Chapter XXXII: Section IX: Reflections Upon Gnosticism (3)

289 IV. xii. 4. Non ergo eam Legem, quæ est per Moysem data, incusabat,
quam adhuc salvis Hierosolymis suadebat fieri.

290 IV. xiii. 2. Etenim Lex, quippe servis posita, per ea quæ foris
erant corporalia, animam erudiebat, velut per vinculum attrahens eam
ad obedientiam præceptorum, uti disceret homo servire Deo: Verbum
autem liberans animam, et per ipsam corpus voluntarie emundari
docuit. Quo facto, necesse fuit auferri quidem vincula servitutis,
quibus jam homo assueverat, et sine vinculis sequi Deum;
superextendi vero decreta libertatis, et augeri subjectionem quæ est
ad regem, ut non retrorsus quis revertens, indignus appareat ei qui
se liberavit: eam vero pietatem et obedientiam, quæ est erga
patremfamilias, esse quidem eandem et servis et liberis; majorem
autem fiduciam habere liberos, quoniam sit major et gloriosior
operatio libertatis, quam ea quæ est in servitute obsequentia.—3.
Hæc autem, quemadmodum prædiximus, non dissolventis erant Legem, sed
adimplentis, et extendentis in nobis: tamquam si aliquis dicat,
majorem libertatis operationem, et pleniorem erga Liberatorem
nostrum infixam nobis subjectionem et affectionem. Non enim propter
hoc liberavit nos, ut ab eo abscedamus; nec enim potest quisquam
extra dominica constitutus bona, sibimetipsi acquirere salutis
alimenta: sed ut plus gratiam ejus adepti, plus eum diligamus.
Quanto autem plus eum dilexerimus, hoc majorem ab eo gloriam
accipiemus, cum simus semper in conspectu Patris.

291 IV. xiii. 2.

292 IV. xxxviii. 3. Ἀφθαρσία δὲ ἐγγὺς εἶναι ποιεῖ Θεοῦ. Quoted from
Wisdom vi. 19, 20.

293 IV. xxi. 2. Deus——qui est absconsorum cognitor. Quoted from Daniel
xiii. 42. in the Septuagint version.

294 IV. v. 2. Quem et Daniel propheta, cum dixisset ei Cyrus rex
Persarum, “Quare non adoras Bel?” annunciavit, dicens, “Quoniam non
colo idola manufacta, sed vivum Deum, qui constituit cœlum et
terram, et habet omnis carnis dominationem.”

295 V. xxxv. 1. Et quotquot ex credentibus ad hoc præparavit Deus ad
derelictos multiplicandos in terra, et sub regno sanctorum fieri, et
ministrare huic Hierusalem, et regnum in ea, significavit Jeremias
propheta; “Circumspice,” dicens, &c.: and then he quotes a passage
from the book of Baruch, extending from ch. iv. 36. to the end of
ch. v.

296 IV. xx. 2. Καλῶς οὖν εἶπεν ἡ γραφὴ, ἡ λέγουσα· Πρῶτον πάντων
πίστευσον, ὅτι εἷς ἔστιν ὁ Θεὸς, ὁ τὰ πάντα κτίσας καὶ καταρτίσας,
καὶ ποιήσας ἐκ τοῦ μὴ ὄντος εἰς τὸ εἶναι τὰ πάντα. This is quoted
from the _first commandment_ in the abovementioned work.

297 Strom. I. xxix. § 181. Θείως τοίνυν ἡ δύναμις ἡ τῷ Ἑρμᾷ κατ᾽
ἀποκάλυψιν λαλοῦσα.

298 _De Pudicitia_, 10. Sed cederem tibi, si scriptura _Pastoris_, quæ
sola mœchos amat, divino instrumento meruisset incidi; si non ab
omni concilio ecclesiarum etiam vestrarum (he is addressing the
Bishop of Rome) inter apocrypha et falsa judicaretur.

299 Dissert. III. § 4.

300 Euseb. _Hist. Eccl._ IV. xxvi. 6. “Ἀκριβῶς μαθὼν τὰ τῆς παλαιᾶς
διαθήκης βιβλία, ὑποτάξας ἔπεμψά σοι. ὧν ἐστι τὰ ὀνόματα· Μωüσέως
πέντε· Γένεσις, Ἔξοδος, Λευïτικὸν, Ἀριθμοὶ, Δευτερονόμιον· Ἰησοῦς
Ναυῆ, Κριταὶ, Ῥούθ· Βασιλειῶν τέσσαρα, Παραλειπομένων δύο· Ψαλμῶν
Δαβὶδ, Σολομῶνος Παροιμίαι (ἣ καὶ Σοφία), Ἐκκλησιαστὴς, Ἆσμα
ᾀσμάτων, Ἰώβ· προφητῶν, Ἡσαΐου, Ἱερεμίου· τῶν δώδεκα ἐν μονοβίβλω·
Δανιὴλ, Ἰεζεκιὴλ, Ἔσδρας.”

301 Some copies, instead of ἣ καὶ Σοφία, read ἡ Σοφία.

302 Euseb. _Hist._ VI. xxv. 1. Τὸν μέντοιγε πρῶτον ἐξηγούμενοσ ψαλμὸν,
ἔκθεσιν πεποίηται τοῦ τῶν ἱερῶν γραφῶν τῆς παλαιᾶς διαθήκης
καταλόγου, ὦδέ πως γραφῶν κατὰ λέξιν· Οὐκ ἀγνοητέον δ᾽ εἶναι τὰς
ἐνδιαθήκους βίβλους, ὡς Ἑβραῖοι παραδιδόασιν, δύο καὶ εἴκοσι· ... ἡ
παρ᾽ ἡμῖν Γένεσις ἐπιγεγραμμένη, ... Ἔξοδος, Λευïτικὸν, ... Ἀριθμοὶ,
Δευτερονόμιον ... Ἰησοῦς υἱὸς Ναυῆ, ... Κριταὶ, Ῥοὺθ, παρ᾽ αὐτοῖς ἐν
ἑνὶ, ... Βασιλειῶν πρώτη, δευτέρα, παρ᾽ αὐτοῖς ἓν, Σαμουὴλ, ... 2.
Βασιλειῶν τρίτη, τετάρτη, ἐν ἑνὶ, ... Παραλειπομένων πρώτη, δευτέρα,
ἐν ἑνὶ, ... Ἔσδρας πρῶτος καὶ δευτέρος, ἐν ἑνὶ Ἐζρᾶ, ... βίβλος
Ψαλμῶν, ... Σολομῶντος παροιμίαι, ... Ἐκκλησιαστὴς, ... Ἆσμα
ᾀσμάτων, ... ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν ιβʹ προφητῶν ἕν ἐστιν.... Ἡσαïας, ...
Ἱερεμίας σὺν Θρήνοις καὶ τῇ ἐπιστολῇ, ἐν ἑνὶ, ... Δανιὴλ, ...
Ἱεζεκιὴλ, ... Ἰὼβ, ... Ἐσθὴρ, ... Ἔξω δὲ τούτων ἐστὶ τὰ Μακκαβαïκά.

Here we have Origen distinctly recognizing the Hebrew canon as the
true one, only making a mistake in the matter of fact, that the
apocryphal epistle of Jeremiah belonged to the Hebrew book.

303 _Opera_, tom. ii. pp. 126‐204.

304 _De Pond. et Mens._ tom. ii. ed. Colon. p. 162. § 4, 5. _Hær._ xxix.
§ 7.

305 Quoted in Beveridge on the Sixth Article of the Church of England,
in his _Exposition of the Articles_.

306 _Prolog. Galeat._ and _Epist. ad Paulinum_.

307 Can. 60.

308 See Beveridge, as above cited.

309 _Hær._ 29.

310 III. i. 1. Ὁ μὲν δὴ Ματθαιος ἐν τοῖς Ἑβραίοις τῇ ἰδίᾳ διαλέκτῳ αὐτῶν
καὶ γραφὴν ἐξήνεγκεν εὐαγγελίου, τοῦ Πέτρου καὶ τοῦ Παύλου ἐν Ῥώμη
εὐαγγελιζομένων, καὶ θεμελιούντων τὴν ἐκκλησίαν. μετὰ δὲ τὴν τούτων
ἔξοδον Μάρκος, ὁ μαθητὴς καὶ ἑρμηνευτὴς Πέτρου, καὶ αὐτὸς τὰ ὑπὸ
Πέτρου κηρυσσόμενα ἐγγράφως ἡμῖν παραδέδωκε. καὶ Λουκᾶς δὲ ὁ
ἀκόλουθος Παύλου, τὸ ὑπ᾽ ἐκείνου κηρυσσόμενον εὐαγγέλιον ἐν βιβλίῳ
κατέθετο. ἔπειτα Ἰωάννης ὁ μαθητὴς τοῦ Κυρίου, ὁ καὶ ἐπὶ τὸ στῆθος
αὐτοῦ ἀναπεσὼν, καὶ αὐτὸς ἐξέδωκε τὸ εὐαγγέλιον, ἐν Ἐφέσῳ τῆς Ἀσίας
διατρίβων.——_Frag._ 29. Τὸ κατὰ Ματθαῖον εὐαγγέλιον πρὸς Ἰουδαίους
ἐγάαφη· οὗτοι γὰρ ἐπεθύμουν πάνυ σφόδρα ἐκ σπέρματος Δαβὶδ Χριστὸν.
ὁ δὲ Ματθαῖος, καὶ ἔτι μᾶλλον σφοδροτέραν ἔχων τὴν τοιαύτην
ἐπιθυμίαν, παντοίως ἔσπευδε πληροφορίαν παρέχειν αὐτοῖς, ὡς εἴη ἐκ
σπέρματος Δαβὶδ ὁ Χριστός· διὸ καὶ ἀπὸ τῆς γενέσεως αὐτοῦ ἤρξατο.

311 III. i. 1. supra.

312 Ibid.—xi. 1. Hanc fidem annuntians Joannes Domini discipulus, volens
per evangelii annuntiationem auferre cum qui a Cerintho inseminatus
erat hominibus errorem, et multo prius ab his qui dicuntur
Nicolaïtæ, qui sunt vulsio ejus quæ falso cognominatur scientiæ, ...
omnia igitur talia circumscribere volens discipulus Domini, et
regulam veritatis constituere in ecclesia, ... sic inchoavit in ea
quæ est secundum evangelium doctrina: “In principio erat Verbum,”
&c.

313 V. xxvi. 1. Manifestius adhuc etiam de novissimo tempore ...
significavit Joannes Domini discipulus in Apocalypsi.

314 V. xxx. 3. Ἡμεῖς οὖν οὐκ ἀποκινδυνεύομεν περὶ τοῦ ὀνόματος τοῦ
Ἀντιχρίστου, ἀποφαινόμενοι βεβαιωτικῶς. Εἰ γὰρ ἔδει ἀναφανδὸν τῷ νῦν
καιρῷ κηρύττεσθαι τοὔνομα αὐτοῦ, δι᾽ ἐκείνου ἂν ἐρῥ’eθη τοῦ καὶ τὴν
Ἀποκάλυψιν ἑωρακότος. οὐδὲ γὰρ πρὸ πολλοῦ χρόνου ἑωράθη, ἀλλὰ σχεδὸν
ἐπὶ τῆς ἡμετέρας γενεᾶς, πρὸς τῷ τέλει τῆς Δομετιανοῦ ἀρχῆς.

