Skip to content

Chapter VI: Part III: is devoted entirely to chants of various kinds. These are (3)

Text size

A paa aku la ke alii, me ka puaa, a me ke kanaka a kokoke aku la i ke alo o ua ohia nei, pule iho la ilaila, a pau ae la ka pule ana kanaenae aku la ke alii i ka puaa, a me ke kanaka i ua ohia la, i aku la ke alii i ua ohia la: “E Kukaohialaka eia ko puaa a me ko niu, e ola ia’u, e ola i na ’lii a me na kanaka a pau loa.” A ku ae la ke kahuna iluna, a hoali ae la i ke koi kaumaha aku la i ke akua a hoopa’e la i ke koi i ke kumu o ka ohia, a noho iho la ilalo, pule aku la ke kahuna a nui loa, a oki ae la kekahi kanaka i ua ohia nei i akua, a make iho la kekahi kanaka i na makana na ke alii i ke akua; a oki ae la ia mau mea, a mahope iho o keia mau mea hoolale ae la ke alii i ka puaa e kalua he umi paha, a kaumaha aku la ke alii i ke kanaka i ke akua, a he kanaka kela no mau haalelea, a he loina no ia na ke kahuna he kanaka haalele wale no ia i ka nahelehele. A moa e na puaa ai nui iho la lakou, a maona ae la a hoomakaukau ae la ke alii e iho, a ku lalani ae la ka poe akua hulumanu mamua o na kanaka, a o ua akua ohia la mamua lilo ia o na akua hulumanu, a ua wahi oia i ka lau nahelehele a paa loa, a iho aku la na akua a pau, a me na kanaka, a me na ’lii a pau loa, a hiilani ae la na kanaka i ko lakou mau waha iluna i ke akua, a i ae la kekahi kanaka, pane ae la kona leo iluna lilo: “E Kuamu, e Kuamu,” hooho ae la na kanaka a pau mai mua a hope, “Mu, e kuawa, e kuawa, wa, e ku wau, a lanakila no.” A pela na kanaka mai mua a hope, ua nui ae la ko lakou mau leo a pau loa, a he loina no ia na ke kahuna no ka iho ana a ua akua ohia la.

A iho mai la lakou aohe ahi e a mai i keia la he kapu loa no ia, aia hiki aku ua akua ohia la imua o ka luakini, alaila a mai ke ahi a na kanaka a nui loa, a hiki aku la lakou i kai i ka luakini, a pule aku la lakou akua ohia nei; a pau ae la ia mau mea hoi aku la na akua hulumanu a me na ’lii a pau, a me na kanaka a pau loa, i ko lakou wahi, a hiilani aku la ka poe nana e malama ua mau akua hulumanu la, a kani mai la ka pahu a nui loa, e hiilani aku ana lakou imua o ua mau akua hulumanu nei; a pau ae la ia mau mea, a ahiahi ae la, hele aku la kekahi kahuna e hanai i ke akua ohia i ka maia a pulehu a pule uuku aku la ia, hanai aku la ia, a pau ae la ia.

A poeleele iho la haawi aku la ke alii i na kahuna i kauo no la laua elua, no ke kahuna ia ia ka laulama, alua laua haawi aku la ke alii i ke kanaka e lawe oe i mau moa kauo na na kahuna i elua moa a laua; a poeleele loa iho la, olelo ae la ke alii i ke kanaka: “E hele aku oe e papa aku i na kanaka mai o a o, i aku oe, e noho malie, aohe walaau, aohe hoi e a mai ke ahi i keia po,” a ao ae la, hele mai la ke kahuna hele honua, a olelo aku i ke alii i ka pono o ka loina o kana oihana, i aku ia i ke alii: “E, ua hana mai nei au i ka loina o ke akua i keia po, a ua mahalo mai nei ka po ia oe, a ke i mai nei ke akua e waiwai oe, a ua ike ae la no oe i ka maikai o keia po o ko akua, he paihila ka lani, aohe kau ao, a i waiwai oe e malama hoi oe ia’u.”

A pau ia mau olelo, a hoolale a’e la ke alii i ka luakini, e ako i keia la hookahi no a paa ae la ekolu, a he mau hale nui loa; a pau ae la ia, a i a’e la ke alii e hele mai oukou e na kanaka a pau loa i ka pule, hele mai la lakou a pau loa, a me na akua hulumanu, a hoonoho iho la ke kahuna i na kanaka a pau, elua paha walu lalani kanaka o ka hoonoho ana a ke kahuna i na kanaka, a kukulu lalani ’e la ka poe akua a pau loa, a ku ae la ke kahuna nui iluna me ka malo keokeo nui, a lalau ae la kona lima i ka pupu ieie hoali ae la ia a kaumaha aku la i ke akua ia Kunuiakea, ia Lononuiakea, a ia Kanenuiakea, a ia Kanaloanuiakea, a ia Kukaohialaka; a pau ae la na akua, a kaumaha aku la ke kahuna i kona mau aumakua kahuna kahiko, a hiki mai la i keia la ana i hana ’i e like me ka lakou hana ana, a ua hiki ae la ia mau mea kahiko ia ia i kela la.

A pau ae la kana kaumaha ana, alaila ku ae la na kahuna iluna a pau loa, a pule aku la lakou i ke akua, a hiilani aku la ko lakou mau waha imua o na akua hulumanu, a he la pule nui loa no keia la, a he la hanohano nui keia no ke kahuna nui, a me na kahuna wawae a pau loa, he hanohano wale no lakou a pau loa, a kokoke i ka manawa a ke kahuna i kena aku ai i na kanaka e hapai ae i ka poe akua iluna, a hapai ae la lakou i ua mau akua hulumanu la, a loihi loa ka lakou ku ana ma ka aoao mauka, a kokoke i ka manawa e i aku ai ke kahuna i na kanaka e lawe i na akua ma ka aoao makai, a i ae la ke kahuna, e iho like ae oukou makai, a iho aku la lakou ma ka aoao makai ku like mai la lakou, a loihi loa ka lakou ku ana makai.

