Chapter I: Front Matter (1)

THE TREATISE OF LORENZO VALLA ON THE DONATION OF CONSTANTINE

THE TREATISE OF
LORENZO VALLA ON THE

DONATION OF CONSTANTINE

TEXT AND TRANSLATION
INTO ENGLISH

CHRISTOPHER B. COLEMAN, PH.D.
PROFESSOR OF HISTORY IN ALLEGHENY COLLEGE

NEW HAVEN
YALE UNIVERSITY PRESS
LONDON · HUMPHREY MILFORD · OXFORD UNIVERSITY PRESS
M.D.CCCC.XXII

COPYRIGHT, 1922, BY
YALE UNIVERSITY PRESS

INTRODUCTORY

The Donation of Constantine—the most famous forgery in European history; papal authority—since the triumph of Christianity the most perennial question of European society; historical criticism—one of the most comprehensive, most alluring, and most baffling enterprises of the modern mind; Lorenzo Valla—the greatest of the professional Italian humanists; these lines of study have converged, accidentally perhaps, to call forth the following pages. Much of the subject matter which might properly form their introduction I have already treated more fully in an earlier work,[1] and a brief statement will suffice here.

The Donation of Constantine (Constitutum Constantini), written probably not long after the middle of the eighth century, became widely known through its incorporation in the Pseudo-Isidorian Decretals (about 847-853). Parts of it were included in most of the medieval collections of canon law; Anselm’s, Deusdedit’s, and Gratian’s great work (the Decretum, or Concordia discordantium canonum). It purports to reproduce a legal document in which the Emperor Constantine the Great, reciting his baptism and the cure of his leprosy at the hands of Sylvester, Bishop of Rome 314-336, confirmed the privilege of that pontiff as head of all the clergy and supreme over the other four patriarchates; conferred upon him extensive imperial property in various parts of the world, especially the imperial Lateran palace, and the imperial diadem and tiara, and other imperial insignia; granted the Roman clergy the rank of the highest Roman orders and their privileges; gave Sylvester and his successors freedom in consecrating men for certain orders of the clergy; it tells how he, Constantine, recognized the superior dignity of the Pope by holding the bridle of his horse; grants Sylvester Rome, all of Italy, and the western provinces, to remain forever under the control of the Roman See; and states his own determination to retire to Byzantium in order that the presence of an earthly emperor may not embarrass ecclesiastical authority. This remarkable document was almost universally accepted as genuine from the ninth to the fifteenth century.

The question of the position of the bishop of Rome in the Christian Church lacks but a few generations of being as old as Christianity itself. His relation to secular governments became an acute problem as soon as the imperial government broke down in Italy, and has remained so to the present moment. For centuries the Papacy was the strongest institution in western Europe. While its control at any one time rested principally on the power it actually possessed and on the ability of its representatives, legal theories and historical documents played a not inconsiderable part in its rise and decline. Of these documents the Donation of Constantine was perhaps the most spectacular, even though it was not the most important. It was cited by no less than ten Popes of whom we know, to mention no lesser writers, in contentions for the recognition of papal control, and contributed not a little to the prestige of the Papacy. On the other hand, when its spuriousness became known, the reaction against it, as in Luther’s case, contributed powerfully to the revolt from Rome. Its century-long influence entitles it to a respect difficult for any one who now reads it to feel. And Valla’s discussion of it contains many interesting reflections on the secular power of the Papacy, perhaps the most interesting expression in this connection of fifteenth century Italian humanism.

Among the achievements of modern historical criticism Valla’s work was a conspicuous pioneer. Its quality and its importance have often been exaggerated, and as often underestimated. It is some satisfaction to make it more generally available in the original text and translation, so that the reader may judge for himself. A critical appraisal would have to take into account that Nicholas Cusanus some seven years earlier in his De concordantia catholica covered part of the same ground even better than Valla did, and anticipated some of his arguments. But Valla’s treatise is more exhaustive, is in more finished and effective literary form, and in effect established for the world generally the proof of the falsity of the Donation. Moreover, for the first time, he used effectively the method of studying the usage of words in the variations of their meaning and application, and other devices of internal criticism which are the tools of historical criticism to-day. So, while Valla’s little book may seem slight beside later masterpieces of investigation and beside systematic treatises in larger fields, it is none the less a landmark in the rise of a new science. I speak from personal experience in adding that it is still useful in college classes in promoting respect for, and development in, critical scholarship.

As to Valla himself the words of Erasmus will bear repetition; “Valla, a man who with so much energy, zeal and labor, refuted the stupidities of the barbarians, saved half-buried letters from extinction, restored Italy to her ancient splendor of eloquence, and forced even the learned to express themselves henceforth with more circumspection.”[2] The Italian Renaissance is much extolled among us,—and so little known. A short time ago diligent search revealed no copy of Valla’s works in the United States, and many of the larger libraries had none of his separate writings. The same is doubtless true in the case of other great names in the Renaissance. Meanwhile, there are those whose profession it is to teach European history and who are utterly unacquainted with medieval and later Latin.

The best life of Valla is that by Girolamo Mancini.[3] There is no satisfactory account of him in English.

Valla wrote his Discourse on the Forgery of the alleged Donation of Constantine (Declamatio de falso credita et ementita donatione Constantini, also referred to as Libellus, and Oratio) in 1440, when he was secretary to Alfonso, king of Aragon, Sicily, and Naples. It may well be considered as part of the campaign which that king was conducting against Pope Eugenius IV in furtherance of his claims to Italian territories.

There has hitherto been no satisfactory text of this treatise. The first printed edition, that of Ulrich von Hutten, in 1517, is excessively rare, and it, as well as its numerous reprints, is defective in places. The same is true of the text in the collected works of Valla, the Opera, printed at Basle, 1540, 1543 (?). The only English edition, by Thomas Godfray (London, 1525?), is rare and of no great merit. A modern French edition by Alcide Bonneau (La Donation de Constantin, Paris, 1879) gives the text with a French translation and a long introduction. It is based on the 1520 reprint of Hutten’s edition, is polemical, uncritical, and admittedly imperfect. A modern edition with translation into Italian (La dissertazione di Lorenzo Valla su la falsa e manzognera donazione di Costantino tradotta in Italiano da G. Vincenti, Naples, 1895) is out of print.

My text is based on the manuscript Codex Vaticanus 5314, dated December 7, 1451, the only complete manuscript of the treatise I have been able to find. I have collated this with Hutten’s text as found in one of the earliest, if not the earliest, reprint (contained in the little volume De Donatione Constantini quid veri habeat, etc., dated 1520 in the Union Theological Seminary library copy, but corresponding closely to the one dated 1518 in E. Böcking’s edition of the works of Ulrich von Hutten, vol. I, p. 18), and have occasionally used readings from Hutten’s text or later ones, such as that of Simon Schard,[4] but in every instance I have indicated the MS. reading. I have used uniform, current spelling and punctuation, and have used my own judgment in paragraphing.

Preceding Valla’s treatise I reprint, with a translation, the text of the Donation as given, with the omission of long sections, in Gratian’s Decretum, or Concordia discordantium canonum, which was the form Valla used and on which he based his criticism. I take it from A. Friedberg’s edition of the Corpus Iuris Canonici, vol. I, columns 342-345. The full text of the Donation is best given by Karl Zeumer, in the Festgabe für Rudolf von Gneist (Julius Springer, Berlin, 1888), pp. 47-59, reprinted among other places in my Constantine the Great and Christianity, pp. 228-237. The document may be studied to advantage also in the Decretales Pseudo-Isidorianae et Capitula Angilramni, ed. Hinschius (Leipsic, 1863). An English translation, from Zeumer’s text, is in E. F. Henderson’s Select Historical Documents of the Middle Ages, pp. 319-329.