315 III. xx. 4. Et quoniam non solum homo erat, qui moriebatur pro
nobis, Esaias ait: “Et commemoratus est Dominus sanctus Israël
mortuorum suorum, qui dormierant in terra sepultionis; et descendit
ad eos evangelizare salutem quæ est ab eo, ut salvaret eos.” At IV.
xxxiii. 1. he ascribes it to Jeremiah, as does Justin Martyr,
(_Dial. cum Tryph._ 72.) who gives it in Greek. In IV. xxxiii. 12.
and V. xxxi. 1. he quotes it without mentioning the author.

316 _Tryph._ 72.

317 II. xxxiv. 3. Et ideo Dominus dicebat ingratis exsistentibus in eum:
“Si in modico fideles non fuistis, quod magnum est quis dabit
vobis?” The same passage is quoted by S. Clement of Rome, _Epist._
II. 8. Λέγει γὰρ Κύριος ἐν τῷ εὐαγγελίῳ· Εἰ τὸ μικρὸν οὐκ ἐτηρήσατε,
τὸ μέγα τίς ὑμῖν δώσει;——V. xxxiii. 3. Quemadmodum Presbyteri
meminerunt, qui Joannem discipulum Domini viderunt, audisse se ab
eo, quemadmodum de temporibus illis docebat Dominus, et dicebat:
“Venient dies, in quibus vinæ nascentur, singulæ decem millia
palmitum habentes, et in una palmite dena millia brachiorum, et in
uno vero palmite dena millia flagellorum, et in unoquoque flagello
dena millia botruum, et in unoquoque botro dena millia acinorum, et
unumquodque acinum expressum dabit vigintiquinque metretas vini. Et
cum eorum apprehenderit aliquis sanctorum botrum, alius clamabit:
Botrus ego melior sum; me sume; per me Dominum benedic.” Similiter
et granum tritici decem millia spicarum generaturum, et unamquamque
spicam habituram decem millia granorum, et unumquodque granum
quinque bilibres similæ claræ mundæ: et reliqua autem poma, et
semina, et herbam secundum congruentiam iis consequentem: et omnia
animalia iis cibis utentia, quæ a terra accipiuntur, pacifica et
consentanea invicem fieri, subjecta hominibus cum omni
subjectione.—4. Ταῦτα δὲ καὶ Παπίας Ἰωάννου μὲν ἀκουστὴς, Πολυκάρπου
δὲ ἑταῖρος γεγονὼς, ἀρχαῖος ἀνὴρ, ἐγγράφως ἐπιμαρτυρεῖ ἐν τῇ τετάρτη
τῶν αὐτοῦ βιβλίων. ἔστι γὰρ αὐτῷ πέντε βιβλὶα συντεταγμένα. Et
adjecit, dicens: “Hæc autem credibilia sunt credentibus.” Et “Juda,”
inquit, “proditore non credente, et interrogante: Quomodo ergo tales
genituræ a Domino perficientur?” dixisse Dominum: “Videbunt qui
venient in illa.”

318 III. xi. 7. Ebionei etenim eo Evangelio, quod est secundum Matthæum,
solo utentes, ex illo ipso convincuntur, non recte præsumentes de
Domino. Marcion autem id quod est secundum Lucam circumcidens, ex
his quæ adhuc servantur penes eum, blasphemus in solum exsistentem
Deum ostenditur. Qui autem Jesum separant a Christo, et impassibilem
perseverasse Christum, passum vero Jesum dicunt, id quod secundum
Marcum est præferentes Evangelium, cum amore veritatis legentes
illud, corrigi possunt. Hi autem qui a Valentino sunt, eo quod est
secundum Joannem plenissime utentes, ad ostensionem conjugationum
suarum.——xv. 1. Eadem etiam dicimus iterum et his qui Paulum
apostolum non cognoscunt.... Neque enim contendere possunt Paulum
non esse apostolum.

319 III. xi. 7.‐9. Etenim Marcion totum rejiciens Evangelium, immo vere
seipsum abscindens ab Evangelio, pariter gloriatur se habere
Evangelium. Alii vero ut donum Spiritus frustrentur, quod in
novissimis temporibus secundum placitum Patris effusum est in
humanum genus, illam speciem non admittunt, quæ est secundum Joannis
Evangelium, in qua Paracletum se missurum Dominus promisit; sed
simul et Evangelium, et propheticum repellunt Spiritum. Infelices
vere, qui pseudo‐prophetæ quidem esse volunt, propheticam vero
gratiam repellunt ab Ecclesia: similia patientes his, qui propter
eos qui in hypocrisi veniunt, etiam a fratrum communicatione se
abstinent.

320 III. xi. 7.

321 III. xi. 9.

322 III. xxi. 2. Πρὸ γὰρ τοὺς Ῥωμαίους κρατύναι τὴν ἀρχὴν αὐτῶν, ἔτι τῶν
Μακεδόνων τὴν Ἀσίαν κατεχόντων, Πτολεμαῖος ὁ Λάγου, φιλοτιμούμενος
τὴν ὑπ᾽ αὐτοῦ κατεσκευασμένην βιβλιοθήκην ἐν Ἀλεξανδρείᾳ κοσμῆσαι
τοῖς πάντων ἀνθρώπων συγγράμμασιν, ὅσα γε σπουδαῖα ὑπῆρχεν, ᾐτήσατο
παρὰ τῶν Ἱεροσολυμιτῶν εἰς τὴν Ἐλληνικὴν διάλεκτον σχεῖν αὐτῶν
μεταβεβλημένας τὰς γραφάς. οἱ δὲ (ὑπήκουον γὰρ ἔτι τοῖς Μακεδόσι
τότε) τοὺς παρ᾽ αὐτοῖς ἐμπειροτάτους τῶν γραφῶν, καὶ ἀμφοτέρων τῶν
διαλέκτων, ἑβδομήκοντα πρεσβυτέρους ἔπεμψαν Πτολεμαίῳ, ποιήσαντος
τοῦ Θεοῦ ὅπερ ἐβούλετο. Ὁ δὲ ἰδίᾳ πεῖραν αὐτῶν λαβεῖν θελήσας,
εὐλαβηθείς τε μήτι ἄρα συνθέμενοι, ἀποκρύψωσι τὴν ἐν ταῖς γραφαῖς
διὰ τῆς ἑρμηνείας ἀλήθειαν, χωρίσας αὐτοὺς ἀπ᾽ ἀλλήλων, ἐκέλευσε
τοὺς πάντας τὴν αὐτὴν ἑρμηνείαν γράφειν· καὶ τοῦτ᾽ ἐπὶ πάντων τῶν
βιβλίων ἐποίησε. Συνελθόντων δὲ αὐτῶν ἐπὶ τὸ αὐτὸ παρὰ τῷ Πτολεμαίῳ,
καὶ συναντιβαλόντων ἑκάστου τὴν ἑαυτοῦ ἑρμηνείαν, ὁ μὲν Θεὸς
ἐδοξάσθη, αἱ δὲ γραφαὶ ὄντως θεῖαι ἐγνώσθησαν, τῶν πάντων τὰ αὐτὰ
ταῖς αὐταῖς λέξεσι, καὶ τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασιν ἀναγορευσάντων ἀπ᾽
ἀρχῆς μέχρι τέλους· ὤστε καὶ τὰ παρόντα ἔθνη γνῶναι, ὅτι κατ᾽
ἐπίπνοιαν τοῦ Θεοῦ εἰσιν ἡρμηνευμέναι αἱ γραφαί. καὶ οὐδέν γε
θαυμαστὸν, τὸν Θεὸν τοῦτο ἐνηργηκέναι, ὅς γε καὶ ἐν τῇ ἐπὶ
Ναβουχοδονόσορ αἰχμαλωσίᾳ τοῦ λαοῦ διαφθαρεισῶν τῶν γραφῶν, καὶ μετὰ
ἑβδομήκοντα ἔτη τῶν Ἰουδαίων ἀνελθόντων εἰς τὴν χώραν αὐτῶν, ἔπειτα
ἐν τοῖς χρόνοις Ἀρταξέρξου τοῦ Περσῶν βασιλέως, ἐνέπνευσεν Ἔσδρᾳ τῷ
ἱερεῖ ἐκ τῆς φυλῆς Λευï, τοὺς τῶν προγεγονότων προφητῶν πάντας
ἀνατάξασθαι λόγους, καὶ ἀποκαταστῆσαι τῷ λαῷ τὴν διὰ Μωσέως
νομοθεσίαν.—3. Cum tanta igitur veritate et gratia Dei interpretatæ
sint Scripturæ, ex quibus præparavit et reformavit Deus fidem
nostram, quæ in Filium ejus est, et servavit nobis simplices
Scripturas in Ægypto, in qua adolevit et domus Jacob, effugiens
famem quæ fuit in Chanaan; in qua et Dominus noster servatus est,
effugiens eam persequutionem quæ erat ab Herode; et hæc earum
Scripturarum interpretatio priusquam Dominus noster descenderet,
facta sit, et antequam Christiani ostenderentur, interpretata sit.

323 III. xxi. 2, 3.

324 III. xxi. 1. Ἀλλ᾽ οὐχ ὡς ἔνιοί φασι τῶν νῦν μεθερμηνεύειν τολμώντων
τὴν γραφήν· Ἰδοὺ ἡ νεᾶνις ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱόν· ὡς
Θεοδοτίων ἡρμήνευσεν ὁ Ἐφέσιος, καὶ Ἀκύλας ὁ Ποντικὸς, ἀμφότεροι
Ἰουδαῖοι προσήλυτοι· οἷς κατακολουθήσαντες οἱ Ἐβιωναῖοι, ἑξ Ἰωσὴφ
αὐτὸν γεγενῆσθαι φάσκουσι.

325 V. xxx. 1. Τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων, καὶ ἐν πὰσι τοῖς σπουδαίοις καὶ
ἀρχαίοις ἀντιγράφοις τοῦ ἀριθμοῦ τούτου κειμένου κ. τ. λ.

326 III. i. 1. Non enim per alios dispositionem salutis nostræ
cognovimus, quam per eos, per quos Evangelium pervenit ad nos: quod
quidem tunc præconaverunt, postea vero per Dei voluntatem in
Scripturis nobis tradiderunt, fundamentum et columnam fidei nostræ
futurum.——xi. 8. Neque autem plura numero quam hæc sunt, neque
rursus pauciora capit esse Evangelia. Ἐπειδὴ enim τέσσαρα κλίματα
τοῦ κόσμου, ἐν ᾧ ἐσμὲν, εἰσὶ, καὶ τέσσαρα καθολικὰ πνεύματα,
κατέσπαρται δὲ ἡ ἐκκλησία ἐπὶ πάσης τῆς γῆς, στύλος δὲ καὶ στήριγμα
ἐκκλησίας τὸ εὐαγγέλιον καὶ Πνεῦμα ζωῆς· εἰκότως τέσσαρας ἔχειν
αὐτὴν στύλους, πανταχόθεν πνέοντας τὴν ἀφθαρσίαν καὶ ἀναζωπυροῦντας
τοὺς ἀνθρώπους.

