Chapter XI: Preface: 55 (4)
This was a service which related to the chiefs only; ohia was the timber used for the temple which was called the Hakuohia [132] (Lord of the Ohia).
69. METHOD OF BUILDING THE TEMPLE.
When the king desired to build a temple the high priest of the order of priesthood would select the place where the temple was to be erected, this priest [133] was called the architect. In relation to the work of the temple, the priest must first prepare the sacrifices of pigs, red fish, coconuts, as offerings to the deities. When the people reached a tree, the pig and other sacrifices prepared were offered to the gods. [134] After the tree was cut and hauled down, then was the time for a transgressor to be sacrificed and laid near the hole where the timber was to be placed. The post ka pouamanu, [135] was then erected. It was the post at the rear of the house at a place opposite the entrance. At the completion of the temple an altar was built where the human sacrifice was placed.
In building a temple for the use of the people, it was not constructed exactly like that of the chiefs. The chiefs had large temples, and the people of several districts, or an island, built them. A temple was constructed with a name for each division from the exterior to the interior. Outside of the temple it had a certain name called the kipapa (pavement); inside of the kipapa was the drum house, and further in from this place were the pebbles, [136] which was nearer the paehumu, and still further in was the kamana, the paehumu [137] itself; and coming to a higher place in the temple was the moi [138] which was equal to the mounting division of the anuu. It was customary in the large temples of the chiefs that two compartments were set apart, [139] one for the king at a certain place, and one for the priest at a certain place in which he observed the ordinances of the order of priesthood.
OF DEDICATION SERVICES.
During the dedication services, those days were very solemnly observed until the restrictions were raised or released; then if a battle occurred soon after and the king of one side was killed, a most atrocious work was enacted. The dead king was placed on the altar platform and two pigs were placed together with him, one on his right side and one on his left. As the dead king had been laid face downward, his right hand was placed on one pig and the left hand on the other. He was to remain thus until in a very advanced state of decomposition, stretched and swollen on the platform.
ERECTION OF TEMPLES FOR THE COMMON PEOPLE. [140]
If the common people desired to erect a temple, a small enclosure would be satisfactory; a place for the reception of the idol was raised while the person who offered the sacrifice had a lower place [prepared for him]. The image was wrapped in cloth, either red or white cloth, as suited the opinion of the idol keeper, and the things to be sacrificed were pigs, red fish, coconuts and other things that the keeper thought were proper to offer as sacrifices.
If a person committed a very grave offense, his sacrifice must be brought before the deity, with supplication, thus: “O god, here are edibles, pigs, coconuts, red fish, and also garments. O Kanehekili, O Kanewawahilani, O Kauwilamakaehaikalani, [141] watch over your offspring.” In this manner a person’s very serious transgressions were atoned for.
70. GOD OF THE HIGH PRIESTS CONDUCTING THE SERVICES.
A feather idol [142] was the deity of the high priests who conducted the services. The image must be well taken care of. It was an idol with feathers braided around its head, and the priest depended upon it for the success of his calling. If his deity was forgotten [143] where the services were held the result would be an overthrow. Under a similar circumstance Hewahewa [144] prophesied the overthrow of the government of these islands, in the following manner: Maliu was a priest who, at one time, conducted a palm (loulu) temple service called Hulahula [145]. At the conclusion of the services that night Maliu walked out of the temple, and when he was a few fathoms distant therefrom his companion asked him of the image. Maliu replied that he had forgotten and left it.
Just then the thought of his blunder occurred to Maliu, and he said to his priest companion that, according to the augury which applied to him, “An overthrow will be the result of this neglect of the deity, an event the like of which was never seen before.” The matter was therefore reported by Maliu to Hewahewa, the high priest of Kamehameha. On hearing of it Hewahewa remarked: “There will be an overthrow in the future; no greater reverses will ever occur than the one forthcoming; hillock places in the land will become ravines; the cliffs table lands; the smooth faces of the steep precipices will become settlements.” [146]
Fulfillment followed this prophesy of Hewahewa; idols were cast down, temples became useless, and people of the lower class were raised above and ahead of some of the dignified personages, and some of the latter became worthless, and the great chiefs became subject [147] to the laws of the land.
71. OF CELEBRATED PRIESTS IN RELATION TO THE PRIESTHOOD.
There were numerous celebrated priests of former times spoken of in the priestly records and in legends. They were god-serving people, righteous and peaceful under the laws of god; they observed holy days and sacrifices; they were devout.
SOME FAMOUS PRIESTS.
There were only a few priests who were famous for their learning in foretelling future events. Moi [148] was a famous priest in prophesying of forthcoming events; he was the priest of Kapepeekauila, a king of Molokai, whose royal abode was on Haupu. [149] Kapukaihaoa was the famous priest of Oahu. He could discern mysteries and secrets and forthcoming events. He lived in Kaipapau, Koolauloa.
MOOLELO NO KO HAWAII OIHANA KAHUNA I KA WA MAMUA, I KAPA IA HE HOOMANAMANA.
HE MAU OLELO HOAKAKA.
Mamua o kuu kakau ana i ka moolelo no ka oihana kahuna, aole e hiki ia’u, ke lawe mai i ka mookuauhau o ka poe nana i hookumu ka oihana kahuna ma keia aina, ma keia kakau moolelo ana, no ka oihana kahuna, nokamea, aole wau i ike i kekahi mea e ola ana i keia manawa nana e hoomaopopo mai ka moolelo o ka poe nana i hookahua ka oihana kahuna ma keia lahui; aka, eia wale no ka mea maopopo ia’u, ma keia moolelo ana: Ua hoomaopopo ia e a’u ma ka lohe ana i na hana oihana kahuna o keia mau aina i ka wa mamua, nokamea, i ka umikumamaha o ko’u mau makahiki, ia manawa ka hoomaka ana o’u e lohe maopopo i ke ano o ka oihana kahuna, a mai ia manawa mai a hiki i ka M. H. 1838, ko’u lohe liilii ana no ke ano o ka oihana kahuna.
I ua makahiki 1838 la, oiai ua noho ae o Mr. E. Bailey a me Mr. Berist [Bliss] ma Kohala, he mau Misionari Amerika, i ka manawa hoi i kukulu ae ai laua i mau hale Hawaii no laua, i kela manawa, aia ko’u mea nana i hanai e noho ana ma Nunulu i Kohala, ia manawa. O Kaili kona inoa, ua komo i loko o ka papa helu o na ’lii ma ka aoao o Kalanimoku, he makuakane oia no L. Haalelea.