A i aku la ke kahuna i na kanaka e paa’na i na akua, e hele poai ae oukou, a e hele makai oukou me ka noonoo pono o hewa ’uanei kekahi o oukou make ia, a hele pono iho la lakou, aole lakou i hewa iki, a pau ae la ka hele poai ana ku lalani mai la no lakou makai, a pule aku la ke kahuna i keia pule, o Pokeo ka inoa, he pule kapu loa keia no ka luakini, aole i laha aku keia pule o Pokeo i na ’lii a pau, a i ka luakini wale no ia; a pau ae la ia, hoi ae la lakou mauka a me na akua hulumanu, a noho iho la lakou ilalo.

A ku ae la ke kahuna ia ia ka alaea iluna; a hoolei aku la i ka lei hala i ke alii, a i ke akua kekahi lei i kona a-i, a i ke kahuna no kekahi lei i kona a-i, a he loina no ia no ke kahuna alaea, a olelo iho la ua kahuna la iluna o na kanaka, a i aku la: “E noho malie e na kanaka a pau, a me na ’lii a pau loa,” i aku la ke kahuna i ke alii: “E hoolohe mai oe i ko pule i pule au i ko pule, i walaau he alii o ke kipi no ia o ko aina; aka, i walaau he kanaka, e make ia na ko akua.”

A lalau ae la kona lima i kana laau, a pule iho la ia a loihi loa, aohe pane leo o na kanaka imua ona, a hiki aku la i ka manawa e i aku ai ke kahuna i na kanaka e ku iluna, a i iho la ke kahuna i na kanaka e ku iluna i aku la i na kanaka penei: “E kuu kaikaina hiki a ola ia’u ia, koia, ewalu ku ana iluna, ewalu hoi ana ilalo;” a pau ae la ia mau mea a papa aku la ke kahuna i na kanaka e noho malie oukou, mai walaau oukou, a olelo aku la ke kahuna i ke alii a i aku la, ua mai. A hele aku la lakou iloko o ka laukini me ke alii, a me ke kahuna, a me na akua hulumanu, a me na kanaka a pau, e hele ana lakou e kau i na auau iloko o ka luakini, he loina no ia na ke kahuna no ka luakini; a pau ae la ia mau mea, a hoi ae la lakou a pau i kauhale, i keia la hookahi no.

Eia no keia ano o ka wahine a ke alii ke noho kapu nei no ia, aole ia e auau i ka wai, aole ia e ai i ka ai hou mai, aole ia e ai i ka ia hou mai, aole ia e paani, he kapu loa no ia, a pela no hoi ka ke kahuna wahine, e hoomana aku ana i ka hope o kana kane kahuna, a pela no hoi ka ke alii wahine, e hoomana aku ana i ka hope o kana kane alii, a pela no hoi na wahine malama i ko lakou mau akua, a me na kanaka o keia aina e hoomana mai ana no i ka luakini, a me na makaainana a pau loa.

A ahiahi ae la hele aku la ke alii a me na kahuna, a me na akua hulumanu imua i ke alo o ka luakini, a pule aku la lakou mawaho o ka luakini i keia ahiahi, a hookoikoi iho la ka olelo a na kanaka penei: haule iho la na hu’i o ka luakini a ke alii i keia ahiahi, a pau ae la ia mau mea, a hoi aku la lakou i kauhale, a haawi aku la ke alii i ka moa i ke akua hulumanu a pau loa, a me na kahuna a pau loa, a he moa kauo no lakou, a he mea hoomana aku na lakou i na akua i keia po, o ka po keia e oluolu ai ko ke alii manao, a me ko ke kahuna manao, a me ko na ’lii manao, a me ko ka puali manao, a me ko ka makaainana manao a pau loa.

Aka i loohia lakou e ka hewa i keia po, aole loa e oluolu iki lakou, alaila nui loa ka makau o lakou i ke akua; aka hoi, i pono ka hana ana a ke alii a me ke kahuna i keia po, alaila palekana hoi lakou. A he po maka’u loa no keia po. O ka po keia e kai ai ka ai a ke alii a me ke kahuna, a me na ’lii a pau loa, a me na kanaka a pau loa. A po iho la anoano iho la keia po, aole he walaau, aohe ahi a mai, aohe puaa alala mai, aohe ilio aoa mai, aohe keiki uwe mai, he po pili loa no keia no ka hanu o na kanaka, a me na ’lii a pau, a me na makaainana a pau loa o kuaaina a pau loa.

O ka po keia e kai ai ka aha, o Hulahula ka inoa, he hailona no ka hewa a me ka pono a me ka make a me ke ola; aumoe iho la ala mai la ke kahuna a me ke alii, a me na ’lii, a me na kanaka a pau loa, hele aku la lakou a hiki aku la lakou mawaho iho o ka luakini aohe pane leo o lakou i keia po, kakali aku la lakou a kokoke aku i ka wanaao, a hiki mai la ka wanaao ia lakou, hoomakaukau iho la ke alii a me ke kahuna a o ka nui o na kanaka, ua pule mai la lakou ma kahi e, e hoomana aku ana i ka leo o ka iole, a me ka leo o ka moa, a me ka leo o ka manu, a me ka leo o ka ilio, a me ka leo o ka puaa; pela lakou i hoomana aku ai i ko lakou mau akua, i aku la lakou a pau loa i ko lakou poe akua: “E, i nui ka mana o oukou e na akua, i ka aha a ke alii, i kahi e ku ai kou pou hale,” a pela no ka manao o na kanaka a pau loa; a kokoke aku la i ka wanaao lalau ae ke kahuna i ke akua, a me ka lau lama, a me ka oloa, lalau ae la ke alii i ka pahu i kona lima, a me ka puaa, a komo aku la iloko o ka luakini o laua wale no elua ke kapu loa no ia.