In the translation of passages of the Donation I have, so far as possible, used the words of Henderson’s translation. In quotations from the Bible I have used the King James version. In translating Valla’s quotations from the Donation I have usually, though not always, followed him in giving words their classical and not their medieval meaning.

The Donation of Constantine grew out of the legends about Sylvester I, Bishop of Rome, as well as out of legends about Constantine. These are described at length in Constantine the Great and Christianity. The most familiar form of the Sylvester-Constantine legend is that of Mombritius’ Sanctuarium, sive Vitae collectae ex codibus, Milan, _c._ 1470, vol. II, folio 279: Paris, 1910, vol. II, pp. 508-531.

Present-day scholarship is not in entire agreement on all points connected with the Donation of Constantine. The following summary, however, may be hazarded. The problem of modern criticism, of course, is, not to establish the spuriousness of the Donation,—that has long been obvious,—but to locate the origin of the document as closely as possible.

The development of the Sylvester-Constantine legend was worked out best by Döllinger (Papstfabeln des Mittelalters, Munich, 1863: ed., J. Friedrich, Stuttgart, 1890) and by Duchesne (in his edition of the Liber Pontificalis, vol. I, 1886, pp. cvii-cxx). These have shown the existence at Rome, as early as the last of the sixth century, of the story which forms most of the narrative part of the Donation, and gave the forger the whole of his background.

The earliest known manuscript of the document is in the Codex Parisiensis Lat. 2778, in the Collectio Sancti Dionysii, found in the monastery of St. Denis, in France. The collection contains documents dating from the last years of the eighth century, though it may have been put together later. The collected Pseudo-Isidorian Decretals, in which the Donation was virtually published to the world, in the middle of the ninth century, also came out in France. French writers of the ninth century, also, were the first, so far as we know, to refer to the Donation. Such facts help to fix the date of the forgery, but under the circumstances they do not fix the place as France. Rather they are merely another illustration of the well-known leadership of France in learning and politics during the ninth century.

Linguistic peculiarities of the document have been most exhaustively treated by one of the greatest of critical historians, Paul Scheffer-Boichorst,[5] not to speak of briefer studies by Döllinger, Brunner, and others. In the full text of the Donation, as for instance the one published by Zeumer, are found many features distinctive of Italian documents of the eighth century, and a number that apparently are peculiar to the chancellery of Stephen II (III), Bishop of Rome 752-757, and of Paul I (757-767), more particularly the latter. (Some of these do not occur in the passages and the text which Valla used; that is, in his copy of Gratian’s Decretum.) This is true in varying degrees of particularity of the form or usage of the following words; synclitus (for senatus) in § 15, banda (for vexillum) in § 14, censura (diploma) in § 17, constitutum (decretum) in §§ 17 and 18, retro (applied to the future) in §§ 1 and 19, largitas (possessio) in § 13, consul and patricius (as mere designations of rank) in § 15, vel (et) in §§ 11, 12, 13, 16, 19, seu (et) in §§ 14 and 17, satraps (as a Roman official) in §§ 8, 11, and 19, and inluminator in § 7 in some manuscripts. The following phrases, also, are more or less distinctive; Deo amabilis in § 1, Deo vivo qui nos regnare precipit in § 19, uno ex eadem sancta Trinitate in § 1, principem apostolorum vel eius vicarios firmos apud Deum adesse patronos in § 11, pro concinnatione luminariorum in § 13, et subscriptio imperialis in § 20, propriis manibus roborantes in § 20, religiosus clericus in § 15. The first part of § 4, Tres itaque formae ... hominem, is very similar to part of a letter of Paul I’s in 757. In short, the language of the Donation seems to point to the papal chancellery as the place of its origin, and the pontificate of Paul I (757-767) as the most probable time.

That also seems to offer the situation and environment which would most naturally call forth the document as we have it. This is well brought out by Ludo Moritz Hartmann in his Geschichte Italiens im Mittelalter,[6] and by Erich Caspar in his Pippin und die römische Kirche.[7] The Papacy was then cutting loose from the Emperor at Constantinople and ignoring his representatives in Italy, as well as developing its own independent policy toward Italian territory, toward the Lombards, and toward the Franks. The aim of the forger seems to have been the characteristically medieval one of supplying documentary warrant for the existence of the situation which had developed through a long-drawn-out revolution, namely, the passage of imperial prerogatives and political control in Italy from the Emperor to the Papacy. Hence, along with general statements of papal primacy, and of gifts of property, detailed and explicit stress is laid upon the granting of imperial honors, the imperial palace, and imperial power to the Pope, and upon the right of the Roman clergy to the privileges of the highest ranks of Roman society. Legal confirmation was thus given for riding roughshod over the vestiges and memories of the imperial régime in Italy and for looking to the Papacy as the source of all honors and dignities. Furthermore we know that Paul I was extremely devoted to the memory of Sylvester, and so it may well have been under his influence that this document came into existence with its tribute to Sylvester’s personal character and historic significance.

* * * * *

I wish to give public expression of my thanks to Professor Deane P. Lockwood, of Columbia University, for his kindness in reading my translation of Valla’s treatise and the many suggestions and improvements he indicated; to Professor J. T. Shotwell, of Columbia University, who was largely responsible for the beginning of the whole undertaking; and to Mr. Alexander D. Fraser, of Allegheny College, for generous assistance in reading proof.

FOOTNOTES

[1] C. B. Coleman, Constantine the Great and Christianity, three phases: the historical, the legendary, and the spurious. Columbia University Studies in History, Economics and Public Law, vol. LX, no. 1. Columbia University Press, and Longmans, Green & Co., New York, 1914.

[2] F. M. Nichols, ed., Epistles of Erasmus. Longmans, Green & Co., New York, 1901.

[3] Vita di Lorenzo Valla (Florence, 1891).

[4] Syntagma tractatuum de imperiali iurisdictione, etc., Strassburg, 1609; first published under a similar title at Basle, 1566.

[5] Neue Forschungen über die Konstantinische Schenkung, in Mittheilungen d. Instituts für österr. Geschichtsforschung, vol. X (1889), pp. 325 et seq., XI (1890), pp. 128 et seq. Reprinted in his Gesammelte Schriften in the Historische Studien of E. Eberling, vol. XLII.

[6] II, ii (Leipsic, 1903), pp. 218-231.

[7] Berlin, 1914, pp. 185-189.

Transcriber’s Note

The original book was printed with a page of Latin and a page of the English translation next to each other in a double-page spread. This is impractical for an e-book and so the Latin is presented in full first, followed by the English in full.

The HTML version of this e-book features links between the relevant pages, to allow readers to cross-reference as originally intended.

THE DONATION OF CONSTANTINE

AS GIVEN IN THE DECRETUM GRATIANI (CONCORDIA DISCORDANTIUM CANONUM)[8]

PRIMA PARS DISTINCTIO XCVI

[PALEA.

CAPITULUM XIII. DE EODEM.[9]

Constantinus imperator coronam, et omnem regiam dignitatem in urbe Romana, et in Italia, et in partibus occidentalibus Apostolico concessit. Nam in gestis B. Silvestri (que B. Papa Gelasius in concilio LXX. episcoporum a catholicis legi commemorat, et pro antiquo usu multas hoc imitari dicit ecclesias) ita legitur:]

[PALEA.