I ka manawa i kukulu ae ai ua mau misionari la i mau hale no laua ma ke ano Hawaii, ia manawa i hoike ae ai ua mea nei o’u nana i hanai i ka ike ma ka oihana kahuna, a penei. Kukulu mua o Mr. Berist i kona hale, nana aku la ua mea nei o’u nana i hanai, a ike aku la ua hewa ke kulana o ka hale, a hewa pu me ke kahua kahi i kukulu ai, a hewa hou ma ke kulana o na pou. Ia manawa, olelo ae la ua o Kaili: “Ina o kela manawa i hala aku nei, ua hewa ka hale. Aole e liuliu ka mea nona ka hale, hele aku ma kahi e. Aole hoi, he wa hou keia, ua paa i ka mana o Iehova, aole hoi e hiki.”
A paa aku la ko Berista hale, he mau la mahope mai kukulu ae la o Mr. E. Bailey i kona hale, ma ke ano Hawaii no. Ia kukulu ana a paa, a koe hookahi kala. Ia manawa, wawahi hou ia kekahi aoao, a ako hou. Ia manawa, olelo hou ae la no ua o Kaili e like me ka olelo ana i ka hale o Mr. Berist. Aneane elua makahiki ka noho ana maloko o ua mau hale nei, alaila hoi aku la i Iole. A ma ka M. H. 1841, hoi loa aku la o Mr. Berist i Amerika, a o Mr. E. Bailey hoi, hoi aku la i Wailuku, Maui. Oia ka hooko ia ana o kana ike oihana kahuna. A mahope mai o ia manawa ko’u lohe liilii ana no ka oihana kahuna, a hiki i ka M. H. 1854, ma ka malama o Iune.
Ia manawa, ua mahuahua mai ia’u ka lohe ana, no na ano oihana kahuna a pau. E pili ana i ka oihana kahuna lapaau maoli, oihana kahuna a kilokilo, nanauli, a me ke kuhikuhi puuone, o ke kahuna anaana a me ka hoopiopio, nokamea, o ua mea la o’u nana i hanai, ua ao ia i ke kilokilo a me ka nanauli. Ua ao ia no hoi i ka lapaau maoli, a ua ike no hoi i ka anaana ana a me ka hoopiopio. A ua koe ia ia ke kuhikuhi puuone. A o ke kane a ke kaikuaana o ko’u makuahine, a me ke kaikuaana o ko’u makuakane, a me ko’u mau kaikuaana, ua ao ia lakou ma kekahi mau ano oihana kahuna, a owau a me ko’u kaikuwahine, a me ko maua mau makuawahine, na mea i ao ole ia.
Ma keia mau mea, ua lohe wale wau i ke ano o ka oihana kahuna ma kekahi mau mea, ma na mea i ao ia e ko’u hanauna; a mamuli o keia mau kumu i kakau iho ai wau i keia moolelo o ka oihana kahuna. Aka, aole nae wau i hoomaopopo e malama i moolelo o keia ano, a ma ka malama o Iune M. H. 1862, hoomaka iho la wau e kakau i keia moolelo o ka oihana kahuna, no loko mai nae o na mea a’u i lohe ai, mai ka M. H. 1837 a hiki i kuu kaapuni ana no ka Nupepa “Hoku o ka Pakipika.”
A ma ka M. H. 1863 ma ka malama o Aperila, hoomaka ia ke kukulu ana i Ahahui imi i na mea kahiko o Hawaii nei. Ia manawa kakau hou au maluna o keia kumumanao. Aka, aole wau i kakau i keia moolelo me kuu manao ua kina ole wau ma keia kakau moolelo ana. Malia paha o ili mai ia hewa maluna o ka mea nana i kakau keia moolelo.
Mai kinohi mai o ko’u lohe liilii ana i ke ano o ka oihana kahuna a hiki mai i ko’u hoomaka ana e kakau i keia moolelo, aole wau i manao maopopo i ka waiwai o keia mau mea. A mahope mai o ia mau la, akahi no a loaa ia’u ka hoomaopopo ana i ka waiwai o ka malama moolelo, no na hana e pili ana i keia lahui i ka wa mamua, nokamea, i iho la wau, “Ina paha aole e malama ia na moolelo o keia lahui i ka wa mamua, pehea la e ike ai na hanauna hope i ke ano o ka hana a keia mau aina i keia wa.”
A nolaila, ua malama wau i keia moolelo, me ka manao he waiwai nui ia no’u, a no ko’u hooilina, a me ko’u lahui. Aka, aole nae keia o ka maka mua o ka’u kakau moolelo ana, ua hoomaka wau e kakau i ka moolelo kaao o keia lahui, ma ka malama o Augate M. H. 1844, ma ka M. H. 1862, ma ka malama o Iulai ma ka la 4, ua loaa hou ia’u he moolelo hou. Aka, o ka oi no keia o ka moolelo mamua o na moolelo i i malama ia e a’u, nokamea, aia i loko o ia moolelo, ka hoomaka ana e ike ia keia mau aina, a me ka loaa ana o keia lahui, na hoouka kaua nui mai ka hoomaka ana o keia lahui a hiki ia Kamehameha, he kanaiwakumamahiku hanauna mai a Opuukahonua mai a hiki ia Kamehameha—a ua kapa ia ua moolelo la, “He Oihanalii.”
S. N. Haleole.
Honolulu, June 13, 1863.
KA MOOLELO NO KA OIHANA KAHUNA.
1. NA MAHELE A ME NA KANAWAI.
O ka oihana kahuna i olelo ia ma Hawaii nei, ua pili i ke kane a wahine paha, i ike i ke ano o ka oihana kahuna. He umi no mahele nui o ka oihana kahuna. O ka Anaana, ka Hoopiopio, ka Hoounauna, ka Hookomokomo, ke Poi Uhane, ke Oneoneihonua, ke Kilokilo, ka Nanauli, a me [Lapaau me Kuhikuhipuuone]. Ina ua huipuia keia mau Oihana a pau i ke kanaka hookahi, alaila e kapa ia aku ia he Kahuna Nui, nokamea ua pau na oihana a pau i ka ike ia e ia. A ina hoi ua pakahi wale no na oihana i ke kanaka hookahi, a ua oi kona akamai ma ka oihana i loaa ia ia, aole e kapa ia he Kahuna Nui.