NO KE KAI ANA A KE KAHUNA I KA AHA.

Pupu iho la ke kahuna i ka lau lama i kona lima a hoohume ae la ia i ka oloa i ka lau lama, a i aku la ia i ke alii: “E hoolohe oe i ka hewa maloko nei o kaua,” a kau ae la ke ao nui maluna o lakou, aohe ikeia aku o ka hoku, pule aku la lakou, a pau ae la ia ka hiolo puupuu mai la ka maka o ka hoku, a ike ae la ka maka o ke kahuna i ka maikai oluna, alaila i ae la ke kahuna i ke alii: “E hoolohe oe i ka leo o ka iole, i ka leo o ka manu, a i ka leo o ka moa;” a pau ae la ia mau mea, alaila ku ae la ke kahuna iluna, kalokalo aku la ke kahuna i ka aha, o Hulahula ka inoa, a noho iho la ia ilalo, pule aku la ke kahuna oia wale no; a pau ae la kana pule ana, alawa ’e la kona mau maka mahope i ke alii, ike aku la ka maka o ke alii i ka alawa ana mai a ke kahuna, hahau aku la ke alii i ka puaa, i aku la: “E Ku, ia Hulahula, eia ko puaa e ola au ia oe, a eia ko hale maikai he makana na’u ia oe, a e hoola mai oe i kuu aina, a me na ’lii, a me na kanaka a pau loa, molia i ke kipi i ka ili aina, i koa kani paha i ko nau e hee ia’u, ilaila ka piko o ka aha a kaua e kahihi ai;” a pau ae la ka ke alii, alaila ke kahuna lawe aku la e huna i ka aha iloko o ka waiea, he wahi hale uuku ia, a he loina no ia na ke kahuna.

A pau ae la ia, hoopai ae la ke kahuna i ka aha, a haliu aku la kona alo i ke alii la, ninau aku la ke kahuna i ke alii, i aku la: “Pehea ka aha a kaua?” I mai ke alii ia ia, “Ua maikai.” A ninau aku la ke kahuna i ke alii, i maopopo ai kana hoolohe ana i ka pono a me ka hewa, i aku la: “Aohe oe i lohe i ka leo o ka manu?” “Aole.” “Aole oe i lohe i ka leo o ka moa?” “Aole.” “Aole leo ilio au i lohe?” “Aole.” “Aole loa anei he mea hewa iki maloko nei o kaua?” “Aole.” “Aole anei he mea hewa iki mawaho mai au i lohe?” “Aole.” I aku la ke kahuna i ke alii: “A ua maikai ko aha, a ua ola oe, a me ko aina, a me na ’lii, a me na kanaka a pau loa;” a pau ae la ia mau olelo a laua, hele aku la laua mawaho e ninau pono aku ia lakou i ka lakou mau mea i lohe ai, a ninau malu aku la laua: “Ea, heaha ka oukou mau mea i lohe ai mawaho nei?” A hawanawana mai la lakou hoole mai la: “Aole, aole, loa, aole loa akahi mea hewa iki mawaho nei, a makou i lohe;” alaila olelo ae la ke kahuna i ke alii, i aku la: “E ka lani e,” o mai la ke alii, “E o.” “Ke olelo aku nei au ia oe, maikai ae nei ko pule, a ke mahalo mai nei ka po ia oe, a ke i mai nei ke akua, e ola oe;” alaila houluulu ae la lakou, a akoakoa mawaho iho no o ka luakini, a hea ae la lakou me ka leo nui iluna, a hooae la lakou i ko lakou poe leo iluna, i ae la penei “Lelewale ka aha e;” a hooae la lakou me ka leo nui, a lohe mai la na kanaka ua lele wale ka aha a ke alii, olo mai la ka pihe a kela wahi a keia wahi, nakulu aku la ka leo o ka puali a me kanaka makaainana a pau loa, kukui aku la ke kaulana i na wahi a puni, a ua oluolu iho la ka manao o ke alii, a me ke kahuna, a me na ’lii, a me na kanaka a pau loa.

A ao ae la, pule aku la lakou mawaho o ka luakini, ekolu pule o keia kakahiaka, he waipa, a he kuwa, a he kuwi; a pau ae la ia a komo aku la lakou iloko o ka luakini, a me na ’lii a pau, a me na akua a pau, a me na kahuna a pau loa, a noho iho la lakou i ke alo o ka luakini a ku ae la ke kahuna nui iluna, a hoali ae la i ka aha, o Kolii ka inoa o keia pule, a he pule kapu loa no keia na ke kahuna.

A pau ae la keia pule a haele ae la lakou mawaho, a e haawi i ka puaa i na akua hulumanu, a pakahi ka puaa ia lakou, a pakahi hoi ka puaa i na kahuna wawae, a kena aku la ke alii i na aipuupuu, e kalua mai oukou i mau puaa nui i umi paha, a oki ae la keia mau mea a pau, alaila hoi hou aku la lakou iloko o ka luakini e kopili mahaehae lakou i ke akua laau i ke kii, a pule nui aku la lakou i keia la hookahi no, a mahope iho o ka pule ana hoali ae la ke kahuna i ka au lima, a noho iho la ilalo, a pule aku la lakou, a a mai la ke ahi owaho, a me kuaaina pau loa, a mahope iho o ka pule ana, mohai aku la ke alii i ka puaa pulehu i ke akua, a he pulehu wale no ka puaa o ke akua, aole e kalua; a pau ae la ka mohai ana a ke alii i ke akua, a hoi aku la lakou i ko lakou kauhale, a moa mai la na puaa a ka poe akua hulumanu, a hiilani aku la ka poe nana i malama na akua hulumanu; a moa mai la ka ke alii mau puaa, a he mau puaa nui no hoi, he umi paha, a he iwakalua paha, a halihali aku la ka puaa a ke alii iloko o ka luakini, a malaila e pule uuku ai kekahi kahuna hookahi; a pau ae la ia, alaila hoihoi mai la ka ke alii waiwai imua o kona alo, a e haawi ia na na ’lii kekahi waiwai.