327 IV. xxxiii. 8. See p. 77, note 5.

328 Lib. I. II.

329 III. Præf. See p. 34, note 10.

330 III. ii. 1. Cum enim ex Scripturis arguuntur, in accusationem
convertuntur ipsarum Scripturarum, quasi non recte habeant, neque
sint ex auctoritate, et quia varie sint dictæ, et quia non possit ex
his inveniri veritas ab his, qui nesciant Traditionem. Non enim per
literas traditam illam, sed per vivam vocem: ob quam causam et
Paulum dixisse: “Sapientiam autem loquimur inter perfectos;
sapientiam autem non mundi hujus.” Et hanc sapientiam unusquisque
eorum esse dicit, quam a semetipso adinvenerit, fictionem videlicet;
ut digne secundum eos sit veritas, aliquando quidem in Valentino,
aliquando autem in Marcione, aliquando in Cerintho; postea deinde in
Basilide fuit, aut et in illo qui contra disputat, qui nihil
salutare loqui potuit. Unusquisque enim ipsorum omnimodo perversus,
semetipsum, regulam veritatis depravans, prædicare non confunditur.

331 III. v. 1. Traditione igitur, quæ est ab apostolis, sic se habente
in ecclesia et permanente apud nos, revertamur ad eam quæ est ex
Scripturis ostensionem eorum qui Evangelium conscripserunt
Apostolorum, &c.

332 III. ii. 1. Massuet (_Diss._ I. § 24) says, “Hanc non reprehendit
Irenæus, immo in sequentibus probat.” Now, to my apprehension, he
does tacitly disapprove the sentiment in the very passage; and
however he may acknowledge that there are many _parts_ of Scripture
obscure and ambiguous, yet the whole method of his arguing shows
incontestably that he thought its voice, on such points as he was
discussing with the Gnostics, perfectly unambiguous.

333 II. xxvii. 1. Ὁ ὑγιὴς νοῦς καὶ ἀκίνδυνος καὶ εὐλαβὴς καὶ φιλαληθὴς,
ὅσα ἐν τῇ τῶν ἀνθρώπων ἐξουσίᾳ δέδωκεν ὁ Θεὸς, καὶ ὑποτέταχε τῇ
ἡμετέρᾳ γνώσει, ταῦτα προθύμως ἐκμελετήσει, καὶ ἐν αὐτοῖς προκόψει,
διὰ τῆς καθημερινῆς ἀσκήσεως ῥᾳδίαν τὴν μάθησιν ἑαυτῷ ποιούμενος.
Ἔστι δὲ ταῦτα, τά τε ὑπ᾽ ὄψιν πίπτοντα τὴν ἡμετέραν, καὶ ὅσα φανερῶς
καὶ ἀναμφιβόλως αὐτολεξεὶ ἐν ταῖς θείαις γραφαῖς λέλεκται. Et ideo
parabolæ debent non ambiguis adaptari: sic enim et qui absolvit,
sine periculo absolvit, et parabolæ ab omnibus similiter
absolutionem accipient; et a veritate [i. e. per veritatem] corpus
integrum, et simili aptatione membrorum, et sine concussione
perseverat.—2. Cum itaque universæ Scripturæ et Prophetiæ et
Evangelia in aperto et sine ambiguitate et similiter ab omnibus
audiri possint, etsi non omnes credunt.——xxviii. 1. Habentes itaque
regulam ipsam veritatem, et in aperto positum de Deo testimonium,
non debemus per quæstionum declinantes [in] alias atque alias
absolutiones ejicere firmam et veram de Deo scientiam: magis autem
absolutionem quæstionum in hunc characterem dirigentes, exerceri
quidem convenit per inquisitionem mysterii et dispositionis
exsistentis Dei; augeri autem in charitate ejus, qui tanta propter
nos fecit et facit.

Grabe argues from the first of these passages as though _every_
thing which God would have us know or believe were contained in
express words in Scripture, and thus incurs the reprehension of
Massuet. (_Diss._ III. § 11.) All that can be gathered from it
legitimately is, that the things clearly revealed are expressed in
Scripture without ambiguity, and that these are the most important.

334 II. x. 1. Omnis autem quæstio non per aliud quod quæritur habebit
resolutionem, nec ambiguitas per aliam ambiguitatem solvetur apud
eos qui sensum habent, aut ænigmata per aliud majus ænigma; sed ea
quæ sunt talia ex manifestis et consonantibus et claris accipiunt
absolutiones.

335 I. ix. 4. Οὕτω δὲ καὶ ὁ τὸν κανόνα τῆς ἀληθείας ἀκλινῆ ἐν ἑαυτῷ
κατέχων, ὃν διὰ τοῦ βαπτίσματος εἴληφε, τὰ μὲν ἐκ τῶν γραφῶν ὀνόματα
καὶ τὰς λέξεις καὶ τὰς παραβολὰς ἐπιγνώσεται.—x. 1. See p. 91, note
7.

336 IV. xxxii. 1. See p. 77, note 8.

337 IV. xxvi. 4. See p. 80, note 7.

338 IV. xxvi. 2. See p. 80, note 7.

339 IV. xxxiii. 1. Talis discipulus vere spiritalis recipiens Spiritum
Dei, qui ab initio in universis dispositionibus Dei adfuit
hominibus, et futura annuntiavit et præsentia ostendit et præterita
enarrat, judicat quidem omnes, ipse autem a nemine judicatur. Nam
judicat gentes.... Examinabit autem doctrinam Marcionis, &c.

340 III. ii. 1. See p. 136, note 9.

341 III. ii. 1. See supra, p. 136, note 9.—2. Cum autem ad eam iterum
traditionem, quæ est ab Apostolis, quæ per successiones
presbyterorum in Ecclesiis custoditur, provocamus eos; adversantur
traditioni, dicentes se non solum presbyteris, sed etiam Apostolis
exsistentes sapientiores, sinceram invenisse veritatem.... Evenit
itaque, neque Scripturis jam, neque traditioni consentire eos.

342 Conf. III. iii. 1. p. 57, note 7, et i. 1. p. 135, note 5.

343 I. x. 1. See p. 91.

344 III. Præf. p. 34, note 10.

345 III. iii. 1. See p. 57, note 7.

346 Ibid.

347 I. ix. 4. p. 57, note 6.

348 III. iii. 2. p. 63, note 8.

349 III. iii. 4. p. 58, notes 2 & 3.

350 III. iii. 3, 4. p. 62, notes 2 & 6.

351 I. x. 2. Οὓτω καὶ τὸ κήρυγμα τῆς ἀληθείας πανταχῆ φαίνει, καὶ
φωτίζει πάντας ἀνθρώπους τοὺς βουλομένους εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας
ἐλθεῖν. καὶ οὔτε ὁ πάνυ δυνατὸς ἐν λόγῳ τῶν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις
προεστώτων ἕτερα τούτων ἐρεῖ· (οὐδείς γὰρ ὑπὲρ τὸν διδάσκαλον·) οὔτε
ὁ ἀσθενὴς ἐν τῷ λόγῳ ἐλαττώσει τὴν παράδοσιν· μιᾶς γὰρ καὶ τῆς αὐτῆς
πίστεως οὔσης, οὔτε ὁ πόλυ περὶ αὐτῆς δυνάμενος εἰπεῖν, ἐπλεόνασεν,
οὔτε ὁ τὸ ὀλίγον ἠλαττόνησε.

352 I. x. 3. Τὸ δὲ πλεῖον ἢ ἔλαττον κατὰ σύνεσιν εἰδέναι τινάς ...
γίνεται ... ἐν τῷ τὰ, ὅσα ἐν παραβολαῖς εἴρηται, προσεπεργάζεσθαι
καὶ οἰκειοῦν τῇ τῆς πίστεως ὑποθέσει κ. τ. λ.

353 III. iii. 1. p. 57, note 7; I. x. 1, 2. p. 91.

354 Thus Irenæus gives two different versions of it (I. x. 1. et III.
iv. 2); in one of which he mentions Christ’s ascent into heaven _in
the flesh_, and other matters, which are omitted in the other.

355 III. iv. 2. See p. 159, note 3.

356 III. iv. 1. ibid.

357 IV. xxvi. 4. p. 81, note 8.

358 IV. xxvii. 1. Quemadmodum audivi a quodam presbytero, qui audierat
ab his qui Apostolos viderant, et ab his qui didicerant, sufficere
veteribus, de his quæ sine consilio Spiritus egerunt, eam quæ ex
Scripturis esset correptionem.... 2. Et propter hoc Dominum in ea,
quæ sunt sub terra, descendisse, evangelizantem et illis adventum
suum.

359 V. v. 1. Διὸ καὶ λέγουσιν οἱ πρεσβύτεροι, τῶν ἀποστόλων μαθηταὶ,
τοὺς μετατεθέντας ἐκεῖσε μετατεθῆναι· i. e. to Paradise.

360 V. xxxiii. 3. Quemadmodum presbyteri meminerunt, qui Joannem
discipulum Domini viderunt, audisse se ab eo, quemadmodum de
temporibus illis (i. e. those of the new heavens and new earth)
docebat Dominus.

361 II. xxii. 6. p. 98, note 1.

362 II. xxii. 6.

363 II. xxii. 6.

364 I. ix. 4. p. 57, note 6.

365 I. x. 1. The Greek of this passage is to be found at p. 91.

366 III. iv. 1. Quid enim? Et si de aliqua modica quæstione disceptatio
esset, nonne oporteret in antiquissimas recurrere Ecclesias, in
quibus Apostoli conversati sunt, et ab eis de præsenti quæstione
sumere quod certum et re liquidum est? Quid autem si neque Apostoli
quidem Scripturas reliquissent nobis, nonne oportebat ordinem sequi
Traditionis, quam tradiderunt iis quibus committebant Ecclesias?—2.
Cui ordinationi assentiunt multæ gentes barbarorum, eorum qui in
Christum credunt, sine charta et atramento scriptam habentes per
Spiritum in cordibus suis salutem, et veterem Traditionem diligenter
custodientes; in unum Deum credentes Fabricatorem cœli et terræ, et
omnium quæ in eis sunt, per Christum Jesum Dei Filium: qui propter
eminentissimam erga figmentum suum dilectionem, eam quæ esset ex
Virgine generationem sustinuit, ipse per se hominem adunans Deo, et
passus sub Pontio Pilato, et resurgens, et in claritate receptus, in
gloria venturus Salvator eorum qui salvantur, et Judex eorum qui
judicantur, et mittens in ignem æternum transfiguratores veritatis,
et contemptores Patris sui et adventus ejus. Hanc fidem qui sine
literis crediderunt, quantum ad sermonem nostrum barbari sunt:
quantum autem ad sententiam et consuetudinem et conversationem,
propter fidem perquam sapientissimi sunt, et placent Deo,
conversantes in omni justitia et castitate et sapientia. Quibus si
aliquis annuntiaverit ea, quæ ab hæreticis adinventa sunt, proprio
sermone eorum colloquens, statim concludentes aures, longo longius
fugient, ne audire quidem sustinentes blasphemum colloquium. Sic per
illam veterem Apostolorum Traditionem, ne in conceptionem quidem
mentis admittunt, quodcumque eorum portentiloquium est: nequedum
enim congregatio fuit apud eos, neque doctrina instituta.

