Chapter VII: Part III: is devoted entirely to chants of various kinds. These are (4)
A pae aku la lakou iuka, a iho mai la ke kahuna, a ku mai la ia mauka, a lalau iho la ka lawaia i na opelu ehiku, a pii aku la ia a halawai me ke kahuna, a haawi aku la i na opelu i ka lima o ke kahuna, a lalau mai la ia lawe aku la ke kahuna i na opelu i ka papa uhe a malaila e uhe ai i ka ia i ke akua; a pau ae la ia, alaila hoi aku la ua lawaia la i kona wahi e hoomana i kona aumakua, alaila lawe aku la ke kahuna i ka opelu imua o ke kuahu, kau aku la i ka opelu iluna o ka haka, alaila i aku la ke kahuna nui i kekahi kanaka: “E lawe oe i kekahi opelu na ke alii i ai mai kela i ka opelu mua kau i keia la,” a kai aku la ke kanaka me ka oho no i kona waha a ike mai la ka maka o na kanaka i ke oho ana aku a noho iho la lakou ilalo. A hiki aku la ia i ke alii la, a haawi aku la i ka opelu i ke alii, holo iho la ia a mama loa o make ia.
A hele ae la ke alii i kahi o ke akua ilaila e pule ai kekahi kahuna a hana iho la lakou i ka ia a ke alii, a poalo ae la ke alii i ka maka akau o ka ia, a ai ae la ke alii a kaumaha ae la ke alii i ke akua; a pau ae la ia, a kakahiaka ae la i o Kukahi lele ae la na mahamaha i kai i keia la, o Haleokaloa ka inoa o kekahi mahamaha a o Haleohiu kekahi mahamaha; a lele ae la laua i kai, a hoomana iho la no hoi kekahi mau kahuna malaila. A hei ia ae la ka lakou mau upena, alaila hoi ae la lakou a hoomana aku lakou i ua mau akua lawaia la; a ahiahi iho la lