historia Eclesiastica de Nvestros Tiempos_, Toledo, 1611, pp. 303-4. The book referred to here is called _De los mysterios del Rosario de nuestra Señora_ by Jacques Quétif and Jacques Echard, _Scriptores Ordinis Praedicatorum_, Paris, 1719, II, p. 390; and _Devotion del Santisimo Rosario de la Bienaventurada Virgen_ by Vicente Maria Fontana, _Monvmenta Dominicana_, Rome, 1675, p. 586.

[18] Fernández, _Historia de los insignes Milagros qve la Magestad Diuina ha obrado por el Rosario santissimo de la Virgen soberana, su Madre_, Madrid, 1613, f. 216. I have been unable to locate a copy of this book in the United States, but the passage is printed in Retana, _Aparato Bibliográfico de la Historia General de Filipinas_, Madrid, 1906, I, pp. 64-5. It was first cited in modern times by Pedro Vindel, _Catálogo_, Madrid, 1903, III, no. 2631.

[19] A sketch of the life of Aduarte was added to his history by Gonçalez, II, pp. 376-81, and a notice also appears in Ramon Martínez-Vigil, _La Orden de Predicadores ... seguidas del Ensayo de una Bibliotheca de Dominicos Españoles_, Madrid, 1884, p. 229.

[20] Aduarte, II, pp. 15-18.

[21] Artigas, _op. cit._, pp. 3-22, stresses the part played by him in establishing printing and gives much information regarding this father. There, referring to the _Acta Capitulorum Provincialium provinciae Sanctissimi Rosarii Philippinarum_, Manila, 1874-77, Artigas traces the career of Blancas de San José as follows: in Abucay from May 24, 1598 until April 27, 1602; at San Gabriel in Binondo from April 27, 1602 until May 4, 1604; as Preacher-General of the order at the Convent of Santo Domingo in Manila from 1604 to 1608; back at Abucay from April 26, 1608 until May 8, 1610; and at San Gabriel again from May 8, 1610 until May 4, 1614.

[22] Medina, no. 8, p. 7. A copy of this book and an unique copy of the recently discovered _Ordinationes_ of 1604, see note 127, are in the Library of Congress. Both books are entirely typographical, and the Tagalog in the 1610 volume has been transliterated. These two and the present Doctrina are, so far as I have been able to find out, the only Philippine imprints before 1613 in the United States.

[23] Medina, no. 14, p. 11. The text was written by Thomas Pinpin, who appears as the printer of the former book, and a confessionary by Blancas de San José, who probably edited the volume, is included.

[24] Juan Lopez, _Quinta Parte de la Historia de San Domingo_, Valladolid, 1621, ff. 246-51.

[25] Quétif and Echard, _op. cit._, II, p. 390. This same statement was made in Antonio de León Pinelo, _Epitome de la Biblioteca Oriental y Occidental, Nautica, y Geografica_ (ed. Antonio González de Barcia), Madrid, 1737-38, col. 737, and was reprinted almost word for word by José Mariano Beristain y Sousa, _Bibliotheca Hispano-Americana Septentrional_, Mexico, 1883-97, I, p. 177.

[26] A fairly complete biography is given by Viñaza, pp. 112-7, where he points out that several of the major Jesuit biographers have erroneously stated that Hervas went to America some time before 1767.

[27] Lorenzo Hervas y Panduro, _Origine, formazione, meccanismo, ed armonia degli' idiomi_, Cesena, 1785, p. 88.

[28] Hervas, _Saggio Pratico delle lingue, Con prolegomeni, e una raccolta di orazioni Dominicali in più di trecento lingue, e dialetti_, Cesena, 1787, pp. 128-9. Although Schilling, p. 208, says that Hervas had a copy of the 1593 Doctrina before him, which "had been lent or given" by Bernardo de la Fuente, Hervas merely says that he took his information "from the best documents, which showed the grammar; and the Tagalog and Visayan dictionary were given me by Messrs. D. Antonio Tornos and D. Bernardo de la Fuente." There is no doubt, however, but that Hervas had a copy of the Doctrina, or accurate and extensive transcripts from a copy known to one of his friends.

[29] Franz Carl Alter, _Ueber die Tagalische Sprache_, Vienna, 1803, p. vii. Alter speaks of having had extensive correspondence with Hervas.