367 I. iii. 6. Τὴν πίστιν εἰς ἕνα Θεὸν Πατέρα παντοκράτορα, καὶ εἰς ἕνα
Κύριον Ἰησοῦν Χριστὸν τὸν Υἱὸν τοῦ Θεοῦ.

368 IV. xxxvii. 1. Illud autem, quod ait: “Quoties volui colligere
filios tuos, et noluisti?” veterem legem libertatis hominis
manifestavit: quia liberum eum Deus fecit ab initio, habentem suam
potestatem, sicut et suam animam, ad utendum sententia Dei
voluntarie, et non coactum a Deo. Βία enim Θεῷ οὐ πρόσεστιν· ἀγαθὴ
δὲ γνώμη πάντοτε συμπάρεστιν αὐτῷ. Et propter hoc consilium quidem
bonum dat omnibus. Posuit autem in homine potestatem electionis,
quemadmodum et in angelis (etenim angeli rationabiles); uti hi
quidem qui obedissent, juste bonum sint possidentes, datum quidem a
Deo, servatum vero ab ipsis. Qui autem non obedierunt, juste non
invenientur cum bono, et meritam pœnam percipient: quoniam Deus
quidem dedit benigne bonum, ipsi vero non custodierunt diligenter
illud, neque pretiosum arbitrati sunt, sed supereminentiam bonitatis
contempserunt. Abjicientes igitur bonum, et quasi respuentes, merito
omnes justum judicium incident Dei.... Dedit ergo Deus bonum, ... et
qui operantur quidem illud, gloriam et honorem percipient, quoniam
operati sunt bonum, cum possint non operari illud; hi autem qui
illud non operantur, judicium justum excipient Dei, quoniam non sunt
operati bonum, cum possint operari illud.—2. Εἰ φύσει οἱ μὲν φαῦλοι,
οἱ δὲ ἀγαθοὶ γεγόνασιν, οὐθ᾽ οὗτοι ἐπαινετοὶ, ὄντες ἀγαθοὶ, τοιοῦτοι
γὰρ κατεσκευάσθησαν· οὐτ᾽ ἐκεῖνοι μεμπτοὶ, οὕτως γεγονότες. Ἀλλ᾽
ἐπειδὴ οἱ πάντες τῆς αὐτῆς εἰσι φύσεως, δυνάμενοί τε κατασχεῖν κὶι
πρᾶξαι τὸ ἀγαθὸν, καὶ δυνάμενοι πάλιν ἀποβαλεῖν αὐτὸ, καὶ μὴ
ποιῆσαι· δικαίως καὶ παρ᾽ ἀνθρώποις τοῖς εὐνομουμένοις, καὶ πολὺ
πρότερον παρὰ Θεῷ, οἱ μὲν ἐπαινοῦνται καὶ ἀξίας τυγχάνουσι
μαρτυρίας, τῆς τοῦ καλοῦ καθόλου ἐκλογῆς καὶ ἐπιμονῆς· οἱ δὲ
καταιτιῶνται καὶ ἀξίας τυγχάνουσι ζημίας, τῆς τοῦ καλοῦ καὶ ἀγαθοῦ
ἀποβολῆς. καὶ διὰ τούτου οἱ προφῆται παρήνουν τοῖς ἀνθρώποις
δικαιοπραγεῖν, καὶ τὸ ἀγαθὸν ἐξεργάζεσθαι· ... ὡς ἐφ᾽ ἡμῖν ὄντος τοῦ
τοιούτου, καὶ διὰ τὴν πολλὴν ἀμέλειαν εἰς λήθην ἐκπεπτωκότων, καὶ
γνώμης δεομένων ἀγαθῆς, ἣν ὁ ἀγαθὸς Θεὸς παρέσχε γινώσκειν διὰ τῶν
προφητῶν.—3. Ταῦτα γὰρ πάντα τὸ αὐτεξούσιον ἐπιδείκνυσι τοῦ
ἀνθρώπου, καὶ τὸ συμβουλευτικὸν τοῦ Θεοῦ, ... ἀποτρέποντος μὲν τοῦ
ἀπειθεῖν αὐτῷ, ἀλλὰ μὴ βιαζομένου.—5. Et non tantum in operibus, sed
etiam in fide liberum et suæ potestatis arbitrium hominis servavit
Dominus, dicens: “Secundum fidem tuam fiat tibi;” propriam fidem
hominis ostendens, quoniam propriam suam habet sententiam. Et
iterum: “Omnia possibilia sunt credenti;” et, “Vade, sicut
credidisti, fiat tibi.” Et omnia talia suæ potestatis secundum fidem
ostendunt hominem. Et propter hoc is “qui credit ei, habet vitam
æternam; qui autem non credit Filio, non habet vitam æternam, sed
ira Dei manebit super ipsum.”——V. xxvii. 1. Si ergo adventus Filii
super omnes quidem similiter advenit, judicialis est autem, et
discretor credentium et non credentium, quoniam ex sua sententia
credentes faciunt ejus voluntatem, et ex sua sententia credentes
faciunt ejus voluntatem, et ex sua sententia indictoaudientes non
accedunt ad ejus doctrinam: manifestum, quoniam et Pater ejus omnes
quidem similiter fecit, propriam sententiam unumquemque habentem, et
sensum liberum; respicit autem omnia, et providet omnibus, “solem
suum oriri faciens super malos et bonos, et pluens super justos et
injustos.”—2. Et ὅσα τὴν πρὸς Θεὸν τηρεῖ φιλίαν, τούτοις τὴν ἰδίαν
παρέχει κοινωνίαν. κοινωνία δὲ Θεοῦ, ζωὴ καὶ φῶς, καὶ ἀπόλαυσις τῶν
παρ᾽ αὐτοῦ ἀγαθῶν. ὅσοι autem ἀφίστανται κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν τοῦ
Θεοῦ, τούτοις τὸν ἀπ᾽ αὐτοῦ χωρισμὸν ἐπάγει.——xxviii. 1. Ἐπεὶ οὖν ἐν
τῷ αἰῶνι τούτῳ, οἱ μὲν προστρέχουσι τῷ φωτὶ, καὶ διὰ τῆς πίστεως
ἑνοῦσιν ἑαυτοὺς τῷ Θεῷ, οἱ δὲ ἀφίστανται τοῦ φωτὸς, καὶ ἀφορίζουσιν
ἑαυτοὺς τοῦ Θεοῦ· ἐκδέχεται ὁ Λόγος τοῦ Θεοῦ, τοῖς πᾶσιν ἁρμόζουσαν
οἴκησιν ἐπάγων· τοῖς μὲν ἐν τῷ φωτὶ, πρὸς τὸ ἀπολαύειν αὐτοὺς τῶν ἐν
αὐτῷ ἀγαθῶν, τοῖς δὲ ἐν τῷ σκότει, πρὸς τὸ μετέχειν αὐτοὺς τῆς ἐν
αὐτῷ μοχθηρίας. Διὰ τοῦτό φησι, τοὺς μὲν ἐκ δεξιῶν ἀνακαλέσασθαι εἰς
τὴν τῶν οὐρανῶν βασιλείαν, τοὺς δὲ ἐξ ἀριστερῶν εἰς τὸ αἰώνιον πῦρ
πέμψειν· ἑαυτοὺς γὰρ πάντων ἐστέρησαν τῶν ἀγαθῶν.

369 IV. xxxvii. 1, 2. V. xxvii. 1. xxviii. 1.

370 IV. xv. 2. Si autem quidam, propter inobedientes Israëlitas et
perditos, infirmum dicunt legis doctorem, invenient in ea vocatione
quæ est secundum nos multos quidem vocatos, paucos vero electos; et
intrinsecus lupos, a foris vero indutos pelles ovium; et id quod
erat semper liberum et suæ potestatis in homine semper servasse Deum
et suam exhortationem.——xxxvii. 1.

371 IV. xxxvii. 1, 5. V. xxvii. 2. xxviii. 1.

372 IV. xxxvii. 2.

373 IV. xxxvii. 3.

374 IV. xxxvii. 5. V. xxvii. 1. xxviii. 1.

375 IV. xxxvii. 5.

376 IV. xxxvii. 3.—V. i. 1. Et quoniam injuste dominabatur nobis
apostasia, et cum natura essemus Dei omnipotentis, alienavit nos
contra naturam, suos proprios faciens discipulos; potens in omnibus
Dei Verbum, et non deficiens in sua justitia, juste etiam adversus
ipsam conversus est apostasiam, ea quæ sunt sua redimens ab ea: non
cum vi, quemadmodum illa initio dominabatur nostri, ea quæ non erant
sua insatiabiliter rapiens; sed secundum suadelam, quemadmodum
decebat Deum suadentem et non vim inferentem, accipere quæ vellet:
ut neque quod est justum confringeretur, neque antiqua plasmatio Dei
deperiret.

377 IV. xxxvii. 1.

378 IV. xxxvii. 7. See p. 106, note 5.

379 III. xvii. 2. Sicut arida terra, si non percipiat humorem, non
fructificat, sic et nos, lignum aridum exsistentes primum, nunquam
fructificaremus vitam, sine superna voluntaria pluvia.—3. Quapropter
necessarius nobis est ros Dei, ut non comburamur, neque infructuosi
efficiamur.

380 V. i. 1. Qui nunc nuper facti sumus, a Solo Optimo et bono, et ab eo
qui habet donationem incorruptibilitatis, in eam, quæ est ad eum,
similitudinem facti, (prædestinati quidem ut essemus, qui nondum
eramus, secundum præscientiam Patris, facti autem initium facturæ,)
accepimus in præcognitis temporibus secundum ministrationem Verbi,
qui est perfectus in omnibus: quoniam Verbum potens, et homo verus,
sanguine suo rationabiliter redimens nos, redemptionem semetipsum
dedit pro his, qui in captivitatem ducti sunt.

381 IV. xli. 3. Quemadmodum enim in hominibus indictoaudientes patribus
filii abdicati, natura quidem filii eorum sunt, lege vero alienati
sent (non enim hæredes fiunt naturalium parentum), eodem modo apud
Deum, qui non obediunt ei, abdicati ab eo, desierunt filii ejus
esse.... Cum enim converterentur et pœnitentiam agerent et
quiescerent a malitia, filii poterant esse Dei, et hæreditatem
consequi incorruptelæ quæ ab eo præstatur.... Verum quando credunt
et subjecti esse Deo perseverant et doctrinam ejus custodiunt, filii
sunt Dei: cum autem abscesserint et transgressi fuerint, diabolo
adscribuntur principi, ei qui primo sibi, tunc et reliquis, causa
abscessionis sit factus.

382 IV. xxix. 2. Si igitur et nunc, quotquot scit non credituros Deus,
cum sit omnium præcognitor, tradidit eos infidelitati eorum, et
avertit faciem ab hujusmodi, relinquens eos in tenebris, quæ ipsi
sibi elegerunt; quid mirum si et tunc nunquam crediturum Pharaonem,
cum his qui cum eo erant, tradidit eos suæ infidelitate?——V. xxvii.
2. Ὅσοι autem ἀφίστανται κατὰ τὴν γνώμην αὐτῶν τοῦ Θεοῦ, τούτοις τὸν
ἀπ᾽ αὐτοῦ χωρισμὸν [eam quæ electa est ab ipsis, separationem—OLD
LATIN VERSION] ἐπάγει. Χωρισμὸς δὲ τοῦ Θεοῦ θάνατος· καὶ χωρισμὸς
φωτὸς σκότος· καὶ χωρισμὸς Θεοῦ ἀποβολὴ πάντων τῶν ἀπ᾽ αὐτοῦ ἀγαθῶν.