C. XIV. DE EODEM.

Constantinus imperator quarta die sui baptismi privilegium Romanae ecclesiae Pontifici contulit, ut in toto orbe Romano sacerdotes ita hunc caput habeant, sicut iudices regem. In eo privilegio ita inter cetera legitur: “Utile iudicavimus una cum omnibus satrapis nostris, et universo senatu optimatibusque meis, etiam et cuncto populo Romanae gloriae imperio subiacenti, ut sicut B. Petrus in terris vicarius Filii Dei esse videtur constitutus, ita et Pontifices, qui ipsius principis apostolorum gerunt vices, principatus potestatem amplius quam terrena imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videtur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes nobis ipsum principem apostolorum vel eius vicarios firmos apud Deum esse patronos. Et sicut nostram terrenam imperialem potentiam, sic eius sacrosanctam Romanam ecclesiam decrevimus veneranter honorari, et amplius quam nostrum imperium et terrenum thronum sedem sacratissimam B. Petri gloriose exaltari, tribuentes ei potestatem, et gloriae dignitatem atque vigorem, et honorificentiam imperialem. Atque decernentes sancimus, ut principatum teneat tam super quatuor precipuas sedes, Alexandrinam, Antiocenam, Ierosolimitanam, Constantinopolitanam, quam etiam super omnes in universo orbe terrarum ecclesias Dei, et Pontifex, qui pro tempore ipsius sacrosanctae Romanae ecclesiae extiterit, celsior et princeps cunctis sacerdotibus totius mundi existat, et eius iudicio queque ad cultum Dei vel fidei Christianorum stabilitatem procuranda fuerint disponantur. _Et infra_: §. 1. Ecclesiis beatorum apostolorum Petri et Pauli pro continuatione luminariorum possessionum predia contulimus, et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialem iussionem sacram tam in oriente, quam in occidente, vel etiam septentrionali et meridiana plaga, videlicet in Iudea, Grecia, Asia, Thracia, Affrica et Italia, vel diversis insulis, nostra largitate ei concessimus, ea prorsus ratione, ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri summi Pontificis successorumque eius omnia disponantur. _Et infra_: §. 2. Beatro Silvestro Patri nostro, summo Pontifici et universalis urbis Romae Papae, et omnibus, eius successoribus Pontificibus, qui usque in finem mundi in sede B. Petri erunt sessuri, de presenti contradimus palatium imperii nostri Lateranense, deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque frigium, nec non et superhumerale, videlicet lorum, quod imperiale circumdare assolet collum; verum etiam et clamidem purpuream, atque tunicam coccineam, et omnia imperialia indumenta; sed et dignitatem imperialium presidentium equitum, conferentes etiam et imperialia sceptra, simulque cuncta signa, atque banda, et diversa ornamenta imperialia, et omnem processionem imperialis culminis et gloriam potestatis nostrae. §. 3. Viris autem reverentissimis clericis in diversis ordinibus eidem sacrosanctae Romanae ecclesiae servientibus illud culmen singularitate, potentia et precellentia habere sancimus, cuius amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios atque consules effici, nec non et ceteris dignitatibus imperialibus eos promulgamus decorari. Et sicut imperialis milicia ornatur, ita et clerum sanctae Romanae ecclesiae ornari decernimus. Et quemadmodum imperalis [sic] potentia offitiis diversis, cubiculariorum nempe, et ostiariorum, atque omnium excubitorum ornatur, ita et sanctam Romanam ecclesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus prefulgeat, decernimus et hoc, clericorum eiusdem sanctae Romanae ecclesiae manipulis et linteaminibus, id est candidissimo colore, decorari equos, ita et equitare. Et sicut noster senatus calciamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamini illustratis, sic utantur et clerici, ut sicut celestia, ita et terrena ad laudem Dei decorentur. §. 4. Pre omnibus autem licentiam tribuimus ipsi sanctissimo Patri nostro Silvestro et successoribus eius ex nostro indicto, ut quem placatus proprio consilio clericare voluerit, et in religiosorum numero clericorum connumerare, nullus ex omnibus presumat superbe agere. §. 5. Decrevimus itaque et hoc, ut ipse et successores eius diademate, videlicet corona, quam ex capite nostro illi concessimus, ex auro purissimo et gemmis pretiosis uti debeant, et in capite ad laudem Dei pro honore B. Petri gestare. Ipse vero beatissimus Papa, quia super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam B. Petri, omnino ipsa ex auro non est passus uti corona, nos frigium candido nitore splendidum, resurrectionem dominicam designans, eius sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi ipsius pro reverentia B. Petri stratoris offitium illi exhibuimus, statuentes eodem frigio omnes eius successores singulariter uti in processionibus ad imitationem imperii nostri. §. 6. Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis quam terreni imperii dignitas gloria et potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum, ut predictum est, quam Romanam urbem, et omnes Italiae seu occidentalium regionum provincias, loca et civitates prefato beatissimo Pontifici nostro Silvestro universali Papae contradimus atque relinquimus, et ab eo et a successoribus eius per hanc divalem nostram et pragmaticum constitutum decernimus disponenda, atque iuri sanctae Romanae ecclesiae concedimus permansura. §. 7. Unde congruum perspeximus nostrum imperium et regni potestatem in orientalibus transferri regionibus, et in Bizantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem edificari, et nostrum illic constitui imperium, quoniam ubi principatus sacerdotum et Christianae religionis caput ab imperatore celesti constitutum est, iustum non est, ut illic imperator terrenus habeat potestatem. §. 8. Hec vero omnia que per hanc nostram imperialem sacram, et per alia divalia decreta statuimus atque confirmavimus, usque in finem mundi illibata et inconcussa permanere decernimus. Unde coram Deo vivo, qui nos regnare precepit, et coram terribili eius iudicio obtestamur per hoc nostrum imperiale constitutum omnes nostros successores imperatores, vel cunctos optimates, satrapas etiam, amplissimum senatum, et universum populum in toto orbe terrarum nunc et in posterum cunctis retro temporibus imperio nostro subiacentem, nulli eorum quoquo modo licere hec aut infringere, aut in quoquam convellere. Si quis autem, quod non credimus, in hoc temerator aut contemptor extiterit, eternis condempnationibus subiaceat innodatus, et sanctos Dei, principes apostolorum Petrum et Paulum sibi in presenti et in futura vita sentiat contrarios, atque in inferno inferiori concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis. Huius vero imperialis decreti nostri paginam propriis manibus roborantes, super venerandum corpus B. Petri principis apostolorum posuimus. Datum Romae 3. Calend. Aprilis, Domino nostro Flavio Constantino Augusto quater, et Gallicano V. C. Coss.”]

LAURENTII VALLENSIS

DE FALSO CREDITA ET EMENTITA CONSTANTINI DONATIONE DECLAMATIO.[10]

Plures a me libri compluresque emissi sunt in omni fere doctrinarum genere. In quibus quod a nonnullis magnisque et longo iam aevo probatis auctoribus dissentio cum sint, qui indigne ferant meque ut temerarium sacrilegumque criminentur, quid tandem nunc facturi quidam putandi sunt? Quantopere in me debacchaturi, et si facultas detur, quam avide me ad supplicium festinanterque rapturi, qui non tantum adversus mortuos scribo, sed adversus etiam vivos; nec in unum alterumve, sed in plurimos; nec contra privatos modo, verum etiam contra magistratus! At quos magistratus! Nempe summum pontificem, qui non temporali solum armatus est gladio, regum ac principum more, sed ecclesiastico quoque, ut ab eo neque subter ipsum, ut sic loquar, clipeum alicuius principis[11] protegere te possis, quominus excommunicatione, anathemate, exsecratione[12] feriare. Quod si prudenter, ut dixit, sic fecisse existimatus est, qui inquit, “Nolo scribere in eos qui possunt proscribere,” quanto mihi magis idem faciendum esse videatur in eum qui ne proscriptioni quidem relinquat[13] locum, quique invisibilibus me potestatis suae iaculis persequatur, ut iure possim dicere, “Quo ibo a spiritu tuo et quo a tua fugiam facie!” Nisi forte putamus patientius haec esse laturum summum pontificem[14] quam ceteri[15] facerent. Nihil minus, si quidem Paulo, quod bona se conscientia conversatum esse dicerat, Ananias, princeps sacerdotum, coram tribuno qui iudex sedebat, iussit os verberari;[16] et Phasur, eadem praeditus dignitate, Ieremiam ob loquendi libertatem coniecit in carcerem. Sed illum tribunus ac praeses, hunc rex adversus iniuriam pontificis tutari et potuit et voluit. Me vero quis tribunus, quis praeses, quis rex e manibus summi sacerdotis, si me rapuerit ille, etiam ut velit eripere poterit?

Verum non est causa cur me duplex hic periculi terror conturbet arceatque a proposito. Nam neque contra ius fasque summo pontifici licet aut ligare quempiam[17] aut solvere, et in defendenda veritate atque iustitia profundere animam summae virtutis, summae laudis, summi praemii est. An vero multi ob terrestrem patriam defendendam mortis adiere discrimen? Ego ob caelestem[18] patriam assequendam (assequuntur autem eam qui Deo placent, non qui hominibus) mortis discrimine deterrebor? Facessat igitur trepidatio; procul abeant metus; timores excidant! Forti animo, magna fiducia, bona spe, defendenda est causa veritatis, causa iustitiae, causa Dei!

Neque enim is verus est habendus orator qui bene scit[19] dicere nisi et dicere audeat. Audeamus itaque accusare eum[20] quicumque digna committit accusatione. Et qui in omnes peccat, unius pro omnium voce carpatur. At non debeo palam obiurgare fratrem, sed inter me et ipsum. Immo, “publice peccans,” et qui privatum consilium non admitteret, “publice arguendus est, ut ceteri timorem habeant.” An non Paulus, cuius verbis modo sum usus, in os Petrum coram ecclesia reprehendit, quia reprehensibilis erat? Et hoc ad nostram doctrinam scriptum reliquit.—At non sum Paulus, qui Petrum possim reprehendere. Immo Paulus sum, qui Paulum imitor. Quemadmodum, quod multo plus est, unus cum Deo spiritus efficior, cum studiose mandatis illius obtempero. Neque aliquem sua dignitas ab increpationibus tutum reddit quae Petrum non reddidit, multosque alios eodem praeditos gradu; ut Marcellum quod diis libasset, ut Celestinum quod cum Nestorio haeretico[21] sentiret, ut quosdam etiam nostra memoria quos ab inferioribus (quis enim non est inferior papa?) reprehensos scimus, ut taceam condemnatos.

Neque vero id ago ut quemquam[22] cupiam insectari et in eum quasi Philippicas scribere, hoc enim a me facinus procul absit, sed ut errorem a mentibus hominum convellam, ut eos a vitiis sceleribusque vel admonendo vel increpando summoveam. Non ausim dicere ut alii per me edocti luxuriantem nimiis sarmentis papalem sedem, quae Christi vinea est, ferro coerceant, et plenas uvas non graciles labruscas ferre compellant. Quod cum facio, numquis[23] erit qui aut mihi os aut sibi aures velit occludere, ne dicam supplicium mortemque proponere? Hunc ego, si hoc faciat, etiam si papa sit, quid dicam esse, bonumne pastorem, an aspidem surdam quae nolit exaudire vocem incantantis, velit eiusdem membra morsu venenoque praestringere?

Scio iamdudum exspectare[24] aures hominum quidnam pontificibus Romanis criminis[25] impingam. Profecto ingens, sive supinae ignorantiae, sive immanis avaritiae quae est idolorum servitus, sive imperandi vanitatis cuius crudelitas semper est comes. Nam aliquot iam saeculis aut non[26] intellexerunt donationem Constantini commenticiam[27] fictamque esse, aut ipsi finxerunt, sive posteriores in maiorum suorum dolis vestigia imprimentes pro vera quam falsam cognoscerent defenderunt, dedecorantes pontificatus maiestatem, dedecorantes veterum pontificum memoriam, dedecorantes religionem Christianam, et omnia caedibus, ruinis,[28] flagitiisque miscentes. Suam esse aiunt urbem Romam; suum regnum Siciliae Neapolitanumque; suam universam Italiam, Gallias, Hispanias,[29] Germanos, Britannos; suum denique occidentem; haec enim cuncta in ipsa donationis pagina contineri. Ergo haec omnia tua sunt, summe pontifex? Omnia tibi in animo est recuperare? Omnes reges ac principes occidentis spoliare urbibus, aut cogere ut annua tibi tributa pensitent, sententia est?

At ego contra existimo iustius licere principibus spoliare te imperio omni quod obtines. Nam, ut ostendam, donatio illa unde natum esse suum ius summi pontifices volunt Silvestro pariter et Constantino fuit incognita.

Verum antequam ad confutandam donationis paginam venio, quod unum istorum patrocinium est, non modo falsum verum etiam stolidum, ordo postulat ut altius repetam. Et primum dicam non tales fuisse Constantinum Silvestrumque, illum quidem qui donare vellet, qui iure donare posset, qui ut in manum alteri ea traderet in sua haberet potestate, hunc autem qui vellet accipere, quique iure accepturus[30] foret. Secundo loco, si haec non essent, quae verissima atque clarissima sunt, neque hunc acceptasse neque illum tradidisse possessionem rerum quae dicuntur donatae, sed eas semper in arbitrio et imperio Caesarum permansisse. Tertio, nihil datum Silvestro a Constantino, sed priori pontifici ante quem etiam baptismum[31] acceperat, donaque illa mediocria fuisse, quibus papa degere vitam posset. Quarto, falso dici donationis exemplum aut apud Decreta reperiri aut ex historia Silvestri esse sumptum, quod neque in illa neque in[32] ulla historia invenitur. In eoque quaedam contraria, impossibilia, stulta, barbara, ridicula contineri. Praeterea loquar de quorundam[33] aliorum Caesarum vel simulata vel frivola donatione. Ubi ex abundanti adiciam, si Silvester possedisset, tamen, sive illo sive quovis alio pontifice a possessione deiecto, post tantam temporis intercapedinem nec divino nec humano iure posse repeti. Postremo, ea quae a summo pontifice tenentur nullius temporis longitudine potuisse[34] praescribi.

Atque quod ad primam partem attinet, loquamur autem de Constantino prius, deinde de Silvestro.

Non est committendum ut publicam et quasi Caesaream causam non maiore quam privatae solent ore agamus. Itaque quasi in[35] contione[36] regum ac principum orans, ut certe facio, nam mea haec oratio in manus eorum ventura est, libet tamquam praesentes et in conspectu positos alloqui. Vos appello reges ac principes, difficile est enim privatum hominem animi regii concipere imaginem, vestram mentem inquiro, conscientiam scrutor, testimonium postulo. Numquid[37] vestrum quispiam, si fuisset Constantini loco, faciendum sibi putasset ut urbem Romam, patriam suam, caput orbis terrarum, reginam civitatum, potentissimam, nobilissimam, ditissimam populorum, triumphatricem nationum, et ipso aspectu sacram, liberalitatis gratia donaret alteri, et se ad humile oppidum conferret deinde Byzantium? donaret praeterea una cum Roma Italiam, non provinciam sed provinciarum victricem: donaret tres Gallias: donaret duas Hispanias: donaret Germanos: donaret Britannos: totum donaret occidentem: et se altero ex duobus[38] Imperii oculis orbaret? Hoc ego, ut quis faciat compos mentis, adduci non possum ut credam.

