Chapter XLIII: Part I: 8vo. 9s (2)
[85] Lévrier, _Chron. des Comtes de Savoye_, ii. p. 112. Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. pp. 20, 176. Savyon, _Annales_, p. 50.
[86] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 257. Registers of Geneva, 29th June, 1515. Savyon, _Annales_, p. 51. Roset and Gautier MSS.
[87] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 258.
[88] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 271. Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. p. 122. Savyon, _Annales_, p. 52.
[89] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 318 and _passim_.
[90] ‘Ad alliciendum homines ad se.’--Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire, de Genève_. Interrogations de Pécolat, ii. p. 42.
[91] _Bonivard, Chroniq._ ii. pp. 265, 271. _Police de Genève_, Mém. d’Archéol. v. p. 381. Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, pp. 201, 207, 216. Calvin, _passim_.
[92] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 277, 278.
[93] _Chronique du Pays de Vaud_, Bibl. Imp. No. 16720. Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 276-279.
[94] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 279, 383. Roset MSS. liv. i. ch. xxvi. _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. pp. 111, 119, 136.
[95] Bonivard, _Chroniq._ i. pp. 28, 29, and 238.
[96] Pécolat, in his examination of 5th of August, 1517, says: ‘_About a year ago_.’--Galiffe, ii. p. 41. Blanchet, in his examination of 5th of May, 1518, at Turin, says: ‘_About two years ago_.’--Ibid. p. 99. Then on 21st of May, he says: ‘_About a year ago_.’--Ibid. p. 205.
[97] Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. pp. 199, 206, 210, _passim_.
[98] ‘Armis, unguibus, et rostris.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. Joye’s Exam. ii. p. 215.
[99] Galiffe, _Matériaux_, &c. Exam. of Pécolat, ii. p. 42. Exam. of Blanchet, ib. p. 206.
[100] Galiffe, _Matériaux_, &c. Exam. of Pécolat and Blanchet. _Chroniq. des Comtes de Genève_, ii. p. 141.
[101] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 265. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 50, 174.
[102] ‘Ingeniosus suscitando quam plurima debata.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 50, 61, 171, 174. Savyon, _Annales_, p. 64.
[103] Reg. du Conseil _ad annum_. Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 267, 268. Savyon, _Annales_, p. 55.
[104] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 285. Savyon, _Annales_, p. 51. Mignet’s memoir on the _Réformation de Genève_, p. 28.
[105] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 285.
[106] Savyon, _Annales_, p. 53.
[107] Savyon, _Annales_, p. 53. Bonivard, _Chroniq._ Roset MSS. Spon, i. p. 267.
[108] Savyon, _Annales_, p. 57. Bonivard, _Chroniq._ p. 284. Spon, i. p. 278. Roset and Gautier MSS.
[109] ‘Suspirans et ab imo trahens pectore vocem.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. Interrog. ii. p. 40.
[110] Galiffe, _Matériaux_, &c. Interrog. de Pécolat, ii. pp. 29-49.
[111] Ibid. ii. pp. 77, 80.
[112] Galiffe, _Matériaux_, &c. Interrog. ii. p. 275. Letters of Jean of Savoy.
[113] Ibid, p. 81.
[114] Public Registers of Geneva, MSS. _ad diem_.
[115] _Bonivard_, Chroniq. ii. p. 289.
[116] _Ibid._ p. 286.
[117] Registers of the Council of Geneva, MSS. 29th July, 1517.
[118] _Histoire de Genève_, by Pictet de Sergy, ii. p. 313. Bonivard, _Chroniq._ Spon, i. p. 287. Savyon, _Annales_, p. 58.
[119] Public Registers of Geneva, _ad diem_. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 294.
[120] M. Mignet’s Mémoire, p. 23.
[121] Bonivard places its origin in 1518, and writes _Eiguenots_. (_Chroniq._ ii. p. 331.) The Registers of the Council have it under the date of 3rd of May, 1520, and read _Eyguenots_. In 1521 we find in the trial of B. Toquet, _Ayguinocticæ sectæ_. (Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 164.) We come upon it later in 1526: _Traitre Eyguenot_. (Ibid. p. 506.) In the same year: _Tu es Eguenot_. (Ibid. p. 508.) Lastly, Michel Roset in his Chronicle (liv. i. ch. lxxxix.) generally writes _Huguenot_. In the sixteenth century as well as in the nineteenth nicknames have often passed from Geneva to France.
[122] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 287. (Some MSS. of the sixteenth century read _Mamelus_, _Maumelus_.)
[123] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 288.
[124] MS. Registers of the Council, 8th September, 1517.
[125] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 294, 295. Registers of the Council of Geneva, 21st August, 1517. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 278.
[126] Ibid.
[127] Registers of the Council, 25th Sept., 30th Oct., 5th, 6th, 9th, 10th. November, 1517. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 279. Savyon, _Annales_, p. 59. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 299.
[128] Galiffe, _Matériaux_, &c. Interrog. ii. pp. 75, 77, 88.
[129] MS. Registers of the Council, 24th December, 1517; 8th, 9th, 15th, 20th January, 1518. Savyon, _Annales_, p. 60. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 300.
[130] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 300. Savyon, _Annales_, p. 60. MS. Archives of Geneva.
[131] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 202. Savyon, _Annales_, pp. 61, 62.
[132] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 301, 304. Roset, _Hist. de Genève_, MS. liv. i. ch. lxxxi. The testimony of these two contemporary authors leaves no doubt as to the reality of Pécolat’s attempt. (See also Savyon, _Annales_, p. 61.) This circumstance has been the subject of a long archæological controversy, whose solution is simply this: Pécolat did not cut off, he only cut, his tongue.
[133] Lévrier, _Chronologie des Comtes de Genevois_, ii. p. 131.
[134] ‘A denegata justitia.’--Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 306.
[135] Bonivard, _Chroniq._ pp. 307, 308.
[136] ‘You are inhibited, as in the copy.’--Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 309.
[137] Galiffe, Bonivard, Council Registers.
[138] ‘Mandamus relaxari sub pœna excommunicationis.’--Savyon, _Annales_, p. 63.
[139] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 91.
[140] ‘Altaria nudentur, cruces abscondantur.’
[141] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 310, 315, 316. Savyon, _Annates_, p. 65. Spon, _Hist, de Genève_, i. p. 286. Roset MSS.
[142] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 316, 317. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 196, 197.
[143] Council Registers of 7th February, 1518. Savyon, _Annales_, p. 66. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 311.
[144] ‘Si bene ruminetur.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. Berthelier documents, ii. p. 105.
[145] Galiffe, _Matériaux_, &c. Berthelier papers, ii. pp. 113, 114, 116, 125, 132.
[146] Galiffe, _Matériaux_, &c. Berthelier papers, ii. pp. 124, 125.
[147] Ibid. p. 133. Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 311-318.
[148] Galiffe, _Matériaux_, &c. Blanchet’s Exam. ii. p. 197, &c.
[149] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 169, 171, 177, 179. Savyon, _Annales_. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 320. Roset and Gautier MSS.
[150] ‘Ex qua possit contrahi irregularitas.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 166.
[151] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 95; 168, 196, 199, 202.
[152] Galiffe, _Matériaux_, &c. Interrog. ii. pp. 162, 168, 179, 180, 185, 186, 205.
[153] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 320.
[154] ‘Cardinationis.’--Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 184.
[155] _Advis et Devis de la Source de l’Idolatrie Papale_, published by M. Revillod, p. 134.
[156] Ibid. p. 78.