I loko o na mahele he umi o ka oihana kahuna, ua puka mai he mau lala liilii e pili ana i ka oihana kahuna, mamuli o na akua hoomanamana, he mau akua hoonohonoho, he mau makani, a me na mea e ae he lehulehu ke ano. O na moolelo he umi o ka oihana kahuna, a o ka mea e malama ana i ka oihana kahuna i loaa ia ia, he akua no kona. He akua ko kela oihana, keia oihana. Aole e malama wale ana kekahi i ka oihana kahuna me kona akua ole. Ina ua ao wale ia kekahi oihana kahuna i kekahi me ke akua ole, alaila, aole no e loaa ana ka ike ma ka oihana kahuna i kekahi ke ao.
He mau kanawai no ko ka oihana kahuna, ke ao ia, a makemake paha e ike. A ina ua hai kekahi kanawai a mau kanawai paha mamua o ka ailolo ana, alaila, aole no e pono ana, e ao wale no aole e ike ana i na oihana kahuna. Aia no a malu loa i na kanawai o ka oihana kahuna a hiki i ka ailolo ana, alaila maikai. A ina ua ao kekahi i ka oihana kahuna, me ka maluhia i na kanawai o ke akua o ka oihana kahuna a hiki i ka la e ailolo ai, alaila, aia kekahi hewa i ka lolo ana, nokamea, ina e ino ka lolo ana, alaila, he hiki i ke kumu o ka oihana kahuna ke hoakaka mai i ka maikai a me ke ino. A ina ua ino ka lolo ana, alaila e olelo auanei ke kumu o ka oihanakahuna i ka haumana: “Aole e hiki ia oe ke ao i ka oihana kahuna.” Ina paha ua ku ka lolo ana i ke ino, alaila, e olelo auanei ke kumu o ka oihana kahuna, ina he lolo ku i ka pilikia, a i ka poino paha; alaila, e hoopau no ke kumu o ka oihana kahuna i ka haumana aole e ao. Nokamea, ua ku ka ike a ke kumu oihana kahuna ma ka lolo ana.
2. NO KA AILOLO ANA O KA HAUMANA.
No ka Ailolo. He hoailona no ia no ka Oihana kahuna, he puaa paha a he ilio paha, a he manu paha. Aia e like me ka olelo a ke kumu o ka oihana kahuna, pela no ka e hana ai. Ua pili no ka ailolo ana o ka oihana kahuna i na oihana kahuna, a me na oihana paahana, no ka lawaia a me ka mahiai, a oia mau mea a pau, he oihana kahuna no ia.
O ke ao ana i ka lua, ke kui, ka oo ihe, a me na ano hakaka e ae, ua ailolo no ma ka hailona o ka oihana kahuna. He nui no na mea e ailolo ai no ke ao ana i ka oihana kahuna. Ina paha, ua makemake kekahi e ao i ka oihana kahuna no ka anaana, aole no e lolo ia kanaka, ma kekahi o na holoholona a me na manu. Aia no ka ailolo he make no ke kanaka ma ka anaana ana. Oia iho la ka ailolo no ke ao ana i ka anaana. A ina he lua ka mea i ao ai, alaila, ua like no kona ailolo ana me ke ao ana o ka anaana. Aka, ma na kumu oihana kahuna a pau, aole no he like o na mea e ailolo ai, ua like ma kekahi mau mea, a like ole ma kekahi.
3. NO NA OIHANA IKE.
Aia i loko o ka poe e malama ana i ka oihana kahuna i puka mai ai he mau oihana kahuna. A ua kapa ia ka oihana ike, he hoomanamana. A penei e hana ai: Ina paha e manao ana kekahi e kii aihue i ka mea a kekahi, alaila, aole e pono ke hele mua me ka hailona ole mamua o ka hele ana e aihue i kekahi mea. E pono ke lawe mai i kekahi hoailona o ka oihana kahuna. Eia. E lawe mai i mau iliili (pokahu liilii) he kanalima a oi aku a emi mai paha, a e waiho ia no ua mau iliili la i mua o ka poe e manao ana e aihue, a e uhi ia i kekahi apana kapa paha. Alaila e hoakaka mua aku ka mea ike i ka oihana kahuna mamua o ka pule ana a me ka mahele ana o ka puu iliili, penei. Aia a ku ka puu iliili i mua o lakou me ka uhi ia i ka apana kapa, alaila e olelo auanei ke kahuna: “Eia ka puu iliili i mua o kakou, ke manao nei oukou e kii i ka puaa a Kanumua. Eia no ianei ka pono a me ka hewa o ka oukou hele ana. Ina ua pono ole ke kii, oia iho la no, a ina he pono, oia no. Aia no i ka oukou aoao e koho ai, oia iho la no ko oukou aoao, a o ka aoao i koe no ka mea ia nana ka puaa a oukou e kii ai. Ina ua oi ko oukou aoao, ua maikai, a i pahu ko oukou aoao, a oi ka mea nana ka puaa a oukou e kii ai, alaila, mai hele oukou o loaa mai.”
A pau ka ke kahuna hoakaka ana, alaila, ku ke kahuna i ka pule a kokoke paha i ka hapa hope o ka manawa, alaila e lalau iho na lima o ke kahuna i ka puu iliili a mahele ae a kaawale na aoao a elua, alaila wehe ae i ke kapa. Alaila, helu palua aku, a koe ka iliili hookahi, a puunaue palua hoi i kekahi aoao, a ina i pau pono aole he koena hookahi, alaila, ina o ko ka poe manao aihue kai pahu, a oi ko ka mea puaa, alaila e olelo auanei ke kahuna: “Mai hele oukou, o loaa mai oukou i ka mea waiwai.” A ina hoi o ko ka aihue ka aoao i oi, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “O hele nui, aole mea nana e keakea i ko oukou hele ana.” A ina ua oi like na aoao elua ma ka puunaue ana i na iliili, alaila e olelo auanei ke kahuna, “Ua ino.” A ina ua pahu like, alaila, e olelo no auanei ke kahuna: “He ino.” A pela no na hailona ike o kela a me keia o na oihana ike o ka oihana kahuna e hana ai. Ua kapa ia ia mau hana ike, he “hoomanamana.”