A pau ae la ia, a ia ahiahi ae la alaila kena aku la ke alii i kana poe aipuupuu, e kalua mai oukou i puaa no Kuili, o ka luakini, i hookahi kanaha puaa, a napoo iho la ka la, a hele aku la kekahi poe kahuna mawaho, a he kaulahale ka inoa o keia pule; a pau ae la ia, a poeleele iho la, alaila malamalama aku la na kukui iloko o ka luakini, iloko o ka hale, alaila hele mai la na kahuna a pau loa, a me na ’lii a pau loa, a me na akua a pau loa, i keia po, a he po pule nui no keia, a e ao aole lakou e moe iki i keia po, a i keia po alaila ike ia ke kanaka kahuna nui i pau loa ka pule ia ia, a pule iho la lakou, nui loa ko lakou mau leo iluna lilo a he like ma ka hakaka lakou, a he kuhikuhi ka lima me he hula la, a paipai nui iho la lakou i ko lakou mau lima e hiilani ana i ka luakini.

A pau ae la ia alaila halihali mai la ka puaa iloko o ka luakini, aka i naki iho la ke kahuna i ka puaa iloko o ka luakini; a pau ae la ia, alaila pule hou aku la lakou a ao ka po, a hoi aku la lakou i ko lakou kauhale, a awakea ae la kena hou aku la ke alii i kana mau aipuupuu, a i aku la: “E kalua hou mai oukou i mau puaa i kanaha,” a ku ae la ka la alaila hele hou aku la na ’lii, na kahuna a me na akua a pau loa, e hele ana lakou e pule nui iloko o ka luakini, e hoomana a e hoolea; a pau ae la ia pule ana hoi ae la lakou iwaho, a aui ae la ka la hoi hou aku la no lakou iloko o ka luakini, a he kulawa ka inoa o keia pule a lakou; a pau ae la ia a hele ae la lakou iwaho i ko lakou wahi; a mahope iho o ia noho ana hoi hou aku la no lakou iloko o ka luakini, i keia la hookahi no, a he kupapaa ka inoa o keia pule; a pau ae la ia pule a lakou, a pule hou aku la no lakou, a he kuaiwa ka inoa o keia pule a lakou, a pau ae la ia pule a lakou, a mahope iho o ia mau mea, a pau loa aneane iho la e kapoo ka la alaila hele aku la lakou i ke kuahu a pule aku lakou i ke akua, a he kulewalewa ka inoa o keia pule a lakou.

Alaila kena ae la ke alii i kekahi kahuna, i aku la: “E kii ae oe i ke akua e lawe mai iloko nei,” a kii aku la kekahi kanaka a ke akua ohia a lakou i kii ai mamua iuka, a lawe ia mai la ua akua ohia nei imua o ka luakini, a kena ae la ke alii i kanaka na ke akua, a i puaa kekahi, alakaiia mai la ke kanaka a hiki mai la i ke alo o ke alii, a kena ae la ke alii e pule, a ku ae la ke kahuna iluna, a hoali ae la i ka o, a noho iho la ilalo, a pule aku la lakou a pepehiia iho la ke kanaka, a mohai aku la ke alii i ke akua i ke kanaka a me ka puaa; a pau ae la ia a kapoo iho la ka la, hoi ae la lakou i ka hale, a hoomakaukau iho la kekahi kahuna i kana oihana, o ke kahuna ulua a po iho la holo aku la ia ma ka moana e hoolei aku i kana makau i ka ulua, a i pau ka maunu hopohopo loa ia, aka i koe mai ka maunu a he maikai no ia, aka i moku ka makau hewa loa kana loina, a me kana pule, a me ka pule no ia ma kona waha ma ka moana, a ua pule nui no ia makai, ma ka waa, a hoi mai la ia iuka.

A hana iho la kekahi kahuna i kana loina, i keia po hookahi no laua i hana ’i; a maloko nae o ka luakini keia kahuna i hana ’i i kana loina a he maua ka inoa o keia pule, a he ano no ia no ka luakini; a pau ae la ia a mahope iho o ke aumoe, a hele mai la ke alii iloko o ka luakini ma ke kuahu ilaila lakou e pule nui ai, a he oihana ka inoa o keia pule, a he po kapu loa no keia, aole e a mai ke ahi i keia po; a pau ae la ia, alaila kalokalo ae la ke kahuna nui i keia mau pule, elua inoa o laua, o piikuma laua o leiau ko laua mau inoa.

A pau ae la ia, a hoomakaukau ae la ke alii ia ia, a me ke kahuna moolono, e hele aku laua e kai i ka aha, o Hooilimoo ka inoa o keia aha; a nukuke iho la lakou aohe pane leo, aohe onioni, alaila lalau ae la ke kahuna moolono i ka lau lama i kona lima, a hoohume ae la ia i ka oloa, a ku ae la ia iluna, a kalokalo ae la ia i ka aha, a noho iho la ia ilalo, a pule aku la, a pau ae la kana pule, alawa ’e la kona maka mahope i ke alii, a ike mai la ka maka o ke alii i kana nana ana mai ia ia, a hahau aku la ke alii i ka puaa a mohai aku la i ke akua, a i aku la: “E Ku ia Hooilimoo, eia ko puaa, he puaa ola no’u ia oe, e nana pono mai oe ia’u, a molia i ke kipi i ka ili aina, a molia i ka hale iwi, e make ia.” A pau ae la ka ke alii mohai ana, alaila haliu mai la ke kahuna i ke alii, a ninau mai la ia: “Pehea ka aha a kaua?” A i aku la ke alii ia ia: “Ua maikai, aohe mea hewa iki a kou pepeiao i lohe?” “Aole.”