[157] Ibid. p. 79.
[158] Ibid. p. 80.
[159] _Advis et Devis_, p. 34.
[160] Ibid. p. 42.
[161] ‘Pray let me enjoy the papacy in peace. The Lord has given it me. Go to my Lord of Medici.’
[162] _Advis et Devis_, pp. 67-74.
[163] ‘Dialogus in præsomptuosas M. Lutheri conclusiones de potestate papæ.’ December 1517.
[164] _Advis et Devis_, p. 80.
[165] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 320, 321. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 184. _Mém. d’Archéol._ iv. pp. 152, 153.
[166] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 189-195.
[167] Savyon, _Annales_, p. 72. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 26, 145. Spon, _Hist. de Genève_, i. pp. 293, 294. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 323.
[168] Galiffe, _Matériaux_, &c. (Instructions pour les réponses à faire à Soleure), ii. p. 135. Savyon, _Annales_, p. 72. Registers of the Council of Geneva, Oct. 3, 1518. Spon, _Hist. de Genève_. Roset and Gautier MSS.
[169] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 151. Registers of the Council of Geneva, Oct. 3, 1518. Savyon, _Annales_, p. 72. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 325. Roset and Gautier MSS.
[170] ‘Si fut exercé lors une cruauté presque _Sylleine_,’ says Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 324.
[171] MS. Registers of the Council, Oct. 3 and Nov. 26, 1518. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 326. Roset and Gautier MSS., _Les Maumelus_ (Mamelukes) _de Genève_. The latter MS., as well as many others collected by M. Mallet-Romilly, are now in the possession of Professor Cellérier, to whose kindness I am indebted for their perusal.
[172] Registers of the Council, Oct. 3, 1518.
[173] MS. Registers of the Council, Oct. 3, 6, and 22, 1518. Roset and Gautier MSS., _Les Maumelus de Genève_.
[174] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 270-273.
[175] Document addressed to Lord Townsend by M. Chouet, Secretary of State. Berne MSS.
[176] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 328.
[177] Council Registers, May 3, 1519.
[178] A contagious carbuncle. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 327.
[179] Ibid. p. 328.
[180] Savyon, _Annales_, p. 74.
[181] Ibid. p. 75. _Archives de Genève_, No. 888.
[182] Savyon, _Annales_, p. 75.
[183] Savyon, _Annales_, p. 75. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 332. Roset and Gautier MSS. Spon, _Hist. de Genève_, i. pp. 296, 298.
[184] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 328, 330.
[185] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 330. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. xxxii. Spon, _Hist._ i. p. 299.
[186] Registers of the Council, Nov. 10 and 11, 1518.
[187] Council Registers, Nov. 29 and Dec. 2, 1518. Savyon, _Annales_, p. 78. Roset and Gautier MSS.
[188] Council Registers, Dec. 5, 1518. Savyon, _Annales_, p. 77. Berne MSS. v. 12.
[189] Registers of the Council, Dec. 7, 21, 23, 1518; Feb. 6, 1519. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 217.
[190] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 330, 331. Savyon, _Annales_, p. 79, Roset and Gautier MSS.
[191] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 344. Savyon, _Annales_, p. 91. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 303.
[192] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 137-139. Registers of the Council for January 11, 19, and 24, 1519. Savyon, _Annales_, p. 82. Roset and Gautier MSS. Archives of Geneva, No. 998.
[193] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 332. M. Mignet’s _Mémoire_, p. 24.
[194] MS. Registers of Geneva, Jan. 30 and 31, 1519. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 333. Savyon, _Annales_, p. 82.
[195] Council Registers, Feb. 6, 1519.
[196] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 333. Registers of the Council, Feb. 6, 1519.
[197] See the letter from the council in the Registers, Feb. 6, 1519, and in the fragments of Grenus, p. 109.
[198] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 246, 262, 264.
[199] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 344.
[200] ‘S’exposent à recevoir de la pantoufle.’--Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 335.
[201] Council Registers, March 1, 1519. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 336. Berne MSS. v. 12. Gautier MS.
[202] ‘Exhortamur obstinatos et rebelles, pacis corruptores, ab incepto ut desistant.’--Archives of Geneva, No. 912.
[203] Registers of the Council _ad diem_. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 338.
[204] Registers of the Council _ad diem_. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 338. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 314. Berne MSS. v. p. 12. Roset and Gautier MSS.
[205] Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_.
[206] ‘Vous devriez un peu mieux en mâcher la teneur.’ (Bonivard has preserved his speech, _Chroniq._ ii. pp. 339, 340.)
[207] In the house afterwards occupied by Calvin, where the Maison Naville now stands.
[208] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 343.
[209] Ibid. p. 342.
[210] The amice was a furred hood with which the canons sometimes covered their head, but generally carried on the arm. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 342.
[211] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 339-343. Gautier, _Hist._ MSS.
[212] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 343, 346. Savyon, _Annales_, p. 82. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 311. Gautier MSS.
[213] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 348, 349.
[214] Registers of the Council, April 2, 1519.
[215] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 347. Galiffe, _Notices Généalogiques_, i. p. 4.
[216] For this speech see Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 349. MS. _Mamelouks de Genève_. Spon, _Hist. de Genève_, i. pp. 314-320.
[217] ‘Nous n’avons pas mis cuire pour tant de gens.’--Bonivard, _Chroniques_.
[218] See note, p. 224.
[219] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 350. Savyon, _Annales_.
[220] _Les Mamelouks de Genève_, MS.
[221] ‘_Magnus status_,’ his court. Registers of the Council, April 2.
[222] ‘Obviaverunt ne irent alicubi.’--Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, Exam. of De Joye, ii. p. 218.
[223] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 346. Galiffe, _Matériaux_, Exam. of Cartelier, ii. pp. 234, 246, 262, 264.
[224] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 354. _Les Mamelouks de Genève_, MS.
[225] Savyon, _Annales_, p. 87. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 351, &c.
[226] ‘Monseigneu, vos avi ja dict à Messieurs tant de iangles, que je ne say si vo vudront ple crerre.’--Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 351.
[227] Ibid. p. 352.
[228] Ibid.
[229] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 352. _Les Mamelouks de Genève_, MS. Savyon, _Annales_, p. 88.
[230] See preceding note.
[231] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 353. Savyon, _Annales_.
[232] Lévrier, _Hist. Chronol. des Comtes de Genevois_, ii. p. 166. _Les Mamelouks de Genève_, MS. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 553. Savyon, _Annales_, p. 89.
[233] _Les Mamelouks de Genève_, MS. Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. pp. 234, 264. Spon, _Hist. Genève_, i. p. 327.
[234] ‘Jusque dans les lieux privés qui étaient sur le Rhone.’--Savyon, _Annales_, p. 90.
[235] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 356. Michel Roset, _Chron._ MS. liv. i. ch. xcix. _Les Mamelouks de Genève_, MS. p. 140.
[236] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 356. Savyon, _Annales_, p. 90.
[237] Ibid.
[238] _Les Mamelouks de Genève_, MS. p. 142. _Chronique de Roset_, MS. liv. i. chap. xcix. Galiffe, _Matériaux_, Interrogatoire de Cartelier, ii. p. 255.
[239] _Les Mamelouks de Genève_, MS. p. 143. Michael Roset says the same, MS. liv. i. chap. c.
[240] Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 294. Spon, _Hist. Genève_, i. p. 328.
[241] _Les Mamelouks_, p. 143. Savyon, _Annales_, p. 91.