Quid enim vobis exspectatius, quid iucundius,[39] quid gratius contingere solet, quam accessionem imperiis vestris vos regnisque adiungere, et longe lateque quam maxime proferre dicionem? In hoc, ut videre videor, omnis vestra cura, omnis cogitatio, omnis labor dies[40] noctesque consumitur. Ex hoc praecipua spes gloriae, propter hoc voluptates relinquitis, propter hoc mille pericula aditis, propter hoc carissima[41] pignora, propter hoc partem corporis aequo animo amittitis. Siquidem neminem vestrum aut audivi aut legi a conatu ampliandi imperii fuisse deterritum, quod aut luminis, aut manus, aut cruris, aut alterius membri iacturam fecisset. Quin ipse hic ardor atque haec late dominandi cupiditas, ut quisque maxime potens est, ita eum maxime angit atque agitat. Alexander non contentus deserta Libyae pedibus peragrasse, orientem ad extremum usque Oceanum vicisse, domuisse septentrionem, inter tot vulnera, tot casus, recusantibus iam, detestantibus[42] tam longinquas, tam asperas expeditiones militibus, ipse sibi nihil effecisse videbatur, nisi et occidentem, et omnes nationes aut vi, aut nominis sui auctoritate sibi tributarias reddidisset. Parum dico: iam Oceanum transire et si quis alius orbis esset explorare, ac suo subicere arbitrio destinaverat. In caelum[43] tandem, ut opinor, tentasset ascendere. Talis fere est omnium regum voluntas, etsi non omnium talis audacia. Taceo quanta scelera, quot abominanda propter imperium assequendum ampliandumve admissa sunt, ut nec fratres a fratrum, nec filii a parentum, nec parentes a filiorum sanguine nefarias abstineant manus. Adeo nusquam magis, nusquam atrocius grassari solet humana temeritas. Et quod mirari possis, non segniores ad hoc videas animos senum quam iuvenum, orborum quam parentum, regum quam tyrannorum.

Quod si tanto conatu peti dominatus solet, quanto maiore necesse est conservetur! Neque enim tantopere miserum est non ampliare imperium quam imminuere; neque tam deforme tibi alterius regnum non accedere tuo quam tuum accedere alieno. Nam quod ab rege aliquo aut populo legimus nonnullos praepositos regno aut urbibus, id factum est non de prima nec de maxima, sed de postrema quodammodo ac minima imperii parte, atque ea ratione ut donantem qui donatus est quasi dominum et se ministrum illius semper agnosceret.

Nunc quaeso, nonne abiecto animo et minime generoso videntur esse, qui opinantur Constantinum meliorem a se imperii alienasse partem? Non dico Romam, Italiamque et cetera, sed Gallias, ubi ipse proelia gesserat, ubi solum diu dominatus fuerat, ubi suae gloria suique imperii rudimenta posuerat. Hominem, qui cupiditate dominandi nationibus bella intulisset, socios affinesque bello civili persecutus imperio privasset; cui nondum perdomitae ac profligatae reliquiae essent alterius factionis, qui cum multis nationibus bella gerere non modo soleret spe gloriae imperiique sed etiam necesse haberet, utpote quotidie[44] a barbaris lacessitus; qui filiis, qui coniunctis sanguine, qui amicitiis[45] abundaret; qui senatum populumque Romanum huic facto repugnaturum nosset; qui expertus esset instabilitatem victarum nationum, et ad omnem fere Romani principis mutationem rebellantium; qui se meminisset more aliorum Caesarum, non electione patrum consensuque plebis, sed exercitu, armis, bello dominatum occupasse; quae tam vehemens causa et urgens aderat, ut ista negligeret et tanta liberalitate uti vellet?

Aiunt, quia effectus erat Christianus. Ergone Imperii optima parte se abdicaret? Credo scelus erat, flagitium, nefas iam regnare, nec cum Christiana religione coniungi poterat regnum! Qui in adulterio sunt, qui usuris rem auxerunt, qui aliena possident, ii[46] post baptismum alienam uxorem, alienam pecuniam, aliena bona reddere solent. Hanc cogitationem si habes, Constantine, restituere urbibus libertatem, non mutare dominum debes. Sed non id in causa fuit; tantum in honorem religionis ut faceres adductus es. Quasi religiosum sit magis regnum deponere quam pro tutela religionis illud administrare! Nam quod ad accipientes attinet, neque honesta erit illis neque utilis ista donatio. Tu vero si Christianum te ostendere, si pietatem indicare tuam, si consultum non dico Romanae ecclesiae vis sed ecclesiae Dei, nunc praecipue, nunc principem agas, ut pugnes pro iis[47] qui pugnare non possunt nec debent, ut eos tua auctoritate tutos reddas qui insidiis iniuriisque obnoxii sunt. Nabuchodonosor, Cyro, Assuero, multisque aliis principibus sacramentum veritatis Deus aperiri voluit; a nullo tamen eorum exegit ut imperio cederet, ut partem regni donaret, sed tantum libertatem Hebraeis[48] redderet eosque ab infestantibus finitimis protegeret. Hoc satis fuit Iudaeis; hoc sat erit et Christianis. Factus es, Constantine, Christianus? At indignissima res est Christianum te nunc imperatorem minori[49] esse principatu quam fueras infidelis. Est enim principatus praecipuum quoddam Dei munus, ad quem gentiles etiam principes a Deo eligi existimantur.

At erat levatus a lepra. Ideo verisimile est referre gratiam voluisse, et maiore mensura reddere quod acceperat. Itane? Naaman[50] ille Syrus ab Heliseo curatus munera tantum offerre voluit, non dimidium bonorum. Constantinus dimidium Imperii obtulisset? Piget me impudenti fabellae tamquam indubitatae historiae respondere, sic enim haec fabula ex historia Naaman et Helisei, ut altera[51] draconis ex fabuloso dracone Beli adumbrata est. Sed, ut ista concedam, numquid in hac historia de donatione fit mentio? Minime. Verum de hoc commodius postea.[52]

Levatus est a lepra? Cepit[53] ob id mentem Christianam Dei timore Dei amore imbutus; illi honorem habere voluit. Non tamen persuaderi possum eum tanta donare voluisse, quippe cum videam neminem, aut gentilem in honorem deorum, aut fidelem in honorem Dei viventis, imperium deposuisse sacerdotibusque donasse. Siquidem ex regibus Israel nemo adduci potuit ut pristino more ad templum Ierusalem populos sacrificaturos ire permitteret, eo videlicet timore ne forte ad regem Iudae a quo defecerant redirent, sacro illo cultu religionis admoniti ac templi maiestate. Et quanto maius est hoc quod fecisse dicitur Constantinus! Ac ne quid tibi propter curationem leprae blandiaris, Ieroboam primus a Deo in regem Israel electus est, et quidem ex infima condicione, quod mea sententia plus est quam esse lepra levatum;[54] et tamen is non est ausus regnum suum Deo credere. Et tu vis Constantinum regnum Deo donasse quod ab illo non accepisset, qui praesertim (id quod in Ieroboam non cadebat) offenderet filios, deprimeret amicos, negligeret suos, laederet patriam, maerore omnes afficeret, suique oblivisceretur!

Qui si etiam talis fuisset, et quasi in alium hominem versus, certe non defuissent qui eum admonerent, et imprimis filii, propinqui amici; quos quis est qui non putet protinus Imperatorem fuisse adituros? Ponite igitur illos ante oculos, mente Constantini audita, trepidos, festinantes cum gemitu lacrimisque[55] ad genua principis procumbentes, et hoc voce utentes:

“Itane, pater antehac filiorum amantissime, filios privas,
exheredas,[56] abdicas! Nam quod te optima maximaque Imperii
parte exuere vis, non tam querimur quam miramur. Querimur
autem quod eam ad alios defers, cum nostra et iactura et
turpitudine. Quid enim causae est quod liberos tuos exspectata
successione Imperii fraudas, qui ipse una cum patre regnasti?
Quid in te commisimus? Qua in te, qua in patriam, qua in nomen
Romanum ac maiestatem Imperii impietate digni videmur quos
praecipua optimaque prives principatus portione, qui a patriis
laribus, a conspectu natalis soli, ab assueta aura, a vetusta
consuetudine relegemur![57] Penates, fana,[58] sepulchra exules
relinquemus, nescio ubi aut qua terrarum regione victuri!