A pau ae la ia, a hoopai ae la ke kahuna i ka aha, a hoonoa uuku ae la, alaila hoi malie aku la laua ma kahi lehulehu o kanaka a ninau aku la lakou i ka lakou mau mea i lohe ai, a hoole mai la lakou; a pau ae la ia mau mea, i ka po hookahi no lakou i pule ai, o ke kahuna ulua, a me ke kahuna maua a me ke kahuna nui a me ke kahuna moolono, i keia po hookahi no lakou i pule nui ai, a wanaao ae la, alaila hoali ae la ke kahuna a ku ae la iluna. Kalokalo ae la i ka lakou pule, o kolii ka inoa o keia pule, a noho iho la ilalo pule aku la; a pau ae la ia, a hoopii aku la na aha limalima iluna o ka lananuu, ilaila kekahi mau kanaka elua, e kahea mai ai me na leo nui o laua, a ke pule aku nei no na kahuna malalo aku, a hula mai la laua iluna, a he makiilohelohe ka inoa o neia mau mea a pau. A pau ae la ia, alaila hele ae la ke alii iwaho, e haawi i ka puaa i na akua hulumanu a me na kahuna a me na ’lii a pau loa, a me na kanaka maka hanohano o ke alii a pau loa, alaila haawi pakahi aku la ke alii i ka puaa i na akua hulumanu, a pela no hoi i ka poe kahuna a palima ka puaa i na ’lii likelike iho, a paumi ka puaa i na ’lii nui, a pakahi ka puaa i kanaka maka hanohano, a palua ka puali hookahi puaa, a o kanaka liilii loa iho aia moa mai ka ke alii waiwai, alaila haawi lakou a pau loa, alaila haawi aku la ke alii i ka puaa; o ke kuahu na ka poe akua laau, alima paha kanaha puaa, a ka poe kii; a pau ae la ia mau mea, alaila hoi hou aku la lakou iloko o ka luakini a me na ’lii, a me na kahuna a pau loa, a pule aku la lakou ma ke alo o na akua laau, a he kopili-nui ka inoa o keia pule. A ku ae la ke kahuna nui iluna kalokalo ae la i ka au lima, a noho iho la ia ilalo, a pule aku la lakou, a a mai la ke ahi a nui loa, a po kai ae la luna i kau wahi o ka puaa a pulehu aku la ka puaa o ua luakini nei a ke pule aku nei no lakou imua o ka poe kii.

A halihaliia mai la ka puaa pulehu a ua mau akua laau la, a elima paha kanaha, a hiki mai la iloko o ka luakini a waiho aku la imua i ua poe kii la a me ka maia maka a nui loa, a me ka niu a nui loa imua o ua poe kii nei, a me kekahi mau kanaka lawehala elua paha a ekolu paha, a pepehiia iho la lakou, a waiho pu aku la lakou i na kanaka make me ka puaa, a me ka maia, a me ka niu, alaila hele mai la ke kahuna ulua, e hai i kana pono i ke alii, aohe kanaka maalo ae iwaho o make no ia ia, a i kana hele ana mai ihiihi iho la iwaho iho, aole hele kanaka, a me ka pule no ia ma kona waha i kana hele ana mai a me ka makau no i kona lima, a me ka maunu no i ka makau, o ka makau no keia ana i lawaia ’i i ka po, a ke pule nui nei no ia ma kona waha, a hiki aku la ia i ka luakini, a makau nui iho la ka poe kahuna, i ke kahuna ulua, i kana hoea ana aku, a auhee aku la lakou iloko o ka hale pahu iloko no o ka luakini, alaila pau ae la ka pule ana a ua kahuna la, alaila olelo mai la ia i ke alii, i mai la: “E ka lani, e hoolohe mai oe i keia olelo a ke akua, a ua holo aku nei au i kai i ka po nei, aole i moku kuu makau, aole i pau kuu maunu, a ua maikai no ko pule, aole e ola ke kipi ia oe, aole e ola ka makou alii ia oe.” Alaila hoonoa ae la i kana olelo, a hoi aku la ia i kona wahi.

A pule hou aku la no lakou i ka luakini imua o ka poe kii, alaila, mohai aku la ke alii i ka puaa, a me na kanaka make e waiho pu ana no me lakou, a i ka niu, a i ka maia; a pau ae la ia, alaila hoi aku la lakou i ko lakou wahi a pau loa, a moa ae la ka puaa a ka poe akua hulumanu, a hiilani aku la lakou i ua mau akua wahahee nei; a pau ae la ia, alaila moa mai la ka puaa a ke alii, a me ka na ’lii, a me ka ka puali, a me ka na kanaka maka hanohano a hali aku la ka puaa a pau loa iloko o ka luakini, a hele aku la kekahi kahuna e hainaki i ka puaa, a pule uuku iho la ia; a pau ae la ia, a hoihoi mai la ka waiwai o ke alii io na la, alaila haawi aku la ke alii i na kanaka nele i waiwai na lakou; a pau ae la ia ahiahi ae la hele hou aku la lakou iloko o ka luakini, a me na ’lii, a me na kahuna, a me na akua a pau loa, a pule aku la lakou i keia ahiahi, a mohai aku la ke alii i ka puaa, a me ka maia a me ka niu a me ke kanaka make, alaila haalele iho la lakou i ka luakini. Hele aku la lakou i ka hale o Papa, i ka loina a ia kahuna, pule iho la lakou malaila, a haule iho la ka hui o Papa i keia ahiahi hookahi no. A pau ae la ia, alaila hoi aku la lakou i ko lakou wahi.