[242] ‘Manda li de votre gen, qui porton votre jangle,’ he said in his Friburg _patois_. Savyon, _Annales_, p. 91.
[243] _Les Mamelouks_, MS. p. 143. Savyon, _Annales_, p. 91. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 357. Gautier MSS. _Le Citadin de Genève_.
[244] Galiffe, _Matériaux_, Interrogatoire de Cartelier, ii. p. 247. Savyon, _Annales_, p. 92.
[245] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 357.
[246] Registers of the Council, April 11, 1519. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 360. Savyon, _Annales_, p. 93. Archives de Genève, Nos. 913 and 918.
[247] ‘Insultus et tumultuationes . . . . auctoritati ducis damnum nobis extraneum et indignum apparet.’--_Archives de Genève_, MS. No. 912.
[248] Ibid. No. 886.
[249] Document addressed to Lord Townsend (seventeenth century). Berne MS. H. vi. 57.
[250] Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 274. M. Galiffe refers this letter to the year 1517, at the time of Pécolat’s trial; but it is clear from the contents and from the Council Registers of May 24, 1519, that it belongs to the time of which we are speaking.
[251] This château still exists, and is inhabited, I believe, by the Marquis de Dovaine.
[252] Grolée is now in the department of Ain. Savyon, _Annales_, p. 89. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 353. ‘Notice’ by Chaponnière, _Mém. d’Archéol._ iv. p. 54. Bonivard MSS.
[253] MS. Registers of the Council, Aug. 19, 1519.
[254] _Les Mamelouks de Genève_, MS. p. 149.
[255] Ibid.
[256] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 362. Galiffe, _Notices Biographiques_, i. p. 10. Savyon, _Annales_, p. 96.
[257] Savyon, _Annales_, p. 97, where this place is called Pericua.
[258] The Registers of the Council state, under the date of _Tuesday_, Aug. 23, that the arrest was made on this day; Bonivard speaks of _Monday_, at six o’clock. The arrest may have taken place on Monday night, but we have followed the Registers, whose accuracy should be superior to Bonivard’s, who was absent from Geneva.
[259] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 369.
[260] _Les Maumelus de Genève_, MS. p. 149.
[261] Registers of the Council, Aug. 23. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 362.
[262] ‘A lacu Lemano, qui in flumen Rhodanum influit . . . . præsidia disponit, castella communit.’--Cæsar, _De Bello Gallico_, lib. i.
[263] Horatius, _Carm._ lib. iii.
[264] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 369.
[265] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 363. Savyon, _Annales_, p. 97. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 343.
[266] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 363. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 344. Savyon, _Annales_, p. 98.
[267] MS. Registers of the Council, Aug. 23, 1519. Galiffe, _Matériaux_, i. p. 146.
[268] Compare the Council Registers of Aug. 23, 1519, and 1526. M. Galiffe junior had already pointed out this mistake of Bonivard’s. _Besançon Hugues_, p. 245.
[269] Bonivard, _Chroniq_. ii, p. 365. Savyon, _Annales_, p. 98. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 344.
[270] Savyon, _Annales_, p. 98. Bonivard, _Chroniq_. ii. p. 366.
[271] Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. p. 297. Pliny, _Hist. Nat._ viii. p. 18. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 366. Savyon, _Annales_, p. 99. A plain inscription on Cæsar’s tower (in the island) marks the place of Berthelier’s death.
[272] ‘Il faut que le bon droit tienne chambre.’--Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 368.
[273] Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 297, 298.
[274] ‘What harm has death done me? Virtue flourishes beyond the grave; it perishes neither by the cross nor the sword of the cruel tyrant.’
[275] Machiavelli.
[276] ‘Tam mansuetum principem.’
[277] ‘Nisi fuisset princeps ipse illustrissimus misericordia plenus, suaque clementia vicisset pietatem Redemptoris.’ The document will be found entire among the _Pièces Justificatives_, appended to _Besançon Hugues_, by M. Galiffe jun.
[278] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 270, 273. Savyon, _Annales_, p. 101. Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 277.
[279] ‘Ayguinocticæ sectæ.’--Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. p. 164.
[280] Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 225-228.
[281] Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 214.
[282] Ibid., Interrog. de De Joye, ii. p. 224.
[283] ‘Ut veritas ex ore delati eruatur.’--Ibid. ii. pp. 221, 224.
[284] Galiffe, _Matériaux_. ii. p. 227.
[285] Ibid.
[286] Ibid.
[287] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 374.
[288] _Journal_ (contemporain) _de Balard_, p. 309. Gautier MS.
[289] ‘Ad sanctam sedem metropolitanam Viennensem.’--_Pièces Justificatives de Besançon Hugues_, par M. Galiffe fils.
[290] The Registers of the Council say John Fabri; the words _Favre_ and _Fabri_, being both derived from _Faber_, are frequently confounded.
[291] Registres du Conseil des 3, 5 et 6 février 1520. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 377.
[292] Ibid. 3 mai 1520.
[293] Registers of the Council, Feb. 25 and Oct. 5, 1520.
[294] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 382. The words _donné des instructions_ are not legible in the MS., but the context requires them.
[295] ‘Luther, qui avait déjà de ce temps travaillé les esprits à Genève, fit preuve d’une grande sagacité en fécondant, dans l’intérêt de sa cause, un terrain aussi bien préparé que l’était cette ville pour adopter la Réformation.’--Note 3, p. 383, vol. ii. of the _Chroniques_, Genève, 1831.
[296] Luther’s Works: _Against the Bull of Antichrist_--_Appeal to a Free Council_--_Foundation of the Articles condemned by the Bull_. 1520.
[297] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 382.
[298] Luther to the German nobles, 1520.
[299] Roset, _Chroniq._ liv. i. chap. cvi. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 383.
[300] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 180.
[301] Dr. Chaponnière has printed the deed. _Mém. d’Archéologie_, iv. p. 156.
[302] Registres du Conseil du 25 Janvier 1521. _Besançon Hugues_, par Galiffe fils, p. 253.
[303] M. Galiffe. I do not know what documents justify the picture drawn by this vigorous writer.
[304] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 303. Galiffe’s work is often quoted with approbation by Roman catholics.
[305] ‘Si perveneris huic episcopatui, noli, oro te, gressus meos insequi.’--_Mém. du Diocèse de Genève_, par Besson, p. 61. Savyon, _Annales_, p. 108.
[306] Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. xxvi.
[307] Ibid. pp. 304, 305.
[308] Registres MS. du Conseil, mars et avril 1523.
[309] Gaberel, _Hist. de l’Eglise de Genève_. _Pièces Justificatives_, p. 28.
[310] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 388. Registres du Conseil des 27 février; 17 mars; 9, 10, 11 avril.
[311] ‘Vos semper sentitis Allemanos.’--Gautier MS.
[312] Registres du Conseil du 2 août.
[313] _Mém. d’Archéol. de Genève_, i. p. 191. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 391. Savyon, _Annales_, p. 111. Spon, _Hist. Genève_.
[314] This mystery-play will be found at length in the _Mémoires d’Archéologie de Genève_, i. pp. 196-203.
[315] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 395. Savyon, _Annales_, p. 113. Gautier MS.
[316] See my _Hist. of the Ref_. vol. iii. bk. xii. chaps. 7 and 11.
[317] Archives de Turin, paquet 14, 1^{re} catégorie. _Mémoire au Pape sur la Rébellion de Genève._ M. Gaberel, who has examined this memoir, assigns it (_Hist. de l’Eglise de Genève_, i. p. 84) to the year 1520; but it seems to me more probable that it relates to 1523.