Aole no o ka puu iliili wale no na hoailona o ka oihana ike o ka oihana kahuna. He mau hoailona e ae no kekahi. O ka awa kekahi mau hoailona ike o ka oihana.
Ina paha, ua make o Kaoao i ka anaana ia, a minamina ka mea nana ke kupapau, alaila, e hele aku ka mea nana ke kupapau i mua o kekahi kahuna kuni. Aia a halawai aku ka mea nana ke kupapau a hai i ke kumu o kona hiki ana i mua o ke kahuna kuni (kahuna anaana), ia manawa, e hoomaka mai ai ka ike o ke kahuna i ka mea nana i anaana o Kaoao. Nokamea, ua ku okoa mai la ke kahoaka o ka mea nana i anaana i mua o ke kahuna kuni. Alaila e olelo auanei ke kahuna: “Eia keia kanaka ehu loihi ke ku mai nei me ka ia i ka lima;” alaila e manao auanei ka mea nana ke kupapau, he ia ka mea i make ai o Kaoao. Aia no ia manawa a ke kahuna e ike la i ka mea nana i anaana, e ike ai i ka mea nana i lawe ka maunu. Nokamea, he mea mau i ka poe maa i ka oihana ike o ke kahuna kuni, ka ike pu i ka mea nana i lawe ka maunu i make ai kekahi. Aia a ku aku ke kahoaka o ka mea nana i anaana, e ku pu aku no auanei i mua o ke kahuna ka mea nana i lawe ka maunu. Ina nae he mea okoa ka mea nana i lawe ka maunu.
4. NO KA ANAANA.
O ke kanaka i kapa ia he kahuna anaana, he kanaka ia i hoohiki e malama loa i na kanawai o ka oihana kahuna. No ka mea, aole no e hiki ana i kekahi ke ao i ka anaana, ke ole oia e hoohiki mua e malama i na kanawai o ka oihana kahuna. (E pono paha e hoakaka iki aku.) Ua papa ia ka huhu, ka opu inoino i ka mea e ao ana i ka anaana. O ka mea malama ole i ke kanawai no ka oihana kahuna, ua kapa ia ia he “kahuna aihamu.” A o ke kahuna i olelo ia he aihamu, aole e loihi kona ola ana, a make aku, no ka mea, o ke akua no e make ai, o ke akua no o ka oihana kahuna.
No ka Hoopiopio. Ua like no na kulana o ka hoopiopio me ko ka anaana; aka, ua kaawale na oihana, a o ka hope o ia mau mea elua, o ka make o kekahi ka mea i manao nui ia ai. Ua ao nui ia ka anaana, a me ka hoopiopio e kekahi poe, he mea e pono ai a e waiwai ai nona iho, a he paku nona iho, ma ka make e hiki mai ana ia ia iho. Aia i waena o na kanaka o ke alo alii kekahi poe, makemake lakou e ao nui i ka anaana, i malama ia ai ke ola o ke Alii. Pela mau i waena o ka poe hanai alii, a kapa ia lakou “he imi haku,” a “he malama haku.”
5. NA AKUA O KA OIHANA KAHUNA.
He nui a lehulehu wale na akua e pili ana i ka oihana kahuna, aka, o ke poo nui o ke akua o na akua o ka oihana, o Uli. Mamua o ka lawelawe ana i na hana o ka oihana kahuna, a me ka hoomaka ana e hana, ua malama ia ka pule ana i na akua o ka oihana kahuna. He poe malama nui na kahuna o ka oihana kahuna i ko lakou mau akua, aole e hoohiki ino ia ka inoa o na akua i ka wa mamua. Ina ua olelo ia me ka hoohiki ino ka inoa o ke akua, alaila he mea menemene loa ia i ka poe malama akua.
6. NO KE KILOKILO.
Ua kapa ia ke kahuna kilokilo, he kanaka ike hohonu. He hiki i ke kanaka kilokilo ke hoakaka mai no na mea e hiki mai ana mahope, ina he ino, a ina he maikai paha. He hiki no i ua kilokilo nei ke ike i ka pilikia e hiki mai ana maluna o ka lahui, ina paha he kaua, a he mau pilikia e ae paha. Ua hiki no hoi i ke kilokilo ke hai e mai i ka make ana o kekahi alii, e like penei: “E make ana kekahi alii.” He nui na oihana ike a ke kilokilo, he ike i ke ino o ke ku ana o ka hale, a mau hale paha, a me ka poe e noho ana maloko. Ua hiki i ke kilokilo ke hai mai i ka aina hemo, ina he alii aimoku, ai okana paha, a ina he alii ai ahupuaa.
7. KA IKE O KE KAHUNA KILOKILO NO KE KU ANA O KA HALE A MAU HALE PAHA.
Ina paha ua kukulu ia kekahi mau hale ekolu ma ke kahua hookahi, ina nae mahope mai o ke ku ana o kekahi hale o na hale elua e like me ke kii malalo iho (Helu 1, A), alaila e hele mai ke kahuna kilokilo a nana iho e ku ana me keia, e olelo auanei ke kahuna: “Ua hewa ke kulana o na hale, o ka hope o ia mau hale, he hakaka mau. Nokamea, ua ku kekahi hale mahope o na hale elua. Nokamea, o ka hale ma ke kua mai o na hale elua, ka mea nana e hoouluulu ka hakaka, aia ke oki o ka hakaka he naha no ka hale mahope mai.”
A ina paha ua kukulu ia kekahi mau hale, elua, ma ka lalani hookahi e like me keia kii malalo iho (Helu 1, B). Ina he Aliiaimoku ka mea nona ka hale haahaa, a he Alii Ai Ahupuaa paha, a ina he lopa a lopa kuakea paha ka mea nona ka hale kiekie. Alaila hele mai ke kahuna kilokilo, a ike e ku ana na hale penei ke ano, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “Hookahi mea waiwai o keia mau hale e ku nei, o ka mea nona ka hale kiekie; e lilo ana ka pomaikai o ka mea nona ka hale haahaa i ka mea nona ka hale kiekie.”
Aka, ina he kulike wale no na hale elua, me ka like o na kiekie, e olelo auanei ke kahuna kilokilo, ua maikai na hale, no ka mea, aole i kue kekahi i kekahi.