A poeleele iho la hele hou aku la no lakou i ka luakini, me ke alii, a me ke kahuna, a me na akua a pau loa, a pule aku la lakou imua o kuahu, o weweke ka inoa o keia pule, he loina no ia no ka luakini, a hele aku la na kahuna a me ko ke alii akua hookahi, hele aku la lakou ma kauhale e pule aku ai mawaho, a he pule hoopunipuni no keia, i aku la lakou i na kanaka oloko o kauhale: “E hele mai oukou iwaho nei;” pela lakou i wahahee aku ai i na kanaka, ua ike no na kanaka a pau i keia mau mea a lakou i olelo aku ai ia lakou la ua noonoo nui no lakou i keia po, a he po kapu loa no keia no ka hoalii, a he lalakoa ka inoa o keia pule, aohe maalo kanaka o keia po mawaho o make lakou. A pau ae la ia hoi mai la lakou i ko lakou wahi; oia hoi ua noho iho la no kekahi kanaka hookahi iloko o ka luakini, he koa ia no kulana a he ano no keia no ka luakini, he loina no ia na ke kahuna, i keia po hookahi no keia mau hana a pau.

A wanaao ae la hele aku la ke alii i ka hale o Papa e kai i ka aha o ka hale o Papa, a me ke kahuna no i ike i ka loina oia mea a pule aku la laua; a pau ae la, a olelo mai la: “E hoolohe mai oe i ka’u olelo,” a ae aku la ke alii ia ia: “Ae.” “Ua maikai ko pule a ua nana mai no ko akua ia oe.” A hoi aku la ke alii i kona wahi, a mahope iho a ao ae la hele hou aku la no ke alii, a me na kahuna a me na akua iloko o ka luakini, a e pule uuku aku i ke akua, a mahope iho o ka pule ana mohai aku la ke alii i ka puaa i ke akua, a me ka maia, a me ka niu, a me ke kanaka make, he holua keia pule. A pau ae la ia, alaila lawe ia aku la ko ke alii akua hulumanu i kahakai, a he akua kapu loa ia, a he hoana wale no kana hele, a he moe na kanaka a pau loa, a me na’lii a pau loa, alaila hele hou aku la no ke alii i ka hale o Papa e pule malaila, alaila hele mai la na kanaka a pau loa, a me na’lii a pau loa e puleia ’i e ke kahuna, o papa i noa lakou i auau lakou i ke kai, a o ke akua wahine keia nana e hoona ke kapu o ka luakini a ikeia ’e la ka maea o na kanaka a pau loa, a me na ’lii a pau loa, a me na kahuna a pau loa, auau la lakou i keia la, aole nae lakou i noa, he loina keia na ke kahuna hono.

A pau ae la ka lakou auau ana, alaila hoi aku la lakou iloko o ka luakini, a me ke alii, a me na kahuna a me na kanaka, a hoonoho iho la ke kahuna hono i na kanaka hoonoho lalani iho la ia ia lakou imua o ke kuahu, i ke alo o ka poe kii a ewalu paha lalani kanaka, a hoomalu iho la ke kahuna hono o kana oihana, e noho malie oukou, mai walaau oukou, mai onioni oukou, e puunaue ka noho e like ke kuli e hoomaule ka lemu i paa ilalo, i maikai ke anaina a ke akua; a lohe iho la lakou i ke kahuna a hoomalu iho la lakou ia lakou iho, aohe naue, aohe luli, a noho malie nui iho lakou a ku ae la ua kahuna hono la iluna a hoehu ae la ia i ka lau lama iluna iho o na kanaka, a pule iho la ia oia wale no a iho la ia penei, ka hoaka o ka lima ina iluna, alaila o ae la ka lima o na kanaka a pau iluna, aole o lakou onioni ae o make lakou, a he pule kapu loa no keia na ke kahuna hono, he loina no ia no ka luakini, a he kauoha no na kona makua ia ia; a pau ae la ia, alaila olelo aku la ke kahuna i kana pono i ke alii i aku la: “Ua maikai keia pule au, o ka hono keia o ka iwi e paa ai, a me ko aina a hoonoa ae la ke kahuna i kana.” A haalele iho la lakou i ka luakini, a hele aku la lakou iwaho e haawi i ka waiwai na na kanaka, a me ke kahuna hono i ka puaa, a i ka niu, a me ka maia, a pau ae la ia, a poeleele iho la, alaila pule iho la ke kahuna o Papa iloko o ka hale o Papa, a he kuili ka inoa o kana pule i keia po a o koliimaomao ka inoa o kekahi pule ana i keia po, aole ke alii i hele aku iona la i keia po.

A ao ae la i ka wa kakahiaka, alaila hele aku la ke alii iona la e hoolohe i kana olelo mai, a i mai la ia i ke alii: “E, ua maikai ae nei keia po o ko akua wahine, aole e ola na wahine waha hewa mai ia oe, e make ia i ko akua wahine.” A pau ae la ka ke kahuna olelo ana, alaila hele ae la lakou mawaho iho i ka oihana a ke kahuna o Papa, alaila hele mai la na kanaka a pau loa, a me na ’lii a pau loa, a me na kahuna a pau loa, imua o ke alo o ua kahuna hale o Papa la, nana lakou e hoonoa i keia la, a me ka luakini, alaila kena ae la ke alii i kana luna i ilio na ua akua wahine la hookahi paha kanaha ilio a me ka moa, a halihali mai la lakou a akoakoa, alaila hoali ae la ke kahuna i ka o a noho iho ia ilalo, a pau ae la ia, alaila kena ae la ke alii i ua kahuna hale o Papa nei e kii aku oe i ka malo a kuu wahine a me kana puaa makana mai i ke akua, a kii aku la ke kahuna i ua alii wahine la; a haele pu mai la laua me ia a paa mai la ia mamua o ka malo o ua alii wahine la, a me ka puaa i kana lima, a ua paa mai la no hoi kela o kona lima i ua malo nei mahope mai o ke kahuna, a pule mai la ia mamua ona, a nana nui mai la ka maka o na kanaka a pau a ua kakua kela me ka pau keokeo ma kona hope, a kokoke aku la laua imua o ke alo o ua akua wahine la; a pau ae la ka pule a ke kahuna, mohai aku la ke alii wahine i ka malo a me kana puaa i ke akua wahine, i aku la ia: “Eia ko malo a me ko puaa, e ola maua me kuu kane ia oe, e ke akua, me kuu kane, a e haawi mai oe i keikikane na maua i kii pala nou, e ke akua, aka, i ole, i kaikamahine maua i kukuoloa nou, e ke akua, ua noa.”