383 II. xxxiii. 5. Καὶ διὰ τοῦτο πληρωθέντος τοῦ ἀριθμοῦ, οὗ αὐτὸς παρ᾽
αὐτῷ προώρισε, πάντες οἱ ἐγγραφέντες εἰς ζωὴν ἀναστήσονται, ἴδια
ἔχοντες σώματα, καὶ ἰδίας ἔχοντες ψυχὰς, καὶ ἴδια πνεύματα, ἐν οἷς
ἐυηρέστησαν τῷ Θεῷ· οἱ δὲ τῆς κολάσεως ἄξιοι ἀπελεύσονται εἰς τὴν
αὐτὴν, καὶ αὐτοὶ ἰδίας ἔχοντες ψυχὰς καὶ ἴδια σώματα, ἐν οἷς
ἀπέστησαν ἀπὸ τῆς τοῦ Θεοῦ χάριτος. Καὶ παύσονται ἑκάτεροι τοῦ
γεννᾷν ἔτι καὶ γεννᾶσθαι, καὶ γαμεῖν καὶ γαμεῖσθαι· ἵνα τὸ σύμμετρον
φῦλον τῆς προορίσεως ἀπὸ Θεοῦ ἀνθρωπότητος ἀποτελεσθεὶς τὴν ἁρμονίαν
τηρήση τοῦ Πατρός.

The same idea is expressed by Clement of Rome and Justin Martyr.

Clem. R. _ad Corr._ I. 2. Ἀγὼν ἦν ὑμῖν ἡμέρας τε καὶ νυκτὸς ὑπὲρ
πάσης τῆς ἀδελφότητος, εἰς τὸ σώζεσθαι μετ᾽ ἐλέους καὶ συνειδήσεως
τὸν ἀριθμὸν τῶν ἐκλεκτῶν αὐτοῦ.

Justin M. _Apol._ I. 45. Ἀγαγεῖν τὸν Χριστὸν εἰς τὸν οὐρανὸν ὁ Πατὴρ
τῶν πάντων Θεὸς ... ἔμελλε, καὶ κατέχειν ἕως ἂν πατάξῃ τοὺς
ἐχθραίνοντας αὐτῷ δαίμονας, καὶ συντελεσθῇ ὁ ἀριθμὸς τῶν
προεγνωσμένων αὐτῷ, ἀγαθῶν γινομένων καὶ ἐναρέτων, δι᾽ οὓς καὶ
μηδέπω τὴν ἐπικύρωσιν πεποίηται.

384 “Beseeching thee that it may please thee of thy gracious goodness
shortly to accomplish the number of thine elect, and to hasten thy
kingdom.”

385 IV. xxxvi. 2. Qui priores, sive primum, per servilem legisdationem
vocaverat Deus, hic posteriores, sive postea, per adoptionem
assumpsit. Plantavit enim Deus vineam humani generis, primo quidem
per plasmationem Adæ et electionem patrum; tradidit autem colonis
per eam legisdationem quæ est per Moysem; sepem autem circumdedit,
id est, circumterminavit eorum culturam; et turrim ædificavit,
Hierusalem elegit; et torcular fodit, receptaculum prophetici
Spiritus præparavit.... Non credentibus autem illis, novissime misit
Filium suum, (misit Dominum nostrum Jesum Christum) quem cum
occidissent mali coloni, projecerant extra vineam. Quapropter
tradidit eam Dominus Deus non jam circumvallatam, sed expansam in
universum mundum aliis colonis, reddentibus fructus temporibus suis,
turre electionis exaltata ubique et speciosa: ubique enim præclara
est ecclesia, et ubique circumfossum torcular; ubique enim sunt qui
suscipiunt Spiritum.

386 IV. xxxvi. 8. Sed quoniam et patriarchas qui elegit et nos, idem est
Verbum Dei, &c.

387 V. i. 1. supra.

388 III. vi. 1. Hæc (Ecclesia) enim est synagoga Dei, quam Deus, hoc est
Filius, ipse per semetipsum collegit.

389 IV. xxi. 3. Variæ oves, quæ fiebant huic Jacob merces; et Christi
merces, qui ex variis et differentibus gentibus in unam cohortem
fidei convenientes fiunt homines.

390 See p. 173.

391 See p. 167, note 1.

392 I. xxi. 1. Καὶ ὅτι μὲν εἰς ἐξάρνησιν τοῦ βαπτίσματος, τῆς εἰς Θεὸν
ἀναγεννήσεως, καὶ πάσης τῆς πίστεως ἀπόθεσιν, ὑποβέβληται τὸ εἶδος
τοῦτο ὑπὸ τοῦ Σατανᾶ, κ. τ. λ.

393 II. xxii. 4. See p. 94, note 2.

394 V. xv. 3. Et quoniam in illa plasmatione, quæ secundum Adam fuit, in
transgressione factus homo indigebat lavacro regenerationis.

395 V. vi. 1. viii. 2. See p. 101, note 8.

396 III. xvii. 2. Unde et Dominus pollicitus est mittere se Paracletum,
qui nos aptaret Deo. Sicut enim de arido tritico massa una fieri non
potest sine humore, neque unus panis; ita nec nos multi unum fieri
in Christo Jesu poteramus, sine aqua quæ de cœlo est. Et sicut arida
terra, si non percipiat humorem, non fructificat; sic et nos, lignum
aridum exsistentes primum, nunquam fructificaremus vitam, sine
superna voluntaria pluvia. Corpora enim nostra per lavacrum illam,
quæ est ad incorruptionem, unitatem acceperunt; animæ autem per
Spiritum.

397 III. xvii. 2.

398 V. vi. 1.—vii. 1. Incompositus est enim et simplex Spiritus, et ipse
vita est eorum qui percipiunt illum.——ix. 2. Spiritum Patris, qui
emundat hominem, et sublevat in vitam.——xii. 2. Ἕτερόν ἐστι πνοὴ
ζωῆς, ἡ καὶ ψυχικὸν ἀπεργαζομένη τὸν ἄνθρωπον· καὶ ἕτερον πνεῦμα
ζωοποιοῦν, τὸ καὶ πνευματικὸν αὐτὸν ἀποτελοῦν.... διὸ καὶ πάλιν ὁ
αὐτὸς Ἠσαΐας διαστέλλων τὰ προειρημένα φησί· Πνεῦμα γὰρ παρ᾽ ἐμοῦ
ἐξελεύσεται, καὶ πνοὴν πᾶσαν ἐγὼ ἐποίησα· τὸ πνεῦμα ἰδίως ἐπὶ τοῦ
Θεοῦ τάξας τοῦ ἐκχέοντος αὐτὸ in novissimis temporibus διὰ τῆς
υἱοθεσίας ἐπὶ τὴν ἀνθρωπότητα, τὴν δὲ πνοὴν κοινῶς ἐπὶ τῆς κτίσεως·
καὶ ποίημα ἀναγορεύσας αὐτὴν. ἕτερον δέ ἐστι τὸ ποιηθὲν τοῦ
ποιήσαντος. Ἡ οὖν πνοὴ πρόσκαιρος, τὸ δὲ πνεῦμα ἀένναον. καὶ ἡ μὲν
πνοὴ ἀκμάσασα πρὸς βραχὺ, καὶ, καιρῷ τινι παραμείνασα, μετὰ τοῦτο
πορεύεται, ἄπνουν καταλιποῦσα ἐκεῖνο, περὶ ὃ ἦν τὸ πρότερον· τὸ δὲ
περιλαβὸν ἔνδοθεν καὶ ἔξωθεν τὸν ἄνθρωπον, ἅτε ἀεὶ παραμόνιμον,
οὐδέποτε καταλείπει αὐτὸν.

399 IV. xxxi. 2. Quando igitur hic vitale semen, id est, Spiritum
remissionis peccatorum per quem vivificamur, effudit in humanum
genus?

400 V. ii. 3. Πῶς δεκτικὴν μὴ εἶναι λέγουσι τὴν σάρκα τῆς δωρεᾶς τοῦ
Θεοῦ, ἥτις ἐστὶ ζωὴ αἰώνιος, τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ αἵματος τοῦ
Κυρίου τρεφομένην, καὶ μέλος αὐτοῦ ὑπάρχουσαν;

401 IV. xli. 2. Secundum igitur naturam quæ est secundum conditionem, ut
ita dicam, omnes filii Dei sumus, propter quod a Deo omnes facti
sumus: secundum autem dictoaudientiam [obedientiam] et doctrinam non
omnes filii Dei sunt, sed qui credunt ei et faciunt ejus voluntatem:
qui autem non credunt et non faciunt ejus voluntatem filii et angeli
sunt diaboli.

402 I. x. 1. ad finem. See p. 91, note 7.——IV. xli. 3. See p. 166, note
5.

403 IV. xxvii. 2. Si enim hi qui præcesserunt nos in charismatibus
veteres, propter quos nondum Filius Dei passus erat, delinquentes in
aliquo, et concupiscentiæ carnis servientes, tali affecti sunt
ignominia (viz. to have their transgressions recorded in the
Scripture), quid passuri sunt qui nunc sunt, qui contempserunt
adventum Domini, et deservierunt voluptatibus suis? Et illis quidem
curatio et remissio peccatorum mors Domini fuit: propter eos vero
qui nunc peccant Christus non jam morietur, jam enim mors non
dominabitur ejus: sed veniet Filius in gloria Patris, exquirens ab
actoribus et dispensatoribus suis pecuniam quam eis credidit cum
usuris; et quibus plurimum dedit, plurimum ab eis exiget.

404 V. ii. 2. Vani autem omnimodo, qui universam dispositionem Dei
contemnunt, et carnis salutem negant, et regenerationem ejus
spernunt, dicentes non eam capacem esse incorruptibilitatis. Si
autem non salvetur hæc, videlicet nec Dominus sanguine suo redemit
nos; neque calix Eucharistiæ communicatio sanguinis ejus est, neque
panis quem frangimus communicatio corporis ejus est. Sanguis enim
non est, nisi a venis et carnibus, et a reliqua quæ est secundum
hominem substantia, qua vere factum est Verbum Dei. Sanguine suo
redemit nos, quemadmodum et Apostolus ejus ait: “In quo habemus
redemptionem per sanguinem ejus, remissionem peccatorum.” Et ἐπειδὴ
μέλη αὐτοῦ ἐσμεν, καὶ διὰ τῆς κτίσεως τρεφόμεθα, τὴν δὲ κτίσιν ἡμῖν
αὐτος παρέχει, τὸν ἥλιον αὐτοῦ ἀνατέλλων καὶ βρέχων καθὼς βούλεται·
τὸ ἀπὸ τῆς κτίσεως ποτήριον αἷμα ἴδιον ὡμολόγησε, ἐξ οὗ τὸ ἡμέτερον
δεύει αἷμα, καὶ τὸν ἀπὸ τῆς κτίσεως ἄρτον ἴδιον σῶμα διεβεβαιώσατο,
ἀφ᾽ οὗ τὰ ἡμέτερα αὔξει σώματα.—3. Ὁπότε οὖν καὶ τὸ κεκραμένον
ποτήριον καὶ ὁ γεγονὼς ἄρτος ἐπιδέχεται τὸν λύγον τοῦ Θεοῦ, καὶ
γίνεται ἡ εὐχαριστία σῶμα Χριστοῦ, ἐκ τούτων δὲ αὔξει καὶ συνίσταται
ἡ τῆς σαρκὸς ἡμῶν ὑπόστασις· πῶς δεκτικὴν μὴ εἶναι λέγουσι τὴν σάρκα
τῆς δωρεᾶς τοῦ Θεοῦ, ἥτις ἐστὶ ζωὴ αἰώνιος, τὴν ἀπὸ τοῦ σώματος καὶ
αἵματος τοῦ Κυρίου τρεφομένην, καὶ μέλος αὐτοῦ ὑπάρχουσαν; καθὼς ὁ
μακάριος Παῦλός φησιν, ἐν τῇ πρὸς Ἐφεσίους ἐπιστολῇ· ὅτι μέλη ἐσμὲν
τοῦ σώματος, ἐκ τῆς σαρκὸς αὐτοῦ καὶ ἐκ τῶν ὀστέων αὐτοῦ· οὐ περὶ
πνευματικοῦ τινος καὶ ἀοράτου ἀνθρώπου λέγων ταῦτα, (τὸ γὰρ πνεῦμα
οὔτε ὀστέα, οὔτε σάρκα ἔχει) ἀλλὰ περὶ τῆς κατὰ τὸν ἀληθινὸν
ἄνθρωπον οἰκονομίας, τῆς ἐκ σαρκὸς καὶ νεύρων καὶ ὀστέων συνεστώσης·
ἥτις καὶ ἐκ τοῦ ποτηρίου αὐτοῦ, ὅ ἐστι τὸ αἷμα αὐτοῦ, τρέφεται, καὶ
ἐκ τοῦ ἄρτου, ὁ ἐστι τὸ σῶμα αὐτοῦ, αὔξεται. καὶ ὅνπερ τρόπον τὸ
ξύλον τῆς ἀμπέλου κλιθὲν εἰς τὴν γῆν τῷ ἰδίῳ καιρῷ ἐκαρποφόρησε, καὶ
ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν, καὶ διαλυθεὶς, πολλοστὸς
ἐγέρθη διὰ τοῦ πνεύματος τοῦ Θεοῦ, τοῦ συνέχοντος τὰ πάντα· ἔπειτα
δὲ διὰ τῆς σοφίας τοῦ Θεοῦ εἰς χρῆσιν ἐλθόντα ἀνθρώπων, καὶ
προσλαμβανόμενα τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, εὐχαριστία γίνεται, ὅπερ ἐστὶ
σῶμα καὶ αἷμα τοῦ Χριστοῦ· οὕτως καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα ἐξ αὐτῆς
τρεφόμενα, καὶ τεθέντα εἰς τὴν γῆν, καὶ διαλυθέντα ἐν αὐτῇ,
ἀναστήσεται ἐν τῷ ἰδίῳ καιρῷ, τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ τὴν ἔγερσιν αὐτοῖς
χαριζομένου εἰς δόξαν Θεοῦ καὶ πατρός.

405 Tertullian, who uses this selfsame argument against the Gnostics,
expressly calls the bread the _representation_ of Christ’s body;
arguing that if Christ had no real body, there could have been no
representation or _figure_ of it.—_Contra Marcionem_, IV. 40.
Acceptum panem et distributum discipulis corpus suum illum fecit,
“Hoc est corpus meum” dicendo, id est, figura corporis mei: figura
autem non fuisset, nisi veritatis esset corpus.... Sic et in calicis
mentione testamentum constituens sanguine suo obsignatum,
substantiam corporis confirmavit: nullius enim corporis sanguis
potest esse, nisi carnis.—See likewise Bishop Kaye’s _Tertullian_
(p. 454, note 137, of the second edition) for other passages.

406 IV. xviii. 4. Quoniam igitur cum simplicitate Ecclesia offert, juste
munus ejus purum sacrificium apud Deum deputatum est. Quemadmodum et
Paulus Philippensibus ait: “Repletus sum acceptis ab Epaphrodito,
quæ a vobis missa sunt, odorem suavitatis, hostiam acceptabilem,
placentem Deo.” Oportet enim nos oblationem Deo facere, et in
omnibus gratos inveniri Fabricatori Deo, in sententia pura et fide
sine hypocrisi, in spe firma, in dilectione ferventi, primitias
earum, quæ sunt ejus, creaturarum offerentes. Et hanc oblationem
Ecclesia sola puram offert Fabricatori, offerens ei cum gratiarum
actione ex creatura ejus. Judæi autem non offerunt: manus enim eorum
sanguine plenæ sunt; non enim receperunt Verbum, quod [or _per
quod_] offertur Deo. Sed neque omnes hæreticorum synagogæ. Alii enim
alterum præter fabricatorem dicentes Patrem, ea quæ secundum nos
creata sunt, offerentes ei, cupidum alieni ostendunt eum, et aliena
concupiscentem. Qui vero ex defectione et ignorantia et passione
dicunt facta ea, quæ sunt secundum nos; ignorantiæ, passionis, et
defectionis fructus offerentes, peccant in Patrem suum, contumeliam
facientes magis ei, quam gratias agentes. Quomodo autem constabit
eis, eum panem in quo gratiæ actæ sint corpus esse Domini sui, et
calicem sanguinis ejus, si non ipsum Fabricatoris mundi Filium
dicant, id est, Verbum ejus, per quod lignum fructificat, et
defluunt fontes, et terra dat primum quidem fœnum, post deinde
spicam, deinde plenum triticum in spica?—5. Πῶς autem τὴν σάρκα
λέγουσιν εἰς φθορὸν χωρεῖν, καὶ μὴ μετέχειν τῆς ζωῆς, τὴν ἀπὸ τοῦ
σώματος τοῦ Κυρίου καὶ τοῦ αἵματος αὐτοῦ τρεφομένην; ἢ τὴν γνώμην
ἀλλαξάτωσαν, ἢ τὸ προφέρειν τὰ εἰρημένα παραιτείσθωσαν. Ἡμῶν δὲ
σύμφωνος ἡ γνώμη τῇ εὐχαριστίᾳ, καὶ ἡ εὐχαριστία rursus βεβαιοῖ τὴν
γνώμην nostram: προσφέρομεν δὲ αὐτῷ τὰ ἴδια, ἐμμελῶς κοινωνίαν καὶ
ἕνωσιν ἀπαγγέλλοντες, καὶ ὀμολογοῦντες σαρκὸς καὶ πνεύματος ἔγερσιν.
Ὡς γὰρ ἀπὸ γῆς ἄρτος προσλαμβανόμενος τὴν ἔκκλησιν τοῦ Θεοῦ, οὐκέτι
κοινὸς ἄρτος ἐστὶν, ἀλλ᾽ εὐχαριστία, ἐκ δύο πραγμάτων συνεστηκυῖα,
ἐπιγείου τε καὶ οὐρανίου· οὕτως καὶ τὰ σώματα ἡμῶν μεταλαμβάνοντα
τῆς εὐχαριστίας, μηκέτι εἶναι φθαρτὰ, τὴν ἐλπίδα τῆς εἰς αἰῶνας
ἀναστάσεως ἔχοντα.—6. Offerimus enim ei, non quasi indigenti, sed
gratias agentes dominationi ejus, et sanctificantes creaturam.

407 IV. xvii. 5. Sed et suis discipulis dans consilium primitias Deo
offerre ex suis creaturis (non quasi indigenti, sed ut ipsi nec
infructuosi nec ingrati sint), eum, qui ex creatura panis est,
accepit, et gratias egit, dicens: “Hoc est corpus meum;” et calicem
similiter qui est ex ea creatura quæ est secundum nos, suum
sanguinem confessus est, et novi Testamenti novam docuit oblationem;
quam ecclesia ab apostolis accipiens, in universo mundo offert
Deo,—ei, qui alimenta nobis præstat, primitias suorum munerum.

408 Clement of Rome and Justin Martyr exhibit the same view. Clem. R.
_ad Corr._ I. 40. Πάντα τάξει ποιεῖν ὀφείλομεν, ὅσα ὁ Δεσπότης
ἐπιτελεῖν ἐκέλευσεν· κατὰ καιροὺς τεταγμένους τάς τε προσφορὰς καὶ
λειτουργίας ἐπιτελεῖσθαι.—And to show what kind of _offering_ is
spoken of in connection with the λειτουργία, take the following
passage from § 44. Ἁμαρτία γὰρ οὐ μικρὰ ἡμῖν ἔσται, ἐὰν τοὺς
ἀμέμπτως καὶ ὁσίως προσενέγκοντας τὰ δῶρα τῆς Ἐπισκοπῆς ἀποβάλωμεν.

Justin is more express: _Dial. cum Tryph._ 41. Περὶ δὲ τῶν ἐν παντὶ
τόπῳ ὑφ᾽ ἡμῶν τῶν ἐθνῶν προσφερομένων αὐτῷ θυσιῶν, τουτέστι τοῦ
ἄρτου τῆς εὐχαριστίας καὶ τοῦ ποτηρίου ὁμοίως τῆς εὐχαριστίας. And
again § 117. Ὅτι μὲν οὖν καὶ εὐχαὶ καὶ εὐχαριστίαι ὑπὸ τῶν ἀξίων
γινόμεναι τέλειαι μόναι καὶ εὐάρεστοι εἰσὶ τῷ Θεῷ θυσίαι, καὶ αὐτός
φημι· ταῦτα γὰρ μόνα καὶ Χριστιανοὶ παρέλαβον ποιεῖν, καὶ ἐπ᾽
ἀναμνήσει δὲ τῆς τροφῆς αὐτῶν ξηρᾶς τε καὶ ὑγρᾶς, ἐν ᾖ καὶ τοῦ
πάθους ὃ πέπονθε δι᾽ αὐτοῦ ὁ Θεὸς τοῦ Θεοῦ μέμνηται.

409 _Irenæi Scripta Anecdota_, Frag. 2. p. 29. Διότι καὶ ἑ προσφορὰ τῆς
εὐχαριστίας οὐκ ἔστι σαρκικὴ ἀλλὰ πνευματικὴ, καὶ ἐν τούτῳ καθαρά.
Προσφέρομεν γὰρ τῷ Θεῷ τὸν ἄρτον καὶ τό ποτήριον τῆς εὐλογίας,
εὐχαριστοῦντες αὐτῷ, ὅτι τῇ γῇ ἐκέλευσεν ἐκφύσαι τοὺς καρποὺς
τούτους εἰς τροφὴν ἡμετέραν. καὶ ἐνταῦθα τὴν προσφορὰν τελέσαντες
ἐκκαλοῦμεν τὸ Πνεῦμα τὸ ἅγιον, ὅπως ἀποφῄνη τὴν θυσίαν ταύτην καὶ
τὸν ἄρτον σῶμα τοῦ Χριστοῦ, καὶ τό ποτήριον τὸ αἷμα τοῦ Χριστοῦ· ἵνα
οἱ μεταλάβοντες τούτων τῶν ἀντιτύπων τῆς ἀφέσεως τῶν ἁμαρτιῶν καὶ
τῆς ζωῆς αἰωνίου τύχωσιν. Οἱ οὖν ταύτας τὰς προσφορὰς ἐν τῇ
ἀναμνήσει τοῦ Κυρίου ἄγοντες οὐ τοῖς τῶν Ἰουδαίων δόγμασι
προσέρχονται, ἀλλὰ πνευματικῶς λειτουργοῦντες τῆς σοφίας υἱοὶ
κληθήσονται.