A ina hoi ua kulike wale no na hale he lehulehu ma ka papa hookahi, a elua paha, a he like wale no ke kulana o na hale, a like wale no na kiekie, a hookahi hale oi o ia mau papa hale, e like paha me ka kii maluna ae, alaila e hele aku ke kahuna a ike, e ku ana me ia ke ano, alaila e olelo auanei ke kahuna kilokilo: “Hookahi hale waiwai o kela mau hale. O ka hale i kiekie o kaupoku; a o ko lakou haku no ia, a nana e hoounauna iho na kanaka,” (ka poe nona ka hale haahaa).
Ina hoi e ku like ana na hale elua ma kahi hookahi, ua huli aku a huli mai ke alo o na hale, a kupono hoi ka puka komo o kekahi hale i ka puka komo o kekahi hale; a ike ke kahuna kilokilo e ku ana ka hale peia ke ano, ina he ai ahupuaa kekahi a he ai ili kekahi, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “E hemo ana ka ai ili o kekahi.” Aia wale no nae ma na mea nona na hale e ku ana e pili ai, aole e pili ae i ka mea e.
8. KE KILOKILO NO KE KAHUA KAHI E KU AI KA HALE.
He nui na ano a me na loina o ke kahua, kahi e ku ai na hale; aole e pono e kukulu wale ia kekahi hale ke ole e kii ia ke kahuna kilokilo.
No ke Kahua. Ina paha e ku ana kekahi hale ma ke kae o ka pali, a ua hoohuli ia ke alo o ua hale nei i ka pali, me ke kupono o ka puka komo i ua pali nei. A hele mai ke kahuna kilokilo, a ike e ku ana ka hale i like peia ke ano, alaila e olelo auanei ke kahuna kilokilo: “He kahua ino kela, he leleopu ka inoa o kela kahua; elua mea nui i loko o kela kahua, he pau loa i ka make, a he hele aku paha ma kahi e; alaila e lilo ana kela wahi i neoneo.”
Ina hoi ua kukulu ia ka hale maluna o kekahi ahua, a puu paha, alaila, ua like no ko laua loina me ko ka hale ku i ka pali. Aka, elua nae inoa o keia kahua, he leleopu, a he holua. Aka ina ua ike ke kahuna kilokilo, ua ino ke kahua, a ua loaa kekahi kumu e ae e maikai ai, alaila, ua pono no ke ku ka hale ma ia mau kahua.
A ina hoi ua kukulu ia kekahi hale ma ke kumu o kekahi ahua, a he ano pali, ma kekahi aoao, alaila, hookahi no loina o ia kahua me ka leleopu, a me ka holua. Aka, ina ua hoohuli ia ke alo o ka hale i luna o ke ahua a puu paha, me ka hoohuli ia o ka puka komo i ka pali, alaila, e olelo auanei ke kahuna kilokilo: “Ua maikai ka hale;” ke kumu i maikai ai, o ka huli ana o ke alo i ka puu, a ahua paha.
9. KE KILOKILO ANA NO KA LAAU HALE.
Ina paha ua maikai ke kulana o ka hale, a maikai pu me ke kahua, aia kekahi hewa i ke kulana o na pou a me na kukuna paha. Ina paha ua maikai ma keia mau mea a pau, aia kekahi hewa i ka lohe lau. A i ole ia aia ma ka laau.
10. KE KILOKILO ANA NO KE KUKULU ANA O KA HALE.
Ina paha ua kukulu ia na pae pou o ka hale a paa, kau na lohe lau, kauhilo ia a paa, a ike ia ua hewa ke kulana o kekahi pou, a kii aku e unuhi hou, alaila e olelo aku ke kahuna: “Ua hewa ka hale, aole e liuliu ka mea nona ka hale i loko, alaila hele aku.”
No ka Wawahi Hou ana i ka Hale. Ina paha ua ako ia kekahi hale a ua paa a ike ka mea nona ka hale ua ino ka ako ia ana, a wawahi hou ia, a ike mai ke kahuna kilokilo e hanaia ana pela, alaila, e olelo auanei ke kahuna, “Aole e liuliu ka mea nona ka hale i loko, alaila, e hele aku oia ma kahi e, he okoa ka mea nana e noho o loko.” Aka, ina he alii aimoku ka mea nona ka hale i wawahi ia, alaila, aole e pili ia loina ma ia ano. Aia wale no o ka hale o na makaainana ka mea pili ia loina.
11. KA HEWA O KA LAAU HALE MA KA IKE A KE KILOKILO.
Ina paha penei ke ku ana o ka pae pou paia o kekahi hale (Helu 2, A), a hele mai ke kahuna kilokilo, a ike penei ke kukulu ia ana o ka paia o kekahi hale, ina nae he pae pou keia no ke alo, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “Elua hewa o keia hale ma ke kulana o na pae pou; aia kekahi hewa ma ka pou hio ma ke kihi, (i hoailona ia i ke d), a o kekahi hewa aia ma ka lohe lau, nokamea aole i oki ia ka lohe lau puka.”
No ka Pou Hio. Ua hewa ke ku ana a ka pou hio, no ka huli ana o ke kanahua kekee ma ka aoao o kekahi pou. Ina ma waho ke kanahua kekee, ma ka pili kuahui, alaila maikai iki. Aka, o ka pono loa i ka manao o ke kilokilo, o ka unuhi loa, a kukulu hou iho i pou ano like me na pou e ae o ia kululu ana, alaila maikai. Aole nae e unuhi wale ia ua pou la, ke hana ole ia i mua o na akua o ka oihana kahuna, i mea e kala ia ai ka hewa o ia hana ana. Aka, ina he ano like wale no na pou a pau o ua hale nei, e like me ka pou hio, alaila ua maikai no. O ka hale i hoomau ia ke kukulu ana me ke kii malalo iho, alaila, e pau na mea nona ka hale i ka make.
No ka Lohe Lau. Ina e oki ole ia ka lohe lau o ka wa puka o kekahi hale, alaila, e olelo auanei ke kahuna: “Aole he maikai o ka hale, o ke oki ole ia o ka lohe lau ma ka wa puka ke kumu i ino ai.” O ka inoa o ka hale i hana ia pela, he manele. Aka, ina i oki ia ka lohe lau ma ka wa puka o ka paia ma ke alo, e like me ke kii malalo iho, (Helu 2, B), alaila maikai, e like me keia.