[30] Johann Christoph Adelung, _Mithridates oder allgemeine Sprachenkunde mit dem Vater Unser als Sprach probe in beynahe fünfhundert Sprachen und Mundarten_, Berlin, 1806, I, pp. 608-9.

[31] Beristain, _op. cit._, II, p. 464. The first edition was published in 1819-21, but we have used the second for our quotations.

[32] Juan de Grijalva, _Cronica de la orden de N.P.S. Augustin de Nueva Espana_, Mexico, 1624, f. 199v.

[33] Nicolás Antonio, _Bibliotheca Hispana Nova_, Madrid, 1783, I, p. 764. The first edition was Rome, 1672, but I could locate no copy in this country.

[34] San Agustin, p. 352. On pp. 443-4 referring to Grijalva and Herrera, he says merely that Quiñones "was very learned in the Tagalog language, and wrote a grammar and dictionary of it."

[35] "He succeeded in learning that language with such perfection that he composed a treatise, as a light and guide for the new missionaries, and a vocabulary, with which in a short time they could instruct those islanders in the mysteries of the faith," Medina, p. xxvii, assumed that this referred to José Sicardo, _La Cristiandad del Japon_, Madrid, 1698, where he could find nothing about Quiñones, but Beristain cited specifically his _Historias de Filipinas y Japon_, which Santiago Vela, VI, p. 441, thinks must be his additions to Grijalva, including a life of Quiñones, which San Agustin used and quoted from. The quotation here is from San Agustin, p. 442, where Sicardo is given as the source.

[36] Tomas de Herrera, _Alphabetvm Avgvstinianvm_, Madrid, 1644, I, p. 406, according to P. & G., p. xxiv.

[37] Schilling, p. 204.

[38] Pedro Bello, _Noticia de los escritores y sus obras impresas y manuscritas en diferentes idiomas por los religiosos agustinos calzados hasta 1801_, unpublished MS., from which the citation is given by Santiago Vela, VI, p. 441.

[39] P. & G., pp. xxv-xxvi.

[40] Medina, p. xxviii, who gives as source the A. of I. and _Libro de provisiones reales_, Madrid, 1596, I, p. 231. In his note Medina says that this cedula was not in the _Recopilacion_, but referring back to the note on p. xxiv, we find that he there prints a law of the same content and date, cited as Law 3, Title XXIV, Book 1 of the _Recopilacion_, where we have seen it, with the extremely significant addition, "it shall not be published, _or printed_, or used." If this phrase was not included in the original cedula sent to Manila, but added when printed as applying to all the Indies, it is important evidence that the King felt an admonition against printing unnecessary where no facilities for printing existed.

[41] Retana, col. 10, cited from the original MS. in the A. of I. (68-1-42), Torres, II, no. 3211, p. 150.

[42] San Antonio, II, p. 297. This work, treated at length by San Antonio, is proof of the high esteem in which Plasencia was held as a Tagalist. It was incorporated in a document of Governor Francisco Tello, dated July 13, 1599, now in the A. of I. (67-6-18), and first printed in the appendix to Santa Inés, II, pp. 592-603, and translated in B. & R., VII, pp. 173-96.

[43] Santiago Vela, VI, pp. 442-3. His study of the questionable _Arte_ of 1581 is the most thorough and detailed yet written.

[44] Schilling, p. 205.

[45] Pardo de Tavera, _op. cit._, pp. 8-9. After quoting the latter part of this passage, Medina, p. xviii, adds a quizzical note, "I want to cite the opinion of so distinguished a student of the Philippines because it shows how tangled and confused is the information concerning the primitive Philippine press, even among men best informed on the subject."

[46] Medina, nos. 1 and 2, p. [3].

[47] Medina, p. xix.

[48] Retana had published many of his findings in _La Politico de España en Filipinas_, Madrid, 1891-98; in his edition of Joaquín Martínez de Zuñiga, _Estadismo de las Islas Filipinas_, Madrid, 1893; and in the _Archivo del Bibliófilo Filipino_, Madrid, 1895-97.

[49] Retana, cols. 7-8. We shall speak of Juan de Vera later.