“Quid nos propinqui, quid nos amici, qui tecum totiens in
acie stetimus, qui fratres, parentes, filios hostili mucrone
confossos palpitantesque conspeximus, nec aliena morte territi
sumus, et ipsi pro te parati mortem oppetere, nunc abs te
universi deserimur![59] Qui Romae gerimus magistratus, qui
urbibus Italiae, qui Galliis, qui Hispaniis, qui ceteris
provinciis[60] praesumus, aut praefuturi sumus,[61] omnesne
revocamur! Omnes privati iubemur esse! An iacturam hanc aliunde
pensabis? Et quomodo pro merito ac pro dignitate poteris,
tanta orbis terrarum parte alteri tradita? Num qui praeerat
centum populis, eum tu, Caesar, uni praeficies? Quomodo tibi
istud in mentem venire potuit? Quomodo subita tuorum te cepit
oblivio, ut nihil te misereat amicorum, nihil proximorum,
nihil filiorum? Utinam nos, Caesar, salva tua dignitate atque
victoria, in bello contigisset occumbere potius quam ista
cernamus!

“Et tu quidem de imperio tuo ad tuum arbitratum agere potes,
atque etiam de nobis, uno dumtaxat excepto, in quo[62] ad
mortem usque erimus contumaces; ne a cultu deorum immotalium
desistamus—magno etiam aliis exemplo, ut scias tua ista
largitas quid mereatur de religione Christiana. Nam si non
largiris Silvestro Imperium, tecum Christiani esse volumus,
multis factum nostrum imitaturis: sin largiris, non modo
Christiani fieri non sustinebimus, sed invisum, detestabile,
exsecrandum nobis hoc nomen efficies, talesque reddes ut tandem
tu et vitae et mortis nostrae miserearis, nec nos sed te ipsum
duritiae accuses.”

Nonne hac oratione Constantinus, nisi exstirpatam[63] ab eo volumus humanitatem, si sua sponte non movebatur, motus fuisset? Quid si hos audire noluisset, nonne erant qui huic facto et oratione adversarentur et manu? An senatus populusque Romanus sibi tanta in re nihil agendum putasset? Nonne oratorem, ut ait Virgilius, gravem pietate ac meritis advocasset, qui apud Constantinum hanc haberet orationem?

“Caesar, si tu tuorum immemor es atque etiam tui, ut nec filiis
hereditatem, nec propinquis opes, nec amicis honores, nec tibi
Imperium esse integrum velis, non tamen senatus populusque
Romanus immemor potest esse sui iuris suaeque dignitatis.
Etenim quomodo tibi tantum permittis de Imperio Romano quod
non tuo sed nostro sanguine paratum[64] est! Tune unum corpus
in duas secabis partes, et ex uno duo efficies regna, duo
capita, duas voluntates; et quasi duobus fratribus gladios
quibus[65] de hereditate decernant porriges! Nos civitatibus
quae de hac urbe bene meritae sunt iura civitatis damus, ut
cives Romani sint: tu a nobis dimidium Imperii aufers, ne
hanc urbem parentem suam agnoscant! Et in alveis quidem apium
si duo reges nati sunt, alterum qui deterior est occidimus:
tu in alveo Imperii Romani, ubi unus et optimus princeps
est,[66] alterum et hunc deterrimum, et non apem sed fucum,
collocandum putas! Prudentiam tuam vehementer desideramus,
Imperator. Nam quid futurum est, si vel te vivo, vel post
tuam mortem, aut huic parti quam alienas, aut alteri quam
tibi relinquis, bellum a barbaris nationibus inferatur? Quo
robore militum, quibus copiis occurremus? Vix nunc totius
Imperii viribus possumus; tunc poterimus? An perpetuo membrum
hoc cum illo in concordia erit? Ut reor, nec esse poterit,
cum Roma dominari velit, nolit pars illa servire. Quin et te
vivo breve intra tempus, revocatis veteribus praesidibus[67],
suffectis novis, te in tuum regnum profecto et longe agente,
hic altero dominante, nonne omnia nova, id est diversa atque
adversa, erunt? Regno fere inter duos fratres diviso, protinus
et populorum animi dividuntur, et prius a se ipsis quam ab
externis hostibus bellum auspicantur. Idem eventurum in hoc
Imperio quis non videt? An ignoras hanc olim imprimis fuisse
causam optimatibus, cur dicerent citius se in conspectu populi
Romani esse morituros quam rogationem illam ferri sinerent ut
pars senatus ac pars plebis ad incolendum Veios mitteretur,
duasque urbes communes[68] populi Romani esse; si enim in una
urbe tantum dissensionum esset, quid in duabus urbibus futurum!
Ita hoc tempore, si tantum discordiarum in uno Imperio, testor
conscientiam tuam ac labores, quid in duobus imperiis fiet!

“Age vero, putasne hinc fore qui tibi bellis occupato esse
auxilio aut velint aut sciant? Ita ab armis atque ab omni re
bellica abhorrentes erunt qui praeficientur militibus atque
urbibus, ut ille qui praeficit. Quid, nonne hunc tam imperitum
regnandi et iniuriae facilem aut Romanae legiones aut ipsae
provinciae[69] spoliare tentabunt, ut quem sperabunt vel non
repugnaturum, vel poenas non repetiturum? Credo, me hercule,
ne unum quidem mensem illos in officio mansuros, sed statim
et ad primum profectionis tuae nuntium[70] rebellaturos. Quid
facies? Quid consilii capies, cum duplici atque adeo multiplici
bello urgebere? Nationes quas subegimus continere vix possumus;
quomodo illis accedente ex liberis gentibus bello resistetur?

“Tu, Caesar, quid ad te spectet ipse videris. Nobis autem
haec res non minus quam tibi curae esse debet. Tu mortalis
es: Imperium populi Romani decet esse immortale, et quantum
in nobis est erit, neque Imperium modo, verum etiam pudor.
Scilicet quorum religionem contemnimus eorum accipiemus
imperium, et, principes orbis terrarum, huic contemptissimo
homini serviemus! Urbe a Gallis capta, Romani senes demulceri
sibi barbam a victoribus passi non sunt: nunc sibi tot
senatorii ordinis, tot praetorii, tot tribunicii,[71] tot
consulares, triumphalesque viri eos dominari patientur, quos
ipsi tamquam[72] servos malos omni contumeliarum genere
suppliciorumque affecerunt! Istine homines magistratus
creabunt, provincias regent, bella gerent, de nobis sententias
capitis ferent? Sub his nobilitas Romana stipendia faciet,
honores sperabit, munera assequetur? Et quod maius quodque
altius penetret vulnus accipere possumus? Non ita putes,
Caesar, Romanum degenerasse sanguinem ut istud passurus sit
aequo animo et non quavis ratione devitandum existimet: quod
medius fidius neque mulieres nostrae[73] sustinerent, sed magis
se una cum dulcibus liberis sacrisque penatibus concremarent,
ut non Carthaginienses[74] feminae[75] fortiores fuerint quam
Romanae.

“Etenim, Caesar, si regem te delegissemus, haberes tu
quidem magnum de Imperio Romano agendi arbitrium, sed
non ita ut vel minimum de ipsius imminueres maiestate,
alioquin qui te fecissemus regem, eadem facultate abdicare
te regno iuberemus—nedum posses regnum dividere, nedum tot
provincias[76] alienare, nedum ipsum regni caput peregrino
atque humillimo homini addicere. Canem ovili praeficimus;[77]
quem si lupi mavult officio fungi, aut eicimus aut occidimus.
Nunc tu, cum diu canis officio in ovili Romano defendendo sis
functus, ad extremum in lupum nullo exemplo converteris?