[318] The original of this _sottie_ will be found in the _Mémoires d’Archéologie de Genève_, pp. 164-180.
[319] ‘Minimum villagium suæ patriæ.’--Reg. du Conseil, 18 décembre. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 392.
[320] ‘Debandata fuit artilleria in porta Baudet.’--Registers of the Council, Dec. 2.
[321] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 392.
[322] Bonivard, _Police de Genève_. _Mém. d’Archéol._ iv. p. 382.
[323] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 395. Savyon, _Annales_, p. 114.
[324] Council Registers, May 20; June 30 and 23, 1522; and July 22, 1523.
[325] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 395. Gautier MS.
[326] Horace, _Odes_, bk. iii. 3.
[327] ‘The Swiss republics first came forward; and to the spirit of the Reformation, as the remote cause, is the American Revolution to be itself attributed.’--Smyth, _Eccl. Republicanism_, p. 102, Boston.
[328] Council Registers, Feb. 19, 1524.
[329] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 353.
[330] Council Registers, Feb. 19, 1524. Lévrier, _Chronologie des Comtes de Genevois_, ii. p. 198.
[331] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 395.
[332] Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 242.
[333] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 395.
[334] ‘Cum non essent magnæ facultatis.’--Registres du Conseil du 9 février 1524.
[335] ‘De festinationibus factis dominabus civitatis.’--Council Registers, Feb. 9, 1524.
[336] ‘De recolluctione graciosa et amicabili sodalium in tripudiis.’--Ibid.
[337] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 401.
[338] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 402. Gautier MS. Spon, _Hist. de Genève_, &c.
[339] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 403. Gautier MS.
[340] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 403.
[341] Gautier MS. _in loco_. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 406. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 367. Savyon, _Annales_, pp. 117, 118.
[342] Registres du Conseil du 13 mars 1524, MS.
[343] Registres du Conseil du 13 mars 1524, MS.
[344] Ibid.
[345] John xi. 50: ‘It is expedient for us that one man should die for the people, and that the whole nation perish not.’
[346] Bonivard, _Police de Genève_. _Mém. d’Archéol._ v. p. 382. Spon, _Hist. de Genève_, i. p. 367. Savyon, _Annales_, p. 118.
[347] Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. p. 243.
[348] The castle of Bonne is only an hour and a half’s drive from Geneva. To enter the ruins you must pass through the rooms of a peasant who lives within the walls.
[349] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 408-412. Michel Roset, _Chron._ MS. liv. ii. ch. ii. Spon, _Hist, de Genève_, ii. p. 368. _Le Citadin de Genève_, pp. 313, 314. Gautier MS.
[350] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 410. Savyon, _Annales_, p. 119.
[351] Roset MS. _Chroniq._ liv. ii. ch. ii. Gautier MS. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 411.
[352] Registres du Conseil des 7, 8 et 12 février.
[353] ‘Un bon tarin (serin).’ Bonivard, _Police de Genève_. _Mém. d’Archéol._ v. p. 383.
[354] Berenger, _Hist. de Genève_. Lévrier, _Chron. des Comtes de Savoie_, ii. p. 214.
[355] Registres du Conseil du 5 février.
[356] Guizot, _Hist. de la Civilisation_.
[357] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 414. Gautier MS. Spon, _Hist. de Genève_.
[358] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 414.
[359] Registres du Conseil du 28 octobre 1524.
[360] Registres du Conseil des 2 et 8 décembre 1524; 8, 15, 18, 27, 29 janvier et 5 février 1525. _Journal du Syndic Balard_ (_Mém. d’Archéol._ v. p. 2). _Besançon Hugues_, par M. Galiffe fils, p. 268.
[361] Archives de Genève, lettre de Turin, 1 avril 1525.
[362] Registres du Conseil des 2 et 3 février 1525. _Journal de Balard_, p. 2. Lettre de La Baume, dans les Archives de Genève, sous le n^o 930.
[363] Registres du Conseil du 2 janvier, 3 février, 1525. _Besançon Hugues_, par M. Galiffe fils, p. 219.
[364] ‘Unum villagium . . . qui tenentur ei ad angaria et porangaria.’--Registres du Conseil des 25 mars et 10 mai 1525.
[365] Bonivard, _Mém. d’Archéol._ v. p. 382.
[366] Lettres de La Baume, Archives de Genève, n^o 930. _Journal du Syndic Balard_, p. 3.
[367] Registres du Conseil des 4, 25 mai; 29 juin; 10 juillet; 7, 16, 17 et 20 septembre, 1525. Manuscrit Roset, liv. ii. ch. iii.
[368] Registres du Conseil des 7 et 8 septembre. Savyon, _Annales_, p. 122.
[369] Bonivard, _Police de Genève_. _Mém. d’Archéol._ v. p. 384.
[370] Registres du Conseil du 23 février 1526. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 416. Savyon, _Annales_, p. 123.
[371] The account given by Hugues himself is in the Registres de l’Etat. The narrative written by the author of the _Promenades Historiques dans le Canton de Genève_ is embellished after the manner of Sir Walter Scott. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 416. Spon, _Hist. de Genève_, ii. p. 374. Gautier MS. Savyon, _Annales_, p. 123.
[372] Fort de l’Ecluse, between Geneva and Bourg (Ain).
[373] Gautier MS. La Corbière MS. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 417.
[374] ‘Noster dux ... vult scire et intelligere a populo hujus civitatis Gebennensis ... si velit et intendat persequi quamdam appellationem ... in curia Romana.’
[375] ‘Responderunt ... una voce ... quod non erat ipsorum voluntas ... dictas appellationes prosequi.’
[376] Registres du Conseil des 22, 23, 25, 28 septembre; 3, 6, 8, 10 octobre. Manuscrit de Gautier. _Journal du Syndic Balard_, pp. 14-17. Manuscrit de Roset, liv. ii. ch. v.
[377] ‘Wehret bei Zeiten dass die lutherische Sache nicht die Oberhand gewinne.’--H. Hottinger, _Kirchengesch._ v. p. 103.
[378] Registres du Conseil du 27 octobre. _Journal de Balard_, pp. 18, 19. Manuscrit de Gautier.
[379] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 418-421. Gautier MS.
[380] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 418, 421. Gautier MS.
[381] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 421.
[382] ‘Il s’efforça d’abord d’_apigeonner_ ses ouailles.’ _Apigeonner_, to entice pigeons by offering them corn.
[383] Lettre de La Baume, Archives de Genève sous le n^o 934. _Mém. d’Archéol._ ii. pp. 8, 9.
[384] Registres du Conseil du 9 novembre 1525. _Journal de Balard_, p. 28. Savyon, _Annales_, p. 127. _Besançon Hugues_, par Galiffe fils, p. 276.
[385] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 424-427. Galiffe, _Matériaux pour l’Histoire de Genève_, ii. pp. 318-323. _Journal de Balard_, pp. 28-30. Gautier MS. The conclusion of this council is wanting in the Registers: it was probably suppressed as an infringement of the liberties of Geneva.
[386] See preceding note. Roset MS. liv. ii. ch. vi.
[387] Registres du Conseil, décembre 1525. _Journal de Balard_, p. 33. Gautier MS.
[388] Gautier MS. Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 333. Spon, _Hist. de Genève_, ii. p. 385.