[50] Thomas Cooke Middleton, _Some Notes on the Bibliography of the Philippines_, Philadelphia, 1900, pp. 32-33.

[51] Pardo de Tavera, _Biblioteca Filipina_, Washington, 1903, pp. 9-10.

[52] Medina, _La Imprenta en Manila desde sus Orígenes hasta 1810 Adiciones y Ampliacones_, Santiago de Chile, 1904.

[53] P. & G., pp. xxi-xxvi.

[54] B. & R., LIII, p. 11.

[55] Artigas, _op. cit._ He admitted that the celebration should have been held in 1902.

[56] Retana, _Orígenes de la Imprenta Filipina_, Madrid, 1911. Retana had also published between 1897 and 1911 several other books which contained some information about the early Philippine press, the _Aparato Bibliográfico_ in 1906 and his edition of Morga in 1909, both of which have already been cited.

[57] Antonio Palau y Dulcet, _Manuel del Librero Hispano-Americano_, Barcelona, 1923-37, III, p. 72.

[58] Schilling, _op. cit._

[59] Chirino, p. 3, writes that he was "the first who made converts to Christianity in the Philippines, preaching to them of Jesus Christ in their own tongue--of which he made the first vocabulary, which I have seen and studied;" and Juan de Medina (who originally wrote his history in 1630), p. 54, says that in visiting Cebú in 1612 he "saw a lexicon there, compiled by Father Fray Martin de Rada, which contained a great number of words." Grijalva, _op. cit._, f. 124V, writes that Rada "by the force of his imaginative and excellent ability learned the Visayan language, as he had learned the Otomi in this land [Mexico], so that he could preach in it in five months."

[60] Pérez, p. 5.

[61] Juan González de Mendoza, _The Historie of the great and mightie kingdom of China ... Translated out of Spanish by R. Parke_, London, 1588, p. 138. The original edition of 1585 said he made an "arte y vocabulario." We must take the phrase "in few daies" in a comparative sense, but that an Augustinian, probably Rada, knew some Chinese as early as July 30, 1574 is shown by a letter from Governor Lavezaris to the King from Manila, sending him "a map of the whole land of China, with an explanation which I had some Chinese interpreters make through the aid of an Augustinian religious who is acquainted with the elements of the Chinese language," B. & R., III, p. 284, from the original MS. in the A. of I. (67-6-6), Torres, II, no. 1868, p. 10-11. Antonio de León Pinelo, _Epitome de la Biblioteca Oriental i Occidental, Nautica i Geographica_, Madrid, 1629, p. 31, also records Rada's Chinese grammar and dictionary. Santiago Vela, VI, pp. 444-60, gives a full history of Rada and his writings. He went to China a second time in May 1576, and in 1578 accompanied La Sande on his expedition to Borneo, dying on the way back to Manila in June of that year.

[62] González de Mendoza, _op. cit._, pp. 103-5.

[63] Diego Ordoñez Vivar came to the Philippines in 1570, filled various ministries there, and according to Agustin Maria de Castro was in Japan in 1597, where he witnessed the martyrdom of the Franciscans; he died in 1603, Pérez, p. 10. Juan de Medina, p. 74, says, "Father Diego de Ordoñez learned this language [Tagalog] very quickly." Alonso Alvatado had been on the unsuccessful 1542 expedition of Villalobos, and returned to the Philippines in 1571. Pérez, p. 11, records that he became familiar with the Tagalog language, was the first prior of Tondo, ministered to the Chinese there, and was the first Spaniard to learn the Mandarin dialect. He was elected provincial in 1575, and died at Manila the following year. Jéronimo Marín came to the islands with Alvarado, acquired skill in the Visayan, Tagalog and Chinese languages, accompanied Rada on his first expedition to China, was in Tondo in 1578, and later returned to Spain to recruit new missionaries for the province, dying in Mexico in 1606, Pérez, pp. 11-12.

[64] Cano, p. 12. Santiago Vela, I, p. 85, expresses the opinion that Cano's statement was an overenthusiasm, and is not valid.

[65] Retana, col. 9.

[66] Juan de Medina, p. 156.

[67] Santiago Vela, I, p. 85, where he cites the first book of the _Gobierno_ of the Augustinian province.

[68] Santiago Vela, I, pp. 84-6 treats of the whole question in detail.