“Atque, ut intelligas, quandoquidem nos pro iure nostro
cogis[78] asperius loqui, nullum tibi in populi Romani Imperio
ius esse. Caesar vi dominatum occupavit,[79] Augustus et in
vitium successit et adversariorum partium profligatione se
dominum fecit, Tiberius, Gaius, Claudius, Nero, Galba, Otho,
Vitellius, Vespasianus, ceterique aut eadem aut simili via
libertatem nostram praedati sunt, tu quoque, aliis expulsis
aut interemptis, dominus effectus es. Sileo quod ex matrimonio
natus non sis.

“Quare, ut tibi nostram mentem testificemur, Caesar, si
non libet te[80] Romae principatum tenere, habes filios,
quorum aliquem in locum tuum, nobis quoque permittentibus ac
rogantibus, naturae lege substituas. Sin minus, nobis in animo
est publicam amplitudinem cum privata dignitate defendere.
Neque enim minor haec iniuria Quiritum quam olim fuit violata
Lucretia, neque nobis deerit Brutus qui contra Tarquinium[81]
se ad libertatem recuperandam huic populo praebeat ducem. Et
in istos primum quos nobis praeponis, deinde et in te ferrum
stringemus, quod in multos Imperatores et quidem leviores ob
causas fecimus.”

Haec profecto Constantinum, nisi lapidem eum aut truncum existimamus, permovissent. Quae si populus non dixisset, tamen dicere apud se et his passim verbis fremere credibile erat. Eamus nunc et dicamus Constantinum gratificari voluisse Silvestro, quem tot hominum odiis, tot gladiis subiceret ut vix, quantum sentio, unum Silvester diem in vita futurus fuisset. Nam eo paucisque aliis absumptis, videbatur[82] omnis sublatum iri de pectoribus Romanorum tam dirae iniuriae contumeliaeque suspicio.[83]

Age porro, si fieri potest, concedamus neque preces, neque minas, neque ullam rationem aliquid profecisse, perstareque adhuc Constantinum, nec velle a suscepta semel persuasione recedere.[84] Quis non ad Silvestri orationem, si res vera fuisset umquam,[85] commotum[86] assentiatur? Quae talis haud dubie fuisset:

“Princeps optime ac fili, Caesar, pietatem quidem tuam tam
pronam tamque effusam non possum non amare atque amplecti,
verumtamen quod in offerendis Deo muneribus immolandisque
victimis nonnihil erres, minime demiror; quippe qui adhuc es
in Christiana militia tiro. Ut non decebat olim a sacerdote
omnem pecudem feramque et avem[87] sacrificari, ita non omne ab
eodem accipiendum est munus. Ego sacerdos sum ac pontifex, qui
dispicere debeo quid ad altare patiar offerri, ne forte, non
dico immundum animal offeratur, sed vipera aut serpens. Itaque
sic habeas. Si foret tui iuris, partem Imperii cum regina
orbis, Roma, alteri tradere quam filiis (quod minime sentio);
si populus hic, si Italia, si ceterae nationes sustinerent,
ut quos oderunt et quorum religionem adhuc respuunt, capti
illecebris saeculi, eorum imperio obnoxii esse vellent (quod
impossibile est): tamen, si quid mihi credendum putas, fili
amantissime, ut tibi assentirer[88] ulla adduci ratione non
possem,[89] nisi vellem mihi ipsi esse dissimilis et condiconem
meam oblivisci ac propemodum dominum Iesum[90] abnegare. Tua
enim munera, sive, ut tu vis, tuae remunerationes et gloriam
et innocentiam et sanctimoniam meam atque omnium qui mihi
successuri sunt polluerent ac prorsus everterent, viamque iis
qui ad cognitionem veritatis venturi sunt intercluderent.

“An vero Heliseus,[91] Naaman Syro a lepra curato, mercedem
accipere noluit: ego te curato accipiam? Ille munera respuit;
ego regna mihi dari sinam? Ille personam prophetae maculare
noluit; ego personam Christi quam in me gero maculare potero?
Cur autem ille accipiendis muneribus personam prophetae
maculari putavit? Nempe quod videri poterat vendere sacra,
faenerare donum Dei, indigere praesidiis hominum, elevare atque
imminuere beneficii dignitatem. Maluit ergo sibi principes ac
reges[92] beneficiarios facere, quam ipse beneficiarius illorum
esse; immo ne mutua quidem beneficentia uti. ‘Beatius est enim
multo,’ ut inquit Dominus, ‘dare quam accipere.’ Eadem mihi
atque adeo maior est causa, cui etiam a Domino praecipitur
dicente, ‘Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate,
daemones eicite; gratis accepistis, gratis date.’ Egone tantum
flagitium admittam, Caesar, ut Dei praecepta[93] non exsequar;
ut gloriam meam polluam? ‘Melius est,’ ut inquit Paulus, ‘mihi
mori quam ut gloriam meam quis evacuet.’ Gloria nostra est
apud Deum honorificare ministerium nostrum, ut idem inquit,
‘Vobis dico gentibus; quamdiu ego quidem sum gentium apostolus,
glorificabo ministerium meum.’

“Ego, Caesar, aliis quoque sim et exemplum et causa
delinquendi; Christianus homo, sacerdos Dei, pontifex
Romanus, vicarius Christi? Iam vero innocentia sacerdotum
quomodo incolumis erit inter opes, inter magistratus, inter
administrationem saecularium negotiorum?[94] Ideone terrenis
renuntiamus, ut eadem uberiora assequamur; et privata
abiecimus, ut aliena possideamus et publica? Nostrae erunt
urbes? nostra tributa? nostra vectigalia? Et cur clericos, si
hoc[95] fecerimus, nos vocari licebit? Pars nostra sive sors,
quae Graece dicitur κλῆρος,[96] est non terrena sed caelestis.
Levitae, qui iidem[97] clerici sunt, partem cum fratribus non
fuere sortiti: et tu nos iubes etiam fratrum sortiri portionem!

“Quo mihi divitas atque opes, qui Domini voce iubeor nec de
crastino esse sollicitus, et cui dictum est ab illo: ‘Nolite
thesaurizare super terram; nolite possidere aurum, neque
argentum, neque pecuniam in zonis vestris’; et, ‘Difficilius
est divitem introire in regnum caelorum, quam camelum per
foramen acus transire?’ Ideoque pauperes sibi ministros
elegit et qui omnia relinquerent[98] et eum sequerentur;
et paupertatis ipse fuit exemplum. Usque adeo divitiarum
pecuniarumque tractatio innocentiae inimica est, non modo
possessio illarum atque dominatus. Unus Iudas, qui loculos
habebat et portabat quae mittebantur, praevaricatus est; et
amore pecuniae, cui assueverat, Magistrum, Dominum, Deum et
reprehendit et prodidit. Itaque vereor, Caesar, ne me ex Petro
facias Iudam.

“Audi etiam quid Paulus dicat: ‘Nihil intulimus in hunc mundum:
haud dubium, quod nec auferre quid possumus. Habentes autem
alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui
volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum
diaboli et desideria multa et inutilia et nociva, quae mergunt
homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum
est cupiditas, quam quidam appetentes erraverunt a fide, et
inseruerunt se doloribus multis. Tu autem, homo Dei, haec
fuge.’ Et tu me accipere iubes, Caesar, quae velut venenum
effugere debeo!