[389] The official Registers of the Council (Dec. 22) say: ‘Bandière leading three or four boys.’ Syndic Balard, an eye-witness, says: ‘Bandière, accompanied by the children of some of those who have retired to Germany.’ (_Journal_, p. 34.) Bonivard says the same, _Chroniq._ ii. p. 435. It is therefore a mistake in a writer, otherwise very learned in the history of Geneva, to say that: ‘There was not a single little child with him.’ (Galiffe, _Matériaux_, &c. ii. p. 334.) His son did not fall into the same error. (Galiffe fils, _Besançon Hugues_, p. 277.)
[390] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 435.
[391] By ‘Germany’ they meant German Switzerland.
[392] Registres du Conseil du 22 décembre 1522. Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 324-330, where the speeches are given at length. Gautier MS. Spon, _Hist. de Genève_, &c.
[393] Registres du Conseil du 22 décembre 1526. _Journal de Balard_, pp. 34, 35. Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 330-333. Pictet, _Hist. de Genève_, ii. pp. 401-408. Gautier MS. Spon, _Hist. de Genève_.
[394] Registres du Conseil du 22, 29 décembre 1525. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 425. Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 339, 340.
[395] Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 430, 431.
[396] Letter of Ami Porral. Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 341, 342. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 432.
[397] _Journal de Balard_, pp. 41-43. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 433. Gautier MS. Savyon, _Annales_, p. 130.
[398] Registres du Conseil des 4, 5, 10, 12 février. _Journal de Balard_, pp. 41-45. Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 347. Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 436-439.
[399] Gautier MS. Registres du Conseil des 11 et 13 février 1526. _Balard’s Journal_, p. 48.
[400] Registres du Conseil du 24 février. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 439.
[401] ‘Lettre d’un personnage de marque’ among the Berne MSS. _Historia Helvetica_, p. 125. This letter is ascribed to Theodore Godefroi, councillor of state, historiographer to the king, and secretary to the embassy of France for the general peace of Munster. I would rather ascribe it to his brother Jacques, a learned lawyer and protestant.
[402] _Hist. Helvétique_, v. p. 10. We have followed the original document, which is still to be seen in the public library at Berne.
[403] Berne MS. _Histoire de Genève_, usually ascribed to Bonivard. See also Gautier MS. Registres du Conseil du 24 février. Bonivard, _Chroniq._ ii. pp. 439, 440.
[404] Registres du Conseil du 24 février 1526.
[405] _Journal de Balard_, p. 51. Savyon, _Annales_, p. 131.
[406] ‘De politia.’--Registers of the Council, Feb. 25, 1526.
[407] Council Registers, Feb. 25. _Balard’s Journal_, p. 51. Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 362. Savyon, _Annales_, p. 131.
[408] Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 364.
[409] Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 444. _Journal de Balard_, pp. 52, 53.
[410] _Journal de Balard_, pp. 52, 53. Galiffe, _Matériaux_, ii. p. 368. Bonivard, _Police de Genève_, pp. 392, 393; _Chroniq._ ii. pp. 440, 444.
[411] Registers of March 12, 1526. _Balard’s Journal_, p. 54. Spon, _Hist. de Genève_, ii. p. 392. Gautier MS. Galiffe, _Matériaux_, ii. pp. 369-392. Savyon, _Annales_, p. 132.
[412] _Balard’s Journal_, pp. 54, 55. Bonivard, _Chroniq._ ii. p. 447. Roset MS. _Chroniq._ liv. ii. ch. x.
[413] Registers of the Council, Aug. 23, 1526. Gautier MS.
[414] ‘Quærere rationem quomodo sit.’--Anselm.
[415] ‘Lettre d’un personnage de marque,’ Berne MS. _Hist. Helvét._ 125.
[416] Calvin on St. Peter, ch. ii. v. 9.
[417] Calvin, _Preface to the Psalms_.
[418] Calvin on 2 Cor. x. 4.
[419] For an account of preceding times, see the _History of the Reformation of the Sixteenth Century_, vol. iii. bk. xii.
[420] Guicciardini, _History of the Wars of Italy_, ii. bk. xvi. p. 500.
[421] Guicciardini, _Wars of Italy_ (Despatch of Suardin, ambassador of Mantua, March 15, 1525). Sanuto, Ranke, _Deutsche Geschichte_, ii. p. 315.
[422] M. Rosseeuw Saint-Hilaire, _Hist. d’Espagne_, vi. p. 436.
[423] Guicciardini, _Wars of Italy_, ii. bk. xvi. pp. 510, 511.
[424] _Mémoires de Du Bellay_, p. 121. Guicciardini, _Wars of Italy_, ii. bk. xvi. pp. 511, 512.
[425] See _History of the Reformation of the Sixteenth Century_, vol. iii. bk. xii. ch. xv.
[426] ‘In istum pietatis gradum evasisti, qui vulgo dicitur _via crucis_.’--Capito, Dedicatory Epistle to the _Comm. sur Osée_.
[427] ‘Christumque Jesum et hunc crucifixum tibi solum reservas.’--Ibid.
[428] _Les Marguerites de la Marguerite des Princesses_, i. pp. 467, 473.
[429] Ibid. ii. p. 41.
[430] _Lettres de la Reine de Navarre, sur la route de Madrid_, ii. p. 42.
[431] Brantôme, _Mémoires des Dames illustres_, p. 113.
[432] Brantôme, _Dames illustres_.
[433] Brantôme, _Mém. des Dames illustres_, p. 113.
[434] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 188.
[435] _Lettres de la Reine_, i. p. 192.
[436] ‘Vere innitentem saxo illi immobili, quod est Christus Jesus.’--Erasmi _Epp._ p. 970.
[437] _Lettres de la Reine_, i. pp. 1-207.
[438] La Ferrière-Percy, _Marguerite d’Angouléme_, p. 18.
[439] ‘Talem heroïnam, talem viraginem, non possum non amare in Deo.’--Ibid. One writer has _virginem_, but this is wrong, for Margaret was at this time a widow.
[440] ‘Auctoritate apostolica.’--Bull of May 17, 1525. Drion, _Hist. Chron._ p. 14.
[441] Letters-patent of June 10, 1525, for the execution of the bull of May 17. Ibid.
[442] ‘Ad canendam palinodiam adactis.’--Schmidt, Roussel to Farel.
[443] ‘Vix citra vitæ periculum audet quis Christum pure confiteri.’--Ibid.
[444] ‘Ut jam sibi persuadeant triumphum.’--Ibid.
[445] ‘Lutheranæ impietatis acerrimus propugnator.’--Chevillier, _Imprimerie de Paris_, p. 136.
[446] _Encomium matrimonii_--_Quærimonia pacis_--_Admonitio de modo orandi_: writings of Erasmus, translated by Berquin.
[447] Crespin, _Martyrologue_, fol. pp. 102, 103.
[448] Crespin, _Martyrologue_, fol. 102, 103.
[449] _Journal d’un Bourgeois de Paris sous François I._ (printed from a MS. by the Société de l’Histoire de France), pp. 377, 378.
[450] _Mémoires de Brantôme_, i. p. 241.
[451] _Collection de Mémoires pour l’Histoire de France_, p. 23.
[452] ‘Quatuor aureorum millia inter doctos distribuenda.’--Flor. Rémond, _Hist. de l’Hérésie_, ii. p. 223.
[453] _Preuves des Libertés de l’Eglise Gallicane_, by Pierre Pithou, ii. p. 1092. _Bulletin de la Société de l’Histoire du Protestantisme François_, p. 210.
[454] _Lettres de la Reine de Navarre_, ii. p. 47. See also the first volume of these letters, p. 207, seqq.