12. KE KILOKILO ANA NO NA KUKUNA A ME NA POUHANA.
Ma ka helu 10 a me ka helu 11, ua pau ka hoakaka ana no na pou a me ka lohe lau. A ma keia helu, no na kukuna a me ka pouhana.
Aia ma na kukuna a me na pouhana, kekahi hewa o ke kulana hale. Ina paha penei ke ku ana o kekahi mau kukuna o kekahi hale, e like me ke Kii (Helu 3, A). Ina paha me kela ke ku ana o na kukuna a hele mai ke kilokilo, a ike penei ke ku ana o na kukuna, alaila e olelo auanei ke kahuna, ina nae he alii ka mea nona ka hale: “Ua ino ke ku ana a na kukuna pili pouhana,” nokamea, o na kukuna pili pouhana elua, ua kue laua i ka pouhana. A o ka hoakaka ana i ke ano io maoli o ke kulana o ua mau kukuna la, e kipi auanei kekahi mau kanaka o ke alii i ke alii; nokamea ma na ouli o ka laau o ka hale, “he alii ka pouhana.”
A ina hoi penei ke ku ana o na kukuna e like me ke kii malalo iho, alaila, penei ka hoakaka ana a ke kahuna, i ke ano maoli o ke kulana o na kukuna.
No na Kukuna Pili Pouhana. O na kukuna pili pouhana i like ke kulana me keia kii (Helu 3, B), alaila, aole i maikai ia kulana o na kukuna, he mihiau. E uwe ana ke ano o ia mau kukuna, aole auanei e ole ka make o ka mea nona ka hale.
No ke kukuna pili pouhana (c) a me kekahi kukuna iho (s), ina ua kukuluia na kukuna e like me ke kukuna (c) a me ke kukuna (s). O ka hoakaka ana i kona ano io maoli, he mau kukuna ino kela, o ka laua hana he kue mau, a hakaka no hoi. Nokamea, ua kue aku a kue mai ke kulana o ia mau kukuna. A ina hoi e ku ana ke kukuna (s) a me kukuna (w) e like me ke kulana ma ke kii i olelo ia, alaila, ua like no ko laua loina me ko na kukuna pili pouhana elua.
13. NO KA LAWE ANA O NA LAAU HALE I KAHI E KUKULU AI.
Ina paha ua oki ia na laau o kekahi hale, a lawe ia mai mai uka mai o kahi i oki ia ai, a waiho ia ma ke kahua i manao ia ai e kukulu ka hale. Aka, ua hewa nae ia kahua. A o ke kahua i manao ia ai he maikai, ua hala hope paha, ma kahi i laweia mai ai ka laau. E like paha me keia. O Nuuanu kahi i oki ia ai ka laau, a ua laweia mai a waiho ma ka hale hoomaemae ko. Oia ke kahua i manao ia e kukulu, aka, no ka hewa ana o ua kahua la, ua olelo ia o Peleula ke kahua maikai. Alaila, ina i manao ia e hoihoi hou ka laau i Peleula, alaila, e olelo auanei ke kahuna kilokilo, “Ua hewa ia hoihoi hou ana o ka laau i uka.” A no ia mea, ua kapa ia aku ia kahua, “He lua no ka Ohiki.” O ka hale i hana ia pela, aole e ola ana kekahi poe ke noho i ua hale la. Pau pu ka poe nona ka hale a me ka poe e aku ke noho i ua hale la. Penei wale no ka pono e hana ai; ina ua lawe ia mai ua mau mea hana la e like me na loina maluna, a manao ia ua hewa ke kahua e waiho la na laau, a hoihoi hou ia paha i Peleula ke kahua i manao ia he maikai, alaila, e lawe aku i ka laau ma o o Leleo a ma ke Alanui Liliha pii hou i uka, aia a hala hope i kai o Peleula, alaila, e hele aoao aku a hiki ma Kaalaa, alaila iho hou i kai a hiki i Peleula, alaila maikai.
14. NO KE KAHUNA KILOKILO.
He kanaka kapu loa ke kahuna kilokilo, aole e komo iki i loko o ka hale ana i hooiloilo ai, aole nae no ka mea hale ka hookapu ana, aka no ua kahuna kilokilo la no; no ka mea, he mea mau i na hale i hooiloilo ia, he hana ia ma ka pule ana i na akua o ka oihana kahuna. A ina e komo ua kahuna nei nana i hooiloilo i loko o ka hale ana i hooiloilo ai, alaila e make koke no mahope iho o ka pule ana i na akua o ka oihana kahuna. Hookahi, a elua paha la mahope iho o kona komo ana, alaila, e make koke no, no ka mea ua paa ka hale i ka pule no ka oihana kahuna.
A nolaila ke kahuna kilokilo i hookapu ai ia ia, aole e komo i loko o ka hale ana i hooiloilo ai.
No ke Komo ana o ke Kahuna i loko o ka Hale. Ina i komo ke kahuna kilokilo i loko o kekahi hale, a ike oia ua hewa ka hale, alaila, e olelo no ke kahuna i ka hewa o ka hale, e like me kana ike ana. Alaila na ka mea nona ka hale e olelo e hana ke kahuna, alaila hana ma na akua o ka oihana kahuna. A ina ua komo mai kekahi kahuna kilokilo i loko o ka hale me ka ike ole i ka hana ia ana e kekahi kahuna kilokilo ma ka pule o ka oihana kahuna. A ina i ike i ka hewa i ike ia ai e ke kahuna mua nana i hana, a hooiloilo ae, “ua hewa ka hale,” alaila, e make koke auanei ua kahuna la.
15. NA MEA E HANA AI O KA HALE I HOOILOILO IA.
O ka hale i ike ia ka hewa e like me na helu mua o ka oihana kilokilo, alaila e hele mai ke kahuna kilokilo e hana ma ka oihana kahuna.
Na Mea e Hana ai. Na ke kahuna kilokilo e puhi ia loko o ka hale me ke ahi o ka oihana kahuna, a e lawe ia mai ke kuapaa, ka makaa, (he ia liilii) ka pohuli maia. Na ke kahuna kilokilo e hana i na mea a pau i lawe ia mai no ka hana ana i ka hale. E kalua ia ka puaa a me ka moa, i uku i ke akua o ka oihana kahuna. E hoailona mua nae ke kahuna kilokilo i ka puaa a me ka moa, mamua o ka hana ana, a me ke kalua ana. A o keia mau mea a pau i hana ia no ka hale, oia ke kala ia ana o ka hewa o ka hale, ma ka mana o ke akua o ka oihana kahuna.