410 Judæi autem non offerunt: ... non enim receperunt Verbum _quod
offertur_ Deo. See p. 182.

411 ——Verbum, _per quod offertur_ Deo.

412 IV. xvii. 6. Quoniam ergo nomen Filii proprium Patris est, et in Deo
omnipotente per Jesum Christum offert Ecclesia, bene ait secundum
utraque: “Et in omni loco incensum offertur nomini meo et sacrificum
purum.” Incensa autem Joannes in Apocalypsi orationes esse ait
sanctorum.

413 Justin Martyr again: (_Dial._ 117.) Πάντας οὖν οἳ διὰ τοῦ ὀνόματος
τούτου θυσίας ἅς παρέδωκεν Ἰησοῦς ὁ Χριστὸς γίνεσθαι [προσφέρουσιν
must be introduced either here or further on], τουτέστιν ἐπὶ τῇ
εὐχαριστίᾳ τοῦ ἄρτου καὶ τοῦ ποτηρίου, τὰς ἐν παντὶ τόπῳ τῆς γῆς
γινόμενας ὑπὸ τῶν Χριστιανῶν, προσλαβῶν ὁ Θεὸς μαρτυρεῖ εὐαρέστους
ὑπάρχειν αὐτῷ.

414 IV. xviii. 5. See p. 184, note.

415 V. ii. 3.

416 IV. xviii. 5.

417 See the _Fragment_, p. 186, note 6.

418 See p. 72, note 9.

419 Diss. III. § 76. See the passage quoted below, p. 200, note 2.

420 IV. xxvii. 2. Quemadmodum enim illi (the Patriarchs and just men of
old) non imputabant nobis incontinentias nostras, quas operati
sumus, priusquam Christus in nobis manifestaretur; sic et nos non
est justum imputare ante adventum Christi his qui peccaverunt. Omnes
enim homines egent gloria Dei; justificantur autem non a semetipsis,
sed a Domini adventu, qui intendunt (probably οἱ κατανοούμενοι; see
I. ii. 3, where the Old Translator renders κατανοήσασαν by _cum
intendisset_) lumen ejus. Et illis quidem curatio et remissio
peccatorum mors Domini fuit.—In IV. vi. 5. the opposite to
_intendunt lumen_ is _fugiunt lumen_.

421 III. xviii. 7. Oportebat enim eum qui inciperet occidere (ἀποκτανεῖν
μέλλῃ—occisurus esset) peccatum, et mortis reum redimere hominem, id
ipsum fieri quod erat ille, id est, hominem: qui a peccato quidem in
servitium tractus fuerat, a morte vero tenebatur, ut peccatum ab
homine interficeretur, et homo exiret a morte. Ὥσπερ γὰρ διὰ τῆς
παρακοῆς τοῦ ἑνὸς ἀνθρώπου, τοῦ πρώτως ἐκ γῆς ἀνεργάστου
πεπλασμένου, ἁμαρτωλοὶ κατεστάθησαν οἱ πολλοὶ, καὶ ἀπέβαλον τὴν
ζωήν· οὕτως ἔδει καὶ δι᾽ ὑπακοῆςς ἑνὸς ἀνθρώπου, τοῦ πρώτως ἐκ
παρθένου γεγενημένου, δικαιωθῆναι πολλοὺς καὶ ἀπολαβεῖν τὴν
σωτηρίαν. Sic igitur Verbum Dei homo factus est.

422 IV. xxvii. 2.

423 Ibid. et V. xvii. 3. Uti quemadmodum per lignum facti sumus
debitores Deo, per lignum accipiamus nostri debiti remissionem.

424 IV. v. 5. Propheta ergo cum esset Abraham, et videret in Spiritu
diem adventus Domini et passionis dispositionem, per quem ipse
quoque et omnes qui, similiter ut ipse credidit, credunt Deo salvari
inciperent (σώζεσθαι μέλλωσι—salvandi essent), exsultavit
vehementer. Non incognitus igitur erat Dominus Abrahæ, cujus diem
concupivit videre: sed neque Pater Domini; didicerat enim a Verbo
Domini, et credidit ei: quapropter et deputatum est ei ad justitiam
a Domino. Fides enim, quæ est ad Deum altissimum, justificat
hominem; et propter hoc dicebat: “Extendam manum meam ad Deum
altissimum, qui constituit cœlum et terram.”

425 IV. xxvii. 2, supra.

426 IV. xxxvii. 5. Et non tantum in operibus sed etiam in fide liberum
et suæ potestatis arbitrium hominis servavit Dominus, dicens:
“Secundum fidem tuam fiet tibi;” propriam fidem hominis ostendens,
quoniam propriam habet sententiam.

427 IV. xiii. 1. See p. 117, note 9.

428 IV. xvii. 1. Deinde ne quis putet, propterea quod irasceretur, eum
recusare hæc (i. e. the sacrifices of the Law), infert, consilium ei
dans: “Immola Deo sacrificium laudis et redde Altissimo vota tua; et
invoca me in die tribulationis tuæ, et eripiam te, et glorificabis
me:” illa quidem, per quæ putabant peccantes propitiari Deum,
abnuens; hæc autem, per quæ justificatur homo et appropinquat Deo,
hortatur et admonet.——He elsewhere (IV. vi. 5.) affirms that “to
believe in Christ is to do his will.” Et ad hoc Filium revelavit
Pater, ut per eum omnibus manifestetur, et eos quidem qui credunt ei
justi [justos illos qui ei credunt] in incorruptionem et in æternum
refrigerium recipiat (credere autem ei est facere ejus voluntatem);
eos autem, qui non credunt, et propter hoc fugiunt lumen ejus, in
tenebras quas ipsi sibi elegerint juste recludet.

429 II. xxiv. 4. Unaquæque tabula, quam accepit a Deo, præcepta habebat
quinque.

430 _Antiq._ III. vi. 5. Τὰς δύο πλάκας, ἐν αἷς τοὺς δέκα λόγους
συγγεγράφθαι συμβεβήκει, ἀνὰ πέντε μὲν εἰς ἑκατέραν.

431 _De Decalogo_, cited by Feuardent in loco.

432 Cited by Feuardent.

433 _Hom._ 8. in cap. xx. Exodi, cited by Massuet in loco.

434 Cited by Feuardent.

435 Cited ibid.

436 _Quæst._ 71. in Exodum, cited ibid.

437 _Antiq._ III. v. 5.

438 IV. xxxiii. 2. Dominus ... accipiens panem, suum corpus esse
confitebatur, et temperamentum calicis suum sanguinem confirmavit.

V. ii. 3. Καὶ τὸ κεκραμένον ποτήριον καὶ ὁ γεγονὼς ἄρτος ἐπιδέχεται
τὸν λόγον τοῦ Θεοῦ, καὶ γίνεται ἡ εὐχαριστία σῶμα Χριστοῦ· ἐκ τούτων
δὲ αὔξει καὶ συνίσταται ἡ τῆς σαρκὸς ἡμῶν ὑπόστασις.

439 I. xiii. 2. Ποτήρια οἴνῳ κεκραμένα προσποιούμενος εὐχαριστεῖν, καὶ
ἐπὶ πλέον ἐκτείνων τὸν λόγον τῆς ἐπικλήσεως, πορφύρεα καὶ ἐρυθρὰ
ἀναφαίνεσθαι ποιεῖ· (He is speaking of Marcus, the Gnostic) ὡς
δοκεῖν τὴν ἀπὸ τῶν ὑπὲρ τὰ ὅλα Χάριν τὸ αἷμα τὸ ἑαυτῆς στάζειν ἐν τῷ
ἐκείνῳ ποτηρίῳ διὰ τῆς ἐπικλήσεως αὐτοῦ.

440 Ibid.

441 I. iii. 1. Ἀλλὰ καὶ ἡμᾶς ἐπὶ τῆς εὐχαριστίας λέγοντας· Εἰς αἰῶνας
τῶν αἰώνων κ. τ. λ.

442 I. xiv. 1.——τὸ Ἀμην ὁμοῦ λεγόντων ἡμῶν κ. τ. λ.

443 Fragm. iii. See p. 45, note 4.

444 III. xi. 9. Infelices vere, qui pseudoprophetæ quidem esse volunt,
propheticam vero gratiam repellunt ab ecclesia; similia patientes
his qui, propter eos qui in hypocrisi veniunt, etiam a fratrum
communicatione se abstinent.

445 I. xxi. 3. Καὶ ταῦτα μὲν ἐπιλέγουσιν οἱ αὐτοὶ τελοῦντες· ὁ δὲ
τετελεσμένος ἀποκρίνεται· Ἐστήριγμαι καὶ λελύτρωμαι κ. τ. λ.—Ἔπειτα
μυρίζουσι τὸν τετελεσμένον τῷ ὀπῷ τῷ ἀπὸ βαλσάμου· τὸ γὰρ μῦρον
τοῦτο τύπον τῆς ὑπὲρ τὰ ὅλα εὐωδίας εἶναι λέγουσιν.

446 I. xiii. 5. Ὅτι δὲ φίλτρα καὶ ἀγώγιμα, πρὸς τὸ καὶ τοῖς σώμασιν
αὐτῶν ἐνυβρέζειν, ἐμποιεῖ οὗτος ὁ Μάρκος ἐνίαις τῶν γυναικῶν, εἰ καὶ
μὴ πάσαις, αὗται πολλάκις ἐπιστρέψασαι εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ Θεοῦ
ἐξωμολογήσαντο, καὶ κατὰ τὸ σῶμα ἠχρειῶσθαι ὑπ᾽ αὐτοῦ, καὶ ἐρωτικῶς
πάνυ αὐτὸν πεφιληκέναι· ὥστε καὶ διακονόν τινα τῶν ἐν τῇ Ἀσίᾳ τῶν
ἡμετέρων, ὑποδεξάμενον αὐτὸν εἰς τὸν οἶκον αὐτοῦ, περιπεσεῖν ταῦτῃ
τῇ συμφορᾷ, τῆς γυναικὸς αὐτοῦ εὐειδοῦς ὑπαρχούσης, καὶ τὴν γνώμην
καὶ τὸ σῶμα διαφθαρείσης ὑπὸ τοῦ μάγου τούτου, καὶ ἐξακολουθησάσης
αὐτῷ πολλῷ τῷ χρίνῳ. ἔπειτα, μετὰ πολλοῦ κόπου τῶν ἀδελφῶν
ἐπιστρεψάντων, αὐτὴ τὸν ἅπαντα χρόνον ἐξομολογουμένη διετέλεσε,
πενθοῦσα καὶ θρηνοῦσα ἐφ᾽ ἡ ἔπαθεν ὑπὸ τοῦ μάγου διαφθορᾷ.——III. iv.
3. Κέρδων δὲ ὁ πρὸ Μαρκίωνος, καὶ αὐτὸς ἐπὶ Ὕγίνου, ὃς ἦν ἔνατος
ἐπίσκοπος, εἰς τὴν ἐκκλησίαν ἐλθὼν, καὶ ἐξομολογούμενος, οὕτως
διετέλεσε, ποτὲ μὲν λαθροδιδασκαλῶν, ποτὲ δὲ πάλιν ἐξομολογούμενος,
ποτὲ δὲ ἐλενχόμενος ἐφ᾽ οἷς ἐδίδασκε κακῶς, καὶ ἀφιστάμενος τῆς τῶν
ἀδελφῶν συνοδίας.