[455] Buchon, ii. p. 280.
[456] Raumer, _Gesch. Europeas_, i. p. 313.
[457] For Lambert of Avignon, see the _History of the Reformation of the Sixteenth Century_, vol. iv. bk. xiii. ch. iii.
[458] ‘Videmus quosdam tui ordinis, qui abscondite Christo adserunt, publice autem negant.’--Lambert to Hohenlohe.
[459] ‘Neque cessat libellos tuos in gallicam linguam versos mittere Gallorum regis sorori.’--Epist. Gerbilii ad Lutherum. Rœhrich, _Reform in Elsass_, p. 457.
[460] ‘Libello aliquo per te in tam sancto instituto ut perseveraret adhortari.’--Ibid.
[461] ‘Timent miseri et cæci suis peris, culinis, stabulis, et ventribus.’--Lambert _in Joel_.
[462] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 180.
[463] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 211.
[464] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 212. M. Genin has translated this letter back from the German: these retranslations need correction.
[465] _Journal d’un Bourgeois de Paris sous François I._ p. 276.
[466] ‘Jussi fuerunt supersedere ad regium usque adventum.’--Berquinus Erasmo, April 17, 1526.
[467] ‘Binis litteris regiæ matris.’--Ibid.
[468] ‘Erasmum hæreticum et apostatum subinde clamantes, et Berquinum illius fautorem.’--Ibid.
[469] ‘Ut libri Erasmi velut hæretici cremerentur et una cum iis Berquinus.’--Ibid.
[470] ‘Perierat nisi mater regis sublevasset eum.’--Erasmi _Epp._ p. 1522.
[471] Crespin, _Martyrologue_, f^o 113.
[472] Lettre de Henri de Navarre au conseiller du comté de Périgord, 27 décembre 1525.
[473] _Journal d’un Bourgeois_, p. 251.
[474] Ibid. p. 277.
[475] _Journal d’un Bourgeois._ Either Farel or Lefèvre (Fabry).
[476] Ibid. p. 281.
[477] _Histoire des Protestants de Picardie_, by L. Rossier, p. 2.
[478] _Journal d’un Bourgeois_, p. 291.
[479] See the _History of the Reformation of the Sixteenth Century_, vol. iii. bk. iv. ch. viii. to xiv.
[480] ‘S. Antonii abbati crudelissimo Evangelii hosti prodiderunt me.’--Herzog, _Œcolampade, Pièces Justificatives_, p. 280.
[481] ‘In carcere pleno aqua et sordibus.’--Ibid.
[482] ‘Cum equitabam in arundine longa.’--Tossanus Farello, Neufchatel MS.
[483] ‘Pro tormento quibus me affecerunt, ut sæpe desperarem de vita.’--Herzog, _Œcolampade_, p. 280.
[484] ‘Galli piissimi ad iter se accingunt obviam ituri regi, nomine ejectorum christianorum.’--Zwingl. _Epp._ i. p. 480--March 7, 1526.
[485] ‘Sæpius regem adiit ... ut commiseratione erga Lutheranos animum mitigaret.’--Flor. Rémond, _Hist. Hæresis_, ii. p. 223.
[486] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 212.
[487] Ibid. i. p. 466--March 21, 1528.
[488] _Marguerites de la Marguerite_, i. p. 144.
[489] _Marguerites_ (_Complainte du Prisonnier_), p. 448.
[490] Ibid. p. 456.
[491] _Marguerites_ (_Complainte du Prisonnier_), p. 460.
[492] Manuscrits Béthune, n^o 8496, f^o 13.
[493] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 31.
[494] _Hist. du Divorce de Henri VIII._ i. p. 47. Polydore Virgil, p. 686.
[495] _History of the Reformation of the Sixteenth Century_, vol. v. bk. xix. ch. v.
[496] Guizot, _Histoire de la Civilisation en Europe_.
[497] The year began at Easter; its commencement on the 1st of January was not definitively settled until much later.
[498] ‘Suo Michaeli de Arando _Episcopo Sancti Pauli_ in Delphinatu.’--Cornel. Agrippa, _Epp._ p. 835.
[499] ‘Insaniat mundus, et insultet adversus renascens Christi Evangelium.’--Tossanus Œcolampadio, July 26, 1526. Herzog, _Œcolampade_, ii. p. 286.
[500] ‘Gavisa est vehementissime tota Ecclesia sanctorum qui apud nos sunt, audientes fructum Verbi apud aulicos, itidem apud Galliam fere omnem.’--Cornel. Agripp. _Epp._ p. 829.
[501] ‘Scribe quid Gebennis agatur, aut scilicet Verbum ament?’ The authenticity of this letter is doubted by Bayle, but it appears to me to be established by arguments which are too long to be admitted here.
[502] ‘Omnes Galli, contubernales ac hospites mei... Latere cupiunt, et tamen pueris noti sunt.’--Capito to Zwingle, Nov. 20, 1521. Zwingl. _Epp._ i. p. 439.
[503] ‘Faber honorifice in Galliam revocatur.’--Erasmi _Epp._ p. 829.
[504] Isaiah xxxv. 10.
[505] ‘Nisi adsint qui fontes porrigant, quos reliquit nobis Spiritus sanctus.’--MS. in the Library of Geneva. Schmidt, _Roussel_, p. 188.
[506] ‘Faber Stapulensis hodie hinc discedens, Blesios petiit.’--Cornel. Agripp. _Epp._ p. 4848.
[507] ‘Quod transferas non nihil de christianismo ad christianissimum regem.’--Ibid. p. 859.
[508] ‘Berquinus et Macrinus liberabuntur.’--Zwingl. _Epp._ viii. 1.
[509] ‘Leguntur avide etiam a puellis novellæ Boccatii.’--Cornel. Agripp. _Epp._ p. 833.
[510] ‘Rex Verbo favet.’--Capito Zwinglio.
[511] Epitre de Marot à la duchesse d’Alençon, 1526.
[512] ‘Principem aliquem vel hominem sibi carissimum.’--Tossanus Œcolampadio. Herzog, _Œcolampade_, t. ii. p. 286.
[513] ‘Brevi regnaturum Christi Evangelium per Galliam.’--Ibid.
[514] ‘Multum sumus confabulati de promovendo Christi Evangelio.’--Ibid.
[515] ‘Quod solum est illi in votis.’--Tossanus Œcolampadio.
[516] ‘Nec illi solum, verum etiam regi ipsi.’--Ibid.
[517] ‘Nec horum conatibus refragatur mater.’--Ibid.
[518] ‘Eam ob causam rex contendit Lutetiam.’--Ibid.
[519] ‘Certe dux Alenconiæ sic est edocta a Domino, sic exercita in litteris sacris, ut a Christo avelli non possit.’--Tossanus Œcolampadio.
[520] ‘Cum suis longis tunicis et capitibus rasis.’--Ibid.
[521] ‘Primi stant in acie adversus eos quos mundus vocat Lutheranos.’--Tossanus Œcolampadio.
[522] ‘Cum bene loquentibus bene loquuntur de Christo, cum blasphemantibus blasphemant.’--Ibid.
[523] ‘Nondum est tempus, nondum venit hora.’--Tossanus Œcolampadio.
[524] ‘Certe continere non possum a lacrimis.’--Ibid.
[525] ‘Sint sapientes, quantum velint, expectent, differant, et dissimulent, . . . non poterit prædicari Evangelium absque cruce.’--Ibid.
[526] ‘Aula, a qua sic abhorreo ut nemo magis.’--Neufchatel MS.
[527] ‘Aula, meretrix periculosissima.’--Tossanus Œcolampadio.
[528] ‘Rogate Dominum pro Gallia ut ipsa tandem sit digna Verbo.’--Herzog, _Œcolampade_, p. 288.
[529] _History of the Reformation_, &c. vol. iii. bk. xii. ch. ii.
[530] ‘Dissimulanda nobis sunt plurima et tot decoquenda.’--Roussel to Farel, Geneva MS. Schmidt, _Roussel_, p. 198.
[531] ‘Petam Venetias.’--Ibid. p. 193.
[532] ‘Quousque Dominus ingressum aperuerit.’--Roussel to Farel, Geneva MS. Schmidt, _Roussel_, p. 198.
[533] Now the departments of Creuse and Haute Vienne.
[534] ‘Cum hos reperirem ex animo favere, cœpi libere animum explicare meum, et quid in illis desiderem.’--Roussel to Farel, Dec. 7, 1526, Geneva MSS. Schmidt, _Roussel_, p. 200.
[535] ‘Non satis quod Christum amplectuntur.’--Ibid.
[536] ‘Audiunt, assentiuntur.’--Roussel to Farel, Dec. 7, 1526.
[537] ‘Te perinde ac filium et fratrem, imo si vis patrem habituri.’--Ibid.
[538] ‘Quæ res sic animum meum exhilaravit, ut nulla magis... Perinde advola.’--Tossanus Farello, Neufchatel MSS.
[539] _Marguerites de la Marguerite_, i. p. 333.
[540] _Les Guerres de la Religion dans les Hautes Alpes_, par M. Charronnet, archiviste de la préfecture: Gap, 1861, p. 17. M. Charronnet discovered this ‘unexpected fact,’ as he calls it, in the municipal archives of Manosque (procès d’Aloat). The family name of Mirabeau was Riquetti.
[541] _Les Guerres de la Religion dans les Hautes Alpes_, par M. Charronnet, pp. 19-22.
[542] _Hist. of the Ref. of the Sixteenth Century_, vol. iv. bk. xv. ch. i.
[543] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 219.
[544] _Lettres de la Reine de Navarre_, ii. p. 77. The editor thinks that this letter was sent to Madrid; but in my opinion it is an error.
[545] _Dames Illustres_, by H. de Coste, ii. p. 271.
[546] Béthune MSS. n^o 8546, f^o 107.
[547] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 222.
[548] _Marguerites_, i. p. 513.
[549] ‘Sunt in te omnium oculi defixi.’--Capito, _Comment. in Oseam_.
[550] ‘Apud bonos et doctos, quorum non pauci sunt Parisiis, bene audis.’--Zwingle, _Epp._ i. p. 548.
[551] _History of the Reformation_, vol. iii. bk. xii. ch. xv.
[552] A Mathurin Cordier, Dédicace du _Commentaire de la_ 1^{re} _Ep. aux Thess._ par Calvin: Genève, 17 février 1550.
[553] A Mathurin Cordier, Dédicace du _Commentaire de la_ 1^{re} _Ep. aux Thess._ par Calvin: Genève, 17 février 1550.
[554] The language of the text is taken from the French; in his Latin Commentary, Calvin says: ‘Ab homine stolido, cujus arbitrio vel potius libidine,’ &c.--Dédicace du _Comm. de la_ 1^{re} _Ep. aux Thess._
[555] Chevillier, _Origine de l’ Imprimerie_, p.89.
[556] ‘Atque hoc posteris testatum, &c.’-Dédicace à Mathurin Cordier du _Comm. de la_ 1^{re} _Ep. aux Thess._
[557] ‘Hispanum habuit doctorem.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[558] ‘Ingenium acerrimum.’--Ibid.
[559] Calvin, Preface to his _Commentary on the Psalms_.
[560] ‘Ita profecit ut cæteris sodalibus in grammatices curriculo relictis.’--Calvin, Preface to _Commentary on the Psalms_.
[561] ‘Ad dialectices et aliarum quas vocant artium studium promoveretur.’--Ibid.
[562] ‘In suis sodalibus vitiorum censor.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[563] ‘Quod ex nonnullis etiam catholicis idoneis testibus ... audire memini.’--Ibid.
[564] ‘Nemo adulteria acrius odisse videbatur.’--Papyrius Masso.
[565] _Dictionnaire de Bayle_, art. _Beda_.
[566] In the French edition, Calvin’s words are quoted literally from the French text of the _Opuscules_, and his Latin only is given in the notes. This will account for any slight differences that may be observed between the English version and the authorities at the foot of the page.
[567] ‘A cognato quodam suo Petro Roberto Olivetano.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[568] ‘De vera religione admonitus.’--Ibid.
[569] ‘Legendis sacris libris se tradere.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[570] ‘At ego novitate offensus ... Ægerrime adducebar ut me in ignoratione et errore tota vita versatum esse confiterer, strenue animoseque resistebam.’--Calvini _Opuscula_, p. 125.
[571] ‘Ad sanctos primum confugere.’--Ibid.
[572] ‘Ego, Domine, ut a puero fueram educatus.’--Calvini _Opuscula_, p. 125.
[573] ‘Sed cum me penitus fugeret vera colendi ratio.’--Ibid.
[574] ‘Redemptionem, cujus virtus nequaquam ad me perveniret.’--Ibid.
[575] ‘Cujus diei memoriam, velut rei infaustissimæ abominarer.’--Ibid.
[576] ‘Verbumtuum ... ademptum.’--Ibid.
[577] ‘Non altiorem intelligentiam convenire quam ut se ad Ecclesiæ obedientiam subigerent.’--Calvini _Opusc._ p. 125.
[578] ‘Dignitatem porro in operum justitiâ collocabant.’--Ibid.
[579] ‘Si pro offensis tibi satisfieret.’--Ibid.
[580] ‘Ut bonis operibus malorum memoriam apud te deleremus.’--Ibid.
[581] ‘Quam formidolosus tuus conspectus.’--Calvini _Opusc._ p. 125.
[582] ‘Quia rigidus esset judex et severus vindex, jubebant ad sanctos primum confugere.’--Ibid.
[583] ‘Procul adhuc aberam a certa conscientiæ tranquillitate.’--Ibid.
[584] ‘Quoties enim vel in me descendebam, vel animum ad te attollebam, extremus horror me incessebat.’--Ibid.
[585] ‘Nulla piacula, nullæ satisfactiones mederi possent.’--Calvini _Opusc._ p. 125.
[586] ‘Eo acrioribus pungebatur aculeis conscientia.’--Ibid.
[587] Calvin, _Comm. sur S. Jean_, xviii. v. 36.
[588] _Journal d’un Bourgeois de Paris sous François 1._ p. 317.
[589] Ibid.
[590] ‘Interim exercitata est longe diversa doctrinæ forma.’--Calvini _Opusc._ p. 125.
[591] ‘Habebant præterea quo conscientiam meam stringerent.’--Ibid. p. 126.
[592] ‘Animadverti in quo errorum sterquilinio fuissem volutatus.’--Ibid.
[593] ‘Quæ mihi imminebat, æternæ mortis agnitione, vehementer consternatus.’--Ibid.
[594] ‘Non sine gemitu ac lacrymis.’--Calvini _Opusc._ p. 126.
[595] _Opusc. Franç._ p. 172; _Opusc. Lat._ p. 126. _Institution_, iii. 2.
[596] ‘Unicum salutis portum.’--_Opusc. Lat._ p. 114.
[597] ‘Ne horrendam illam a Verbo tuo defectionem ad calculum revoces.’--Ibid. p. 126.
[598] ‘Sacrificio iram Dei placavit, sanguine maculas abstersit, morte pro nobis satisfecit.’--_Opusc. Lat._ p. 114; _Opusc. Franç._ p. 156.
[599] ‘Multas inutiles nugas.’--_Opusc. Lat._ p. 123.
[600] ‘Ut pro merito abominarer, animum meum pupugisti.’--Ibid.
[601] ‘Una præsertim res animum ab illis meum avertebat, ecclesiæ reverentia.’--_Opusc. Lat._ p. 125.
[602] ‘Ne quid Ecclesiæ majestati decederet.’--Ibid. p. 126.
[603] Calvin always uses the plural number, when speaking of those who raised objections against him: _admonebant_, _loquebantur_, &c.
[604] ‘Multum enim interesse an secessionem quis ab ecclesia faciat, an vitia corrigere studeat.’--_Opusc. Lat._ p. 126.
[605] ‘Ejusmodi titulos inania esse terriculamenta.’--Ibid.
[606] ‘Cum mundus ignorantia et hebetudine velut alto sopore oppressus esset.’--_Opusc. Lat._ p. 126.
[607] ‘Sed voluntarium et a seipso lectum.’--Ibid.
[608] ‘Illam tyrannidem, qua in Dei populum grassans est.’--Ibid.
[609] ‘Tantam ejus altitudinem, Dei Verbo, demoliebantur.’--Ibid.
[610] ‘Verum ecclesiæ ordinem tunc interiisse.’--Ibid.
[611] ‘Claves, quibus ecclesiæ disciplina continetur, fuisse pessime adulteratas.’--Ibid.
[612] ‘Collapsam christianam libertatem.’--Ibid.
[613] ‘Prostratum fuisse Christi regnum, cum erectus fuisset hic principatus.’--Ibid.
[614] Theod. Beza, _Vie de Jean Calvin_, p. 8. The Latin goes farther: ‘Ac proinde sese ab illis sacris sejungere cœpisset.’
[615] ‘Illa ecclesiæ unitas quæ abs te inciperet, ac in te desineret.’--_Opusc. Lat._ p. 124.
[616] ‘Animum meum subita conversione ad docilitatem subegit Deus.’--Calvini _Præf. in Psalm_.
[617] ‘A cognato Olivetano de vera religione admonitus ... _Profectus ergo Aureliam_.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[618] Théod. de Bèze, _Hist. des Egl. Réf._ pp. 6, 7.
[619] Preface to _the Commentary on the Psalms_.
[620] ‘Quod jurisprudentiam certius iter esse ad opes et honores videret.’--Bezæ _Vita Calvini_.
[621] ‘Sed hoc consilium interrupit utriusque mutatus animus.’--Ibid.
[622] Matthew xiii. 33.
[623] ‘Inde adversarii ansam sumpsere debacchandi in nos et commovendi universos.’--Rufus Farello, Genev. MSS. Schmidt, p. 198.
[624] ‘Quotque capitibus afflaret venenum.’--Erasmi _Epp._ p. 1280.
[625] _Journal d’un Bourgeois de Paris_, p. 170.
[626] Ibid. p. 277.
[627] ‘Curarent amici ut prætextu regiæ legationis longius proficisceretur.’--Erasmi _Epp._ p. 1280.
[628] Chevillier, _Origine de l’Imprimerie de Paris_.
[629] ‘Deprehenderat quædam arcana in illorum actis.’--Erasmi _Epp._ p. 110.
[630] _Journal d’un Bourgeois de Paris_, p. 170.
[631] ‘Quos in hac materia suspectos habebat.’--Registers of the Faculty.
[632] ‘Satis odoror, ex amicorum literis, Beddaicos aliquid atrox moliri.’--Erasmi _Epp._ p. 1052.
[633] Reynier de la Planche, _Hist. de l’Etat de France_, p. 5.
[634] _Journal d’un Bourgeois de Paris_, p. 160.
[635] Genesis xlix. 10.
[636] Isambert, _Revue des anciennes Lois Françaises_, xii. p. 258.
[637] ‘Dei autem electio efficacissima et potentissima.’--Fabri _Comment._
[638] ‘Omnia repente vertet in lætum exitum.’--Erasmus Reginæ Navarræ, Aug. 1527.
[639] ‘Bonas litteras ac viros sincere Christum amantes tueri.’--Ibid.
[640] _Marguerites de la Marguerite des Princesses_, p. 90.
[641] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 224; ii. p. 87.
[642] _Journal d’un Bourgeois de Paris_, p. 327.
[643] A. Favin, _Histoire de Navarre_, 1612.
[644] _Lettres de la Reine de Navarre_, i. p. 236.
[645] ‘Dirum concussæ Petri naviculæ naufragium intentari.’--Labbæi _Concilia_, xiv. p. 432.
[646] ‘Cum laicis sese in penetralibus domorum recipere.’--Ibid. p. 442.
[647] ‘Posset sine dubio Deus, absque principibus, universam hæreticorum cohortem conterere ac exterminare.’--Labbæi _Concilia_, xiv. p. 432.
[648] ‘Ejus hostes viriliter debellare.’--Ibid. p. 462.
[649] ‘Usu herbarum et sacrilego ritu characterum.’--Labbæi _Concilia_, xiv. p. 426.
[650] _Journal d’un Bourgeois_, p. 229.
[651] Brantôme, _Mémoires_, i. p. 277.
[652] Letter of Pierre-Paul Vergerio, Bishop of Capo d’Istria, to Victoria Colonna, Marchioness of Pescara. _Life and Times of Paleario_, by M. Young, ii. p. 356.
[653] The _tree_ is the cross. _Les Marguerites de la Marguerite_, i. p. 479.
[654] _Les Marguerites de la Marguerite_, i. p. 483.
[655] Nuptial song of Madame Renée. _Chronique de François I._ p. 72.
[656] _Journal d’un Bourgeois_, p. 347.
[657] ‘Mediatrix hominum, ablatrix criminum, peccatorum venia.’
[658] _Chronique du Roi François I._ p. 67: for the ‘complaintes,’ see pp. 446-464. _Journal d’un Bourgeois de Paris_, p. 347.
[659] The Bishop of Lisieux.
[660] _Journal d’un Bourgeois de Paris_, pp. 321, 375.
[661] ‘Histrionica representatio.’
[662] Crespin, _Martyrologue_, p. 102.
[663] Crespin, _Martyrologue_, p. 102.
[664] Crespin, _Martyrologue_, p. 102.
[665] Lutherus ad Agricolam, May 1527. Lutheri _Epp._ iii. p. 173.
[666] Crespin, _Actes des Martyrs_, p. 102, verso.
[667] Complaintes et poésies diverses du temps. _Appendice de la Chronique de François I._ pp. 446-464.
[668] ‘Semper illi canebant eandem cantionem.’--Erasmi _Epp._ p. 1522.
[669] ‘Ille sibi promittebat certam et speciosam victoriam.’--Ibid.
[670] ‘The blood of christians is the seed of the Church.’--Tertullian.
[Transcriber’s Note:
Obvious printer errors corrected silently.
Inconsistent spelling and hyphenation are as in the original.]
Comments
Log in to leave a comment.
History of the Reformation in Europe in the Time of Calvin. Vol. 1 (of 8)Chapter XLIII: Part I: 8vo. 9s (2)
0%30 min left in chapter