NO KE KILOKILO ANA I NA OULI O NA AO.
O keia kekahi oihana ike hohonu a ke kahuna kilokilo. Nokamea, he hiki i ke kilokilo, ke ike aku i ka waiwai e loaa ana i kekahi la ae, a he hiki ke ike aku i ke alii make, a me ke kaua. A he hiki ke ike ia ma na ouli o na ao ka malihini puka mai. Ina he ahiahi ka ike ia ana o ke ano o na opua, alaila, e wanana mua oia no na mea ana e ike ai, a ma kekahi la e hooko ia ai.
16. NO KE KAHUNA NANAULI.
O ke kahuna nanauli, o kekahi kanaka ike hohonu keia o ka oihana kahuna. Ua ano like no nae me ke kahuna kilokilo ma kekahi mau mea, aka, ma na oihana akua o ka oihana kahuna, ua like no ka mea a laua e hana ai. O ka Nanauli. O ka nana ana no ia i na uli o ke kanaka, ina he kanaka waiwai, a ina he kanaka ilihune. A ina paha he kanaka aua, a he lokomaikai paha, a ina he huhu, a ina he oluolu, a ina he kalohe, a ina he noho malie. O na ano a pau o ke kanaka, a me na mea a pau a ke kanaka e hana ai, ua hiki i ka nanauli ke hoike mai e like me ka ke kanaka e hana ai.
NO KA NANA ANA I NA OULI O KE AO.
Ma na ahiahi wale no e ike ia ai ka ouli o na ao. Aia i ka manawa e kokoke aku ana o ka la e napoo, oia ka manawa e ike ia ai ke ano o kela opua keia opua. Aia nae i na ahiahi i o Ku, oia ka wa kuku o ka opua. A oia na ahiahi e ike ai ka mea makemake e ao.
NO KA OPUA WAIWAI.
Ina paha ua ku mai kekahi opua me he kanaka la a he ukana paha ko ka lima, e like paha me ke kii malalo nei (Helu 4, A). Ina e nana aku ka nanauli ua like ke ku ana a kekahi opua me he kanaka la, e like me keia ke ano, a ina i paa loa kela mea ma ka lima a hiki i ka nalowale ana o ua opua nei, alaila, e olelo auanei ka nanauli. “Aole he waiwai e loaa mai ana ma ka la apopo,” ina i ke ahiahi ka nana ana.
Aka, ina penei ke ku ana o kekahi opua e like me ke kii (Helu 4, B) malalo nei, a ike ia ia ka opua me keia, alaila, e olelo auanei ka nanauli: “E loaa ana ka waiwai i ka la apopo. Ina aole e lawe ia mai, alaila, ma kahi e hele ai, malaila no e loaa ai ka waiwai ke hele.” Ina paha ua nui loa na opua i like ke ano me ke kii maluna ae, alaila, he la waiwai nui loa ia.
Pela hoi, ina he waa a mau waa paha ke ano o ka opua, i ike ia ai i ke ahiahi, alaila, he waa no ka mea e hiki mai ai i kekahi la ae. Ina he holowaa ke ano o ka opua, he ano holowaa kupapau paha, alaila, he kupapau no ka mea e ike ia ai i kekahi la ae.
KE KILOKILO ANA A KA NANAULI NO KA INO A ME KA MALIE.
Ina paha he ino wale no na la a pau i kekahi manawa, he ua, a he makani paha, alaila, e nana ae ka nanauli i na hoku, a ina aole e amoamo mai na hoku, he kau malie wale no, alaila, e olelo auanei ka nanauli: “E malie auanei, a po hookau ka malie, a kela la aku, haalele loa ka malie.” Pela no, ina i ike ia ka ouli malie ma na opua, a ma kekahi ano okoa ae paha o ka lani, alaila ua like me ka wehewehe ana a ka nanauli ma keia mea, me ka wehewehe ana i na ouli o na hoku.
17. KEKAHI ANO O KA KILOKILO ANA NO KA MAKANI.
Ina paha he Kona ka makani mau e pa ana i kekahi manawa, he malama a he mau malama paha ka pa ana. A ina e nana aku ka nanauli a ike e hina ana ke poo o na opua i ka hikina, alaila, e olelo auanei ka nanauli: “He malie koe o ka makani Kona, apopo e hoi mai ka makani mau (makani hikina) e like me mamua.”
Pela hoi, ina o ka makani mau ka makani e pa ana i kekahi manawa, a i ole ia he malie wale no, a ina e nana aku ka nanauli, ua inoino ke kulana o na opua, a ua hina aku paha ke poo o na opua i ke komohana, a i ka hema paha, alaila, e olelo auanei ka nanauli: “He pa koe o ka makani Kona, aole e liuliu na la e koe hiki mai.” E like me ka ouli o na ao opua, pela no ke kilokilo lani (nanauli) e hoakaka ai.
KE KILOKILO ANA NO KA INO NUI; HE MAKANI A UA PAHA.
Ina paha he malie wale no ka aina i kekahi manawa, a ua aneane makahiki, a hapa makahiki paha ka malie ana; a ina e nana aku ke kilokilo lani, a ike ia ka lani ua uhi paapu ia e na ao keokeo, ua ano kikokiko mai me he ilio kikokiko keokeo la, ua kapa ia ua ao kikokiko la, he papa konane. A ike ia pela ke ano o na ao, alaila, e olelo auanei ka nanauli kilokilo lani: “E ino auanei, e like me ka loihi o ka malie ana, pela no ka loihi o ka manawa e ino ai.”
NO NA HOKU.
Ma na hoku e ike ia ai ke ano o ka ino e hiki mai ana. Ina e ike ia ka imoimo ana o na hoku i loko o ka manawa malie nui, alaila, e olelo auanei ke kilokilo lani: “He ino koe, ke imoimo nei na hoku.” Ua like no ke ano o na loina o keia me ka papa konane.