“Et quis praeterea, pro tua prudentia, Caesar, consideres, quis
inter haec divinis rebus faciendis locus? Apostoli, quibusdam
indignantibus quod viduae ipsorum in ministerio quotidiano
despicerentur, responderunt non esse aequum relinquere se
verbum Dei et ministrare mensis. Et tamen viduarum mensis
ministrare, quanto aliud est quam exigere vectigalia, curare
aerarium, stipendium numerare militibus, et mille aliis
huiusmodi curis implicari? ‘Nemo militans Deo implicat se
negotiis saecularibus,’ inquit Paulus. Numquid Aaron, cum
ceteris Levitici generis, aliud quam Domini tabernaculum
procurabat? Cuius[99] filii, quia ignem alienum in thuribula
sumpserant, igni caelesti conflagraverunt. Et tu iubes nos
ignem saecularium divitiarum, vetitum ac profanum,[100] in
sacrata thuribula, id est in sacerdotalia opera sumere! Num
Eleazar, num Phinees, num ceteri pontifices ministrique aut
tabernaculi aut templi quicquam nisi quod ad rem divinam
pertineret administrabant? Administrabant dico? Immo
administrare poterant, si officio suo satisfacere volebant?
Quod si nolint, audiant exsecrationem Domini dicentis:
‘Maledicti, qui opus Domini faciunt negligenter.’ Quae
exsecratio, cum in omnes, tum in pontifices maxime cadit.

“O quantum est pontificale munus! Quantum est caput esse
ecclesiae! Quantum est praeponi pastorem tanto ovili, e cuius
manu uniuscuiusque agni ovisque amissae sanguis exigitur; cui
dictum est: ‘Si amas me plusquam alii, ut fateris, pasce agnos
meos.’ Iterum, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas.’
Tertio, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas!’ Et tu me
iubes, Caesar, capras etiam pascere et porcos, qui nequeunt ab
eodem pastore custodiri!

“Quid, quod me regem facere vis, aut potius Caesarem, id est
regum principem? Dominus Iesus Christus, Deus et homo, rex et
sacerdos, cum se regem affirmaret, audi de quo regno locutus
est: ‘Regnum meum,’ inquit, ‘non est de hoc mundo: si enim de
hoc mundo esset regnum meum, ministri mei utique decertarent.’
Et quae fuit prima vox, ac frequentior[101] clamor
praedicationis eius, nonne hic:[102] ‘Paenitentiam agite;
appropinquavit enim regnum caelorum. Appropinquavit regnum Dei,
cui comparabitur regnum caeli?’ Nonne, cum haec dixit, regnum
saeculare nihil ad se pertinere declaravit? Eoque non modo
regnum huiusmodi non quaesivit, sed oblatum quoque accipere
noluit. Nam cum intelligeret aliquando populos destinasse ut
eum raperent regemque facerent, in montium solitudines fugit.
Quod nobis qui locum eius[103] tenemus non solum exemplo dedit
imitandum, sed etiam praecepto, inquiens: ‘Principes gentium
dominantur eorum, et qui maiores sunt potestatem exercent in
eos. Non ita erit inter vos; sed quicumque voluerit inter vos
maior fieri sit vester minister, et qui voluerit primus inter
vos esse erit vester servus: sicut filius hominis non venit ut
ministretur ei, sed ut ministret et det animam suam in[104]
redemptionem pro multis.’

“Iudices olim Deus, ut scias, Caesar, constituit super Israel,
non reges, populumque sibi nomen regium postulantem detestatus
est. Nec aliter ob duritiam[105] cordis illorum regem dedit,
quam quod repudium permiserat, quod in nova lege revocavit.
Et ego regnum accipiam, qui vix iudex esse permittor? ‘An
nescitis,’ inquit Paulus, ‘quod sancti de hoc mundo iudicabunt?
Et si in vobis iudicabitur mundus, indigni estis qui de
minimis iudicetis. Nescitis quod angelos iudicabimus? Quanto
magis saecularia? Saecularia igitur iudicia si habueritis,
contemptibiles qui sunt in ecclesia, eos constituite ad
iudicandum.’ Atqui iudices de rebus et controversiis[106]
tantummodo iudicabant, non etiam tributa exigebant. Ego exigam,
qui scio a Domino interrogatum Petrum: ‘A quibusnam reges
terrae acciperent tributum censumve, a filiis an ab alienis?’
et cum hic respondisset ‘Ab alienis,’ ad eodem dictum: ‘Ergo
liberi sunt filii?’ Quod si omnes filii mei sunt, Caesar, ut
certe sunt, omnes liberi erunt; nihil quisquam solvet. Igitur
non est opus mihi tua donatione, qua nihil assecuturus sum
praeter laborem quem, ut minime debeo, ita minime possum ferre.

“Quid quod necesse haberem potestatem exercere sanguinis,
punire sontes, bella gerere, urbes diripere, regiones ferro
ignique vastare! Aliter non est quod sperem posse me tueri quae
tradidisses. Et si haec fecero, sacerdos, pontifex, Christi
vicarius, sum? Ut illum in me tonantem audiam atque dicentem:
‘Domus mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus, et tu
fecisti eam speluncam latronum.’ ‘Non veni in mundum,’ inquit
Dominus, ‘ut iudicem mundum, sed ut liberem eum.’ Et ego qui
illi successi causa mortium ero, cui in persona Petri dictum
est: ‘Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui
acceperint gladium gladio peribunt?’ Ne defendere quidem nobis
ferro nos licet, siquidem defendere Dominum Petrus volebat cum
auriculam abscidit servo. Et tu divitiarum aut comparandarum
aut tuendarum causa uti ferro nos iubes?

“Nostra potestas est potestas clavium, dicente Domino, ‘Tibi
dabo claves regni caelorum. Quodcumque[107] ligaveris super
terram erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris
super terram erit solutum et in caelis. Et portae inferi non
praevalebunt adversus eas.’ Nihil ad hanc potestatem, nihil ad
hanc dignitatem,[108] nihil ad hoc regnum adici potest. Quo qui
contentus non est, aliud sibi quoddam a diabolo postulat, qui
etiam Domino dicere ausus est: ‘Tibi dabo omnia regna mundi, si
cadens in terram adoraveris me.’ Quare, Caesar, cum pace tua
dictum sit, noli mihi diabolus effici qui Christum, id est me,
regna mundi a te data accipere iubeas. Malo enim illa spernere
quam possidere.

“Et ut aliquid de infidelibus, sed, ut spero, futuris
fidelibus, loquar; noli me de angelo lucis reddere illis
angelum tenebrarum, quorum corda ad pietatem inducere volo,
non ipsorum cervici iugum imponere, et gladio quod est verbum
Dei, non gladio ferreo,[109] mihi subicere; ne deteriores
efficiantur, ne recalcitrent, ne cornu feriant, ne nomen
Dei meo irritati errore blasphement.[110] Filios mihi
carissimos[111] volo reddere, non servos; adoptare, non emere;
generare, non manu capere; animas eorum offerre sacrificium
Deo, non diabolo corpora. ‘Discite a me,’ inquit Dominus, ‘quia
mitis sum et humilis corde. Capite iugum meum, et invenietis
requiem animabus vestris. Iugum enim meum suave[112] et pondus
meum leve.’

“Cuius ad extremum, ut iam[113] finem faciam, illam de[114] hac
re sententiam accipe quam quasi inter me et te tulit. ‘Reddite
quae sunt Caesaris Caesari; et quae sunt Dei Deo.’ Quo fit ut
nec tu, Caesar, tua relinquere, neque ego quae Caesaris sunt
accipere debeam; quae vel si millies offeras numquam accipiam.”

Ad hanc Silvestri orationem apostolico viro dignam, quid esset quod amplius Constantinus posset opponere? Quod cum ita sit, qui aiunt donationem esse factam nonne iniuriosi sunt in Constantinum, quem suos privare imperiumque Romanum voluisse convellere; iniuriosi in senatum populumque Romanum, Italiam, totumque occidentem, quem contra ius fasque mutari imperium permississe; iniuriosi in Silvestrum, quem indignam sancto viro donationem acceptam habuisse; iniuriosi in summum pontificatum cui licere terrenis potiri regnis et Romanum moderari Imperium arbitrantur? Haec tamen omnia eo pertinent, ut appareat Constantinum inter tot impedimenta numquam fuisse facturum, ut rem Romanam Silvestro ex maxima parte donaret ut isti aiunt.

* * * * *