Alaila hele mai la ka poe kaula hoomana i ko lakou mau akua wahine, o Pele ke akua o kekahi, a o Hiiaka ko kekahi, a o Kapo ko kekahi, a o Pua ko kekahi, a o Kamohoalii ko kekahi; he nui loa no na kaula i hele mai i keia la, imua i ke alo o ko ke alii akua wahine, a malaila lakou e mohai ai i ka lakou mau waiwai, i ka puaa, a me ka moa, a me na malo a lakou a pau loa, a mohai aku la lakou penei: “Eia ka puaa, a me ka moa, a me ka malo, he makana na makou ia oe, e hoola mai oe i ko pulapula, e mana hoi makou imua ou, a e hoopono mai hoi na ’lii ia makou imua o lakou, a e ike oe e kala ia makou i ko makou la e olelo ai.” A oki ae la ka olelo ana a lakou, alaila hoi aku la lakou, alaila ku ae la ke kahuna hale o Papa iluna, e hoali i ka au lima, a noho iho la ia pule aku la, i ua mau akua wahine la; a mai la ke ahi pule ku o ka ilio, a me ka moa, a hoakoakoa ia mai la ia mau mea imua o na akua wahine, alaila mohai aku la ke alii i ka ilio pulehu, a me ka moa pulehu, alaila hooho ae la ke kahuna o ka hale o Papa me ka leo nui iluna iho o na kanaka iho la penei: “Elieli.” A pane ae la ka leo o na kanaka penei: “Kapu, elieli, noa ia e, noho mua.”

Alaila noa loa ae la ka luakini a hoopa aku la ke alii a me ke kahuna i ka wahine, a me na kanaka a pau loa, pawalu ke kapu ana o ke alii i ka luakini, a noa ’e; a pela ke alii, a me ke kahuna i hooikaika ’i i ua mau akua wahahee nei, aole i olelo iki mai ke akua i ke alii, a me ke kahuna i ko lakou manawa iloko o ka luakini, i ka lakou haawi ana aku i ka lakou mau waiwai, aole loa mai pela ke akua ia lakou a o lakou wale no ka i hoole aku i ke akua a lakou wale no i hiilani aku i ke akua, aole o lakou olioli i loaa mai ke akua, eia ko lakou olioli, aole nae na ke akua mai na lakou wale iho no, a he hoanou i na waha o lakou, aohe akaka he pilikia wale no, a wa iho la lakou i ka maikai o ka luakini.

Alaila hoi aku la na ’lii a pau, e hoomana i ko lakou mau akua, i hope no ka luakini a ke alii, a o na ’lii a pau loa eia ke ano o ka lakou hoomana ana, a po akolu ke kapu ka heiau a kekahi alii, a po aha ka kekahi alii, a po alima ka kekahi alii, a po alua ka kekahi alii, pau ka lakou hoomana ana, aka, o ka ke alii po awalu ia, a he anahulu kekahi a ke alii.

Eia ka inoa o na malama kaua a ke alii o Dekemaba, Kaelo no ia 1, Maraki, Welo ia 4, Ianuari, Kaulua ia 2, Aperila o Ikiki ia 5, Feberuari o Nana ia 3. Pau na malama kaua o ke alii a me na kahuna.

NO KA OPELU.

A hiki mai la keia malama hou o Mei, o Kaaona ia, alaila olelo aku la ke kahuna i ke alii: “E, o Kaaona keia malama, a ua kalai a’e kuku o ko ia, aohe kaua, e noho malie kakou,” a hoomakaukau iho la ka poe lawaia o na aina a puni, a hiki mai la kekahi malama hou, o Iune, Hinaiaeleele ia, a ahiahi iho la i o Hilo a kapu iho la ke kahuna i ka opelu o ke kahuna wale no, aole ke alii ike ia hana ana, a pule aku la lakou i keia ahiahi, a mohai aku la ke kahuna i ke akua i ka puaa; a pau ae la ia, a poeleele iho la kauo iho la ke kahuna i keia po i ka moa a me kona aumakua, a me kona akua, a moe iho la lakou i ka po, a ua hoomalu ia aku la ke ahi o kela wahi, a o keia wahi, a me ka walaau, a me ka moa kani mai, a me ka leo o ka puaa, a me ka ilio aoa mai, a he po kapu loa no keia.

A wanaao ae la hele aku la ke kahuna e kai i ka aha iloko o ke kaula a o Hulahula ka inoa o keia aha, pule aku la ke kahuna i kahi mehameha oia no a me kona kahuna, a pau ae la ia, a mohai aku la ke kahuna nui i ka puaa, a hoonoa aku la ia i kona mohai imua o ke alo o ke akua; alaila olelo iho la laua malaila, i iho la laua: “E, pehea, ka aha a kaua?” a i aku la ke kahuna nui: “Ua maikai ka aha, ua ola ka aina o ke alii, a me ke alii, a me na kanaka a pau loa;” alaila hele ae la laua mawaho, e ninau pono aku i ka poe kanaka nana e hoolohe mai mawaho, a i aku la laua ia lakou: “E heaha ka oukou mea owaho nei i lohe ai?” a hoole mai la lakou: “E, heaha ka oukou mea owaho nei i lohe ai?” a hoole mai la lakou: “Aole a makou mea hewa i ike mawaho nei.” A i aku la ke kahuna nui i kona mau kanaka: “E hooho ae oukou me ko oukou mau leo nui iluna, e mahalo i ka maikai o ka aha,” a kahea nui ae la lakou me ka leo nui iluna, a i ae la penei, lele wale ka aha, e.