18. KA INO MA KA MOANA.
He okoa no ka hoakaka ana a ke kilokilo lani i na ouli o ka ino ma ka aina, a he okoa no ka hoakaka ana i na ouli o ka ino ma ka moana. Ina he malie wale no ka moana i kekahi manawa, he kai make wale no, a ina e nana aku ke kilokilo lani, ua hinano keokeo mai na ao, a okupukupu inoino mai na kumu lani, a kuee na opua, a pauli eleele mai na ao i ka piko o na mauna. Alaila, e olelo auanei ke kilokilo lani: “He kaikoo koe, no ka mea, ua kuee na opua.” Ina e ike ke kilokilo lani ua ike ia na ouli o na ao e like me ka hoike ana maluna, a ina he mau waa holo moana ia manawa, alaila, e hiki no i ke kilokilo lani ke papa mua aku i ka poe mea holo moana e kaohi. A o ka poe i maa i ke ano oihana kahuna, e hoolohe no lakou i ka ke kilokilo lani.
19. NO NA KAHUNA LAPAAU.
He nui na ano o na kahuna lapaau i olelo ia ma Hawaii nei, he mau mahele okoa ko lakou, a me ko lakou inoa kahuna. A penei ka mahele ana o na inoa. He kahuna lapaau, he kahuna paaoao, he kahuna hoonohonoho, a me ke kahuna makani. O keia mau ano kahuna a pau, ua kaawale na oihana; ua kupono na oihana a kekahi poe, a kupono ole ka kekahi poe o keia poe ano kahuna. Aka, he mau oihana ike no ka ka poe o keia ano kahuna.
NA OIHANA IKE A KE KAHUNA LAPAAU.
I ka hoomaka ana o ke kahuna lapaau i kana oihana, aole oia e hele wale e hana i ka mai, ke ole oia e ... hoailona e mamua. Eia hoi. Ina aole oia e hoailona e mamua o ke kii ia ana mai e ka poe nana ka mai, alaila, ua ike e no ke kahuna lapaau, mahope o ka olelo ana mai a ka mea nana i kii ke kahuna. No ka mea, he mau hoailona ku waho okoa ae no kekahi a ke kahuna lapaau e ike ai, ina he mai ola, a ina he mai make, ke ku nae i ua hoailona kuwaho la. Penei: Aia a kii ia mai ke kahuna lapaau no kekahi mai, a he mai aneane pilikia loa paha, a ina i hiki mai ka mea kii kahuna a hiki i ka hale o ke kahuna, a olelo aku, “I kii mai nei wau ia oe, e hele ae e lapaau ia Punikauamoku, ua aneane pilikia loa, he uku paha ka po o keia la, alaila make.” I ka manawa a ka mea kii kahuna e olelo la no ka pilikia o ka mai, a ina e ai ana ke kahuna lapaau ia manawa, alaila e olelo auanei ke kahuna lapaau. “Aole e make, he mai no. Ina i hiki mai nei la oe, aole wau e ai ana, alaila la ua pilikia. Aole! hiki mai nei oe e ai ana wau, e hamama ana ka umeke. Nolaila, ke hoole mai nei ka umeke i ka mai o Punikauamoku. O hoi a mahope aku nei wau.” Pela ke kahuna lapaau e olelo ai.
Aia a hiki aku ke kahuna lapaau, ma kahi o ka mai mamuli o kona kii ia ana ae, alaila, aole oia e hoomaka mua e haawi i ka laau. Aka, i mea e ikaika ai ka ke kahuna lapaau hana ana i ka mai, a i mea hoi e maopopo ai, alaila, e hoailona mua ke kahuna i ka hailona ana e manao ai e hailona. A ina ua ku i ka aa o ke kahuna lapaau e hana i ka mai, alaila e hana no. A ina ua ku ka hailona i ka hiki ole ke hana i ka mai, alaila, e olelo auanei ke kahuna lapaau i ka mai, me ka i aku, “Aole oe e ola ia’u, imi hou ia ua kahuna hou, ina i ku iho nei i ka’u hailona, alaila, aa wau e hana ia oe.”
A ina hoi ua kii ia aku kekahi kahuna no ka mai, a ina i hiki aku ka mea kii kahuna, a e kahumu mai ana ke kahuna, a i ole o kekahi mea e ae paha, a ina e noho ana ke kahuna i ka manawa e kukulu ana ka umu, a i ole, e hoa ia ana paha, alaila, e olelo auanei ke kahuna lapaau, mahope iho o ka hai ia ana aku o ka mai ia ia e ka mea kii kahuna, “Ae! mai io!! Aole no e ola ia’u, ua hopo ae la wau. Ina i olelo ole mai nei oe a pau ka umu i ke kauwewe, alaila, aole e pilikia. Olelo mai nei oe i ka mai, e hoaa aku ana wau i ka umu, nolaila e make io ana no.” O keia ka lua o ka hoailona kuwaho a na kahuna lapaau.
A ina i loaa keia mau hoailona kuwaho i ka hale, e loaa no auanei na hoailona kuwaho e ae ma ke alanui i ka hele ana. E like me ka ike ia ana o ka pilikia ma ka hale mamuli o na hoailona kuwaho, pela no auanei e loaa ai ka pilikia i na hoailona kuwaho ma ke alanui.
20. NA HOAILONA MAA O KA OIHANA KAHUNA E PILI ANA I NA KAHUNA LAPAAU.
Ma ka mokuna maluna ae ua hoike ia kekahi mau hoailona kuwaho, aka, aole i pau; ma keia mokuna e hoike pau ai, na hoailona mau. He nui a lehulehu na hoailona mau e pili ana i ka oihana kahuna, aia i loko o ia mau hoailona ka pono a me ka hewa, ka pilikia, ka loaa a me ka nele. O ka moe waa. O keia kekahi o na hoailona o ka maikai ole, i ke kulana lapaau a kekahi poe e ae. Ina i manao kekahi kahuna lapaau e hele e lapaau no kekahi mai, ina nae ua kii ia mai paha i kekahi la e ae. A manao ua kahuna nei e hele e lapaau i ka mai i kii ia mai ai, a ina e loaa ka moe uhane i ka po iho, a he moe waa nae ka mea i loaa i ka po, alaila, e olelo auanei ke kahuna. “Aole e pono ke hele no ka mea, he moe waa ko ka po.” O keia hoailona, he hoailona maa mau keia a puni keia lahui mai kinohi mai a hiki i keia manawa. Aole i ike ia ka manawa e pau ai keia mau hoailona ma keia hope aku.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 3 (of 3)Chapter XI: Preface: 55 (4)
0%37 min left in chapter