447 Fragm. vii. Τὸ δὲ ἐν Κυριακῇ μὴ κλίνειν γόνυ, σύμβολόν ἐστι τῆς
ἀναστάσεως, δι᾽ ἧς τῇ τοῦ Χριστοῦ χάριτι, τῶν τε ἁμαρτημάτων καὶ τοῦ
ἐπ᾽ αὐτῶν τεθανατωμένου θανάτου ἠλευθερώθημεν. Ἐκ τῶν ἀποστολικῶν δὲ
χρόνων ἡ τοιαύτη συνήθεια ἔλαβε τὴν ἀρχήν· καθώς φήσιν ὁ μακάριος
Εἰρηναῖος, ὁ μάρτυρ καὶ ἐπίσκοπος Λουγδούνου, ἐν τῷ περὶ τοῦ Πάσχα
λόγῳ· ἐν ᾦ μέμνηται καὶ περὶ τῆς Πεντηκοστῆς, ἐν ᾗ οὐ κλίνομεν γόνυ,
ἐπειδὴ ἰσοδυναμεῖ τῇ ἡμέρᾳ τῆς Κυριακῆς, κατὰ τὴν ῥηθεῖσαν περὶ
αὐτῆς αἰτίαν. This is a quotation from the _Quæstiones et
Responsiones ad Orthodoxos_, formerly attributed to Justin Martyr, §
115. We learn from Basil the great, (_de Spiritu Sancto_, 27.) that
the whole space from Easter to Whitsunday was called _Pentecost_.

448 Frag. iii. Οὐ γὰρ μόνον περὶ τῆς ἡμέρας ἐστιν ἡ ἀμφισβήτησις, ἀλλὰ
καὶ περὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῆς νηστείας· οἱ μὲν γὰρ οἴονται μίαν
ἡμέραν δεῖν αὐτοὺς νηστεύειν· οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ καὶ πλείονας· οἱ δὲ
τεσσαράκοντα ὥρας ἡμερινάς τε καὶ νυκτερινὰς συμμετροῦσι τὴν ἡμάραν
αὐτῶν. Καὶ τοιαύτη μὲν ποικιλία τῶν ἐπιτηρούντων, οὐ νῦν ἐφ᾽ ἡμῶν
γεγονυῖα, ἀλλὰ καὶ πολὺ πρότερον ἐπὶ τῶν πρὸ ἡμῶν, τῶν παρὰ τὸ
ἀκριβὲς, ὡς εἰκὸς, κρατούντων, τὴν καθ᾽ ἀπλότητα καὶ ἰδιωτισμὸν
συνήθειαν εἰς τὸ μετάπειτα πεποιηκότων. καὶ οὐδὲν ἔλαττον πάντες
οὗτοι εἰρήνευσάν τε, καὶ εἰρηνεύομεν πρὸς ἀλλήλους· καὶ ἡ διαφωνία
τῆς νηστείας τὴν ὀμόνοιαν τῆς πίστεως συνίστησι.

449 Beverigii _Annotationes in Canones Apostolicos_. In Can. lxix.

Τὴν ἁγίαν τεσσαρακοστήν.

Codices quibus usus est Valesius, eodem modo, quo nos jam
transcripsimus, legunt atque interpungunt.... Et huic quidem
lectioni favit Σύνοψις τῆς εὐαγγελικῆς ἱστορίας, in quam Beatus
Rhenanus in præf. ad Ruffinum se incidisse refert, ubi hæc Irenæi
verba sic citantur, seu potius explicantur: Οἱ μὲν γὰρ μίαν μόνον
ἡμέραν ἐνήστευον, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ πλείονας· οἱ δὲ μʹ ὥρας μόνας
ἡμερινὰς καὶ νυκτερινὰς, ὥραν ἀντὶ ἡμέρας, νηστεύοντες. Quod etiam
observatum est a doctissimo nostro Petro Gunning jam episcopo
Cicestriensi in appendice ad tractatum de paschali jejunio. Verum
multa sunt quæ huic lectioni refragantur. Ut alia omittam, quis miri
hujus jejunii quadraginta horis commensurati, e veteribus præsertim,
meminit? Quadraginta dierum jejunio nihil in antiquis scriptoribus
frequentius occurrit; at de quadraginta horarum jejunio altum iis
silentium. Porro aliud quoque in his verbis, sic interpunctis, æque
si non magis inauditum observare licet, _diem_ viz. _quadraginta
horis diurnis ac nocturnis commensuratum_. Quo nihil absurdius
excogitari potest: ac proinde Valesius pro ἡμέραν substituendum
putat νηστείαν, ut non dies, sed jejunium quadraginta horis
commensuretur. Hanc autem violenter introductam verborum
commutationem contra unanimem omnium codicum consensum docti nunquam
admittent; præcipue cum e verbis ipsis, ut in omnibus codicibus
leguntur, et in nonnullis distinguuntur, verior et ecclesiæ
primitivæ ritibus magis consonus sensus elucescat: nimirum Johannes
Christophorsonus et Henricus Savilius hunc Irenæi locum sic
distinxerunt; ... τεσσαράκοντα. ὥρας τε ἡμερινὰς καὶ νυκτερινὰς
συμμετροῦσι τὴν ἡμέραν αὐτῶν. Sic etiam legit et distinxit olim
Ruffinus, qui sic vertit: “Quidam enim putant uno tantum die
observari debere jejunium, alii duobus, alii vero pluribus, nonnulli
etiam quadraginta; ita ut horas diurnas nocturnasque computantes
diem statuant.” Quibus verbis nihil aliud indigitatur, quam quod hi
uno, illi duobus, alii pluribus, nonnulli etiam quadraginta diebus
jejunarunt; omnes autem unamquamque diem, quam jejunii peregerunt,
per nocturnas æque ac diurnas horas emensi sunt; ut nulla hora vel
diei vel noctis, usque ad numeri dierum, quos sibi constituerant,
exitum, jejunium solverent. Contra hanc expositionem H. Valesius duo
objicit: primo, quod hinc necessario consequetur, eos qui xl dies
jejunabant, toto illo tempore nihil prorsus comedisse, quando quidem
horas tam diurnas quam nocturnas jejunio deputabant. Respondeo,
nihil minus quam hoc ex dicta expositione consequi: in jejuniis enim
celebrandis, præsertim hoc paschali, non ab omni prorsus alimento,
ut cuique notum est, sed a carnibus tantum vel aliis fortasse
nonnullis ciborum generibus abstinebant; at reliquis vesci licebat.
Hoc egregie confirmatur ex concil. Laod. can. 50, quo dicitur δεῖ
πᾶσαν τὴν τεσσαρακοστὴν νηστεύειν ξηροφαγοῦντας. Hic enim per totam
quadragesimam, ac proinde nocturnas æque ac diurnas horas, jejunare
præcipitur; et tamen aridis vesci permittitur; vel potius per istius
modi ξηροφαγίαν, sive aridorum esum, totum hoc quadragesimale
jejunium celebrari constituitur. Alterum, quod objicit, est, quod
cum Irenæus dixerit, alios uno die, alios biduo, alios vero pluribus
diebus jejunare, quid necesse est addere alios 40 dies jejunare, cum
in eo quod plures dies dixit, quadraginta satis comprehendantur.
Respondeo, quod etiamsi nonnullos plures quam duos dies jejunare
dixerat, non tamen superfluum erat, eorum etiam, qui xl dies
jejunabant, mentionem facere. Cum enim a minimo jejunio, viz. unius
diei, inceperit, quidni in maximum quoque expresse desineret, ut
maximus viz. dierum numerus, quem quispiam in jejuniis observabat,
æque ac minimus innotesceret?

450 _Of Fasting in Lent_, ch. xvi. p. 143.

451 _Discourse of Lent_, Part I. ch. 3.

452 _Catholick Appeal_, II. 24. p. 304.

453 _Ductor Dubitantium_, III. 4. p. 631.

454 _Antiquities_, XXI. i. 2.

455 Post τεσσαράκοντα interpungunt Christophorsonus, Savilius,
Strothius, præeunte Ruffino, nulla codicum auctoritate. Totum locum
οἱ δὲ ... αὐτῶν uno tenore sine interpunctura legunt C. F. Virgulam
post οἱ δὲ, item post νυκτερινὰς, ponunt Steph. A: eandem post ὥρας
ponunt B. D. Nicephorus μʹ pro τεσσαράκοντα legit, quod alterutri
interpretationi favere posset:—τε post ἡμερινὰς om. Steph. Stroth.
A. E:—αἷς post νυκτερινὰς add. M. Grut. Cast.—ὥρας τε legit
c.—BURTON in loco, in the last Oxford edition of Eusebius.——C. and
E. are of the tenth century.

456 Οἱ μὲν γὰρ οἴονται, &c. Similiter Sæc. III. Dionysius Alexandrinus
de jejunii Ante‐Paschalis differentia scripsit in Epistola ad
Basilidem. Μηδὲ τὰς ἒξ τῶν νηστείων ἡμέρας ἴσως, μηδὲ ὁμοίως πάντες
διαμένουσιν· ἀλλ᾽ οἱ μὲν καὶ πάσας ὑπερτιθέασιν, ἄσιτοι
διατελοῦντες, οἱ δὲ δύο, οἱ δὲ τρεῖς, οἱ δὲ τέσσαρας, οἱ δὲ
οὐδεμίαν. Et Epiphanius in Expositione fidei Catholicæ, libris
contra Hæreses subnexa, postquam de jejunio quartæ et sextæ feriæ,
et Quadragesimali dixerat, ad jejunium Ante‐Paschale, quod in
Canonibus Timothei Alexandrini vocatur, ἡ νηστεία τοῦ πάσχα,
progreditur, aitque fideles per hebdomadam Pascha præcedentem solo
pane et aqua vesci ad vesperam, et addit: Ἀλλὰ καὶ οἱ σπουδαῖοι
διπλᾶς καὶ τριπλᾶς καὶ τετραπλᾶς ὑπερτιθέασι, καὶ ὅλην τὴν ἑβδομάδα
τινὲς ἄχρις ἀλεκτρυόνων κλανγῆς τῆς Κυριακῆς ἐπιφωσκούσης. In quibus
ὑπέρθεσις et νηστεία distinguuntur: et jejunare quidem dicuntur, qui
post abstinentiam totius diei vespere tenui fruuntur cibo;
ὑπερτιθέναι vero, qui nec vespera ullam sumunt refectionem, sed
omnino abstinent, sive una, sive pluribus diebus, usque ad terminum
jejunii, Paschale scilicet mane, quod a galli cantu incipit.

457 _Antiquities_, XXI. i. 25.

458 _Constit. Apost._ V. 18. Τὴν παρασκευὴν καὶ τὸ σάββατον ὀλόκληρον
νηστεύσατε, οἷς δύναμις πρόσεστι τοιαύτη, μηδενὸς γευόμενοι μέχρις
ἀλεκτοροφωνίας νυκτός· εἰ δὲ τις ἀδυνατεῖ τὰς δύο συνάπτειν ὁμοῦ,
φυλασσέσθω κᾂν τὸ σάββατον.