A malamalama ae la, alaila pule uuku aku la lakou mawaho iho o ua hale opelu nei; a pau ae la ia, alaila hoonoho lalani iho la lakou i na kanaka i ke kauwila ana a lakou, eha lalani kanaka, a kukulu iho la ke akua hulumanu o ke kahuna a ku ae la kona kahuna iluna, a pule aku la lakou, aka ae la ke akua poai ae la lakou, a hoi ae la lakou ma ka aoao mauka, a pule iho la ke kahuna, a pau ae la ia, alaila pule iho la ke kahuna i ka pule alaea, a kaumaha ae la ua kahuna alaea nei i kona aumakua; a pau ae la ia, pule nui iho la ia me ka leo nui iluna iho o na kanaka, a i iho la ia i na kanaka penei: “E kuu a kaikaina, hikia, ola,” eha ku ana iluna, a eha noho ana ilalo; a pau ae la ia, alaila olelo mai la kela kahuna i ke kahuna nui, i mai la: “Pehea keia pule au?” A i mai ke kahuna nui: “Ua maikai ka pule a kakou.” A pau ae la ia, a hoi aku la lakou a mawaho iho o ke kuula, a pule aku la lakou mawaho, he wahi pule uuku no ia.

A pau ae la ia, a komo aku la lakou iloko o ka heiau a pule aku la lakou malaila a hoali ae la ke kahuna i ka aha o Kolii ka inoa o keia aha, a ulono aku la lakou i ka pule, a hoopii aku la na ahi limalima iluna o ka hale, a kahea nui ae la ko laua mau leo iluna lilo, a hea ae la laua penei, a ia e penei ka aha o ka aha nei e Ku, e Lono, e Kane, Kanaloa, e ola i ke alii; a pau ae la ia, alaila pule aku la lakou a pulehu aku la lakou i ka puaa a halihali mai la ka puaa pulehu imua i ke alo o ke akua laau a me ka niu a me ka maia; a pau ae la ia, a mahope iho o ka pule ana, a mohai aku la ke kahuna i ka puaa i ke akua, a me ka niu, a me ka maia, a hoalohaloha aku la ia imua o ka poe kii; a pau ae la ia, alaila haalele iho la lakou i ka heiau, a hoi aku la lakou i ko lakou wahi, a moa mai la na puaa a lakou a halihali aku la i ka puaa a lakou imua i ke heiau, a hele aku la kekahi kahuna e hainaki i ka puaa; a pau ae la ia, alaila hoihoi mai la ka lakou waiwai i ko lakou wahi, alaila hoole aku la lakou i na akua liilii o lakou, a paina iho la lakou; a pau ae la ia, alaila kena aku la ke kahuna i kekahi kanaka: “E pii oe iuka i pala a i loohia oe e ka ua e hai mai oe ia’u.” A pii aku la ua kanaka la iuka a lalau aku la kona mau lima i ka pala, a hahai mai la ia i ka pala a haule mai la ka ua a iho mai la ia me kona olioli nui i kona halawai ana me ka ua, a hiki mai la ia i ke alo o ke kahuna, alaila ninau aku la ke kahuna ia ia: “Pehea kau pii ana aku nei iuka?” A i mai la ia: “Ua i mai oe ia’u, e pii au iuka, a ua pii aku nei au, ua hahai mai kuu lima i ka pala, a ua mai la ka ua iluna iho o’u, a mai opili loa au,” alaila i aku la ke kahuna: “Ua maikai ku au pala, apopo hei ka ia.”

A kapoo iho la ka la, hele aku la ke kahuna iloko o ka heiau e pule aku lakou i ke akua, a hoou aku la lakou i keia po; a pau ae la ia, a haalele aku la lakou i ka heiau, a ua hoomakaukau iho la ke kanaka nana e lawaia ka opelu i kona waa, a i kona upena, a wanaao ae la makaala aku la kekahi kahuna iloko o ka heiau, e lawe mai i ka pupu pala iluna o ka waa, a lawe aku la ia a hiki i ka waa, a hooulu aku la ua kahuna la e hoomana i ke akua; a pau ae la ia, waiho iho la i ka pala, alaila hoi mai la ia ike mai la na maka o ua lawaia la i kana hoi ana mai, alaila hoomakaukau ae la ia i kana mau waiwai lawaia, a me ka upena, a hume ae la ua lawaia la i kona malo keokeo, kaumaha aku la ia i kona aumakua, a i aku la ia: “E na aumakua i ka po pale ka po, puka i ke ao ia’u, eia ka malo, e nana oe ia’u i keia la hilahila o’u.” A pau ae la ia a hoouka aku la ia kana upena, a holo aku la lakou i kai.

He la kapu loa no keia, aohe ahi a mai o keia wahi a o kela wahi, aohe waa holo mai o ka moana i keia la o make lakou. A hiki aku la ua lawaia la i ke koa, a kuu iho la i kana upena i aku la ia i kona aumakua hoomana aku la: “E na aumakua i ka po, pale ka po, puka i ke ao ia’u, i nui ko mana ia’u i keia la; e huna oe i ka hua o ka upena a kaua i keia la.” A pau ae la ia, a kuu aku la kona lima i ka upena ilalo a hoolei aku la ia i ka ai, ai mai la ka opelu i ka ai a hahai mai la iloko o ka upena a huki ae la ua lawaia la i ka upena me ka pule no ma kona waha, a lalau iho la kona lima i ka pu o ka upena, a kaohi iho la kona lima, a kahea iho la ia penei: “E Ku e, he la hoi na nou ia kaua i keia la, a ua nalowale kuu hilahila ia oe i keia la.” A pau ae la ia, kaikai ae la lakou i ka lakou upena iluna o ka waa, a hoiliili iho la i ka lakou ia, a papale ae la lakou i ka ihu o ka waa a hoi aku la lakou iuka, a kani mai la ke oho i ko lakou waha.

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 3 (of 3)Chapter VI: Part III: is devoted entirely to chants of various kinds. These are (3)

0%37 min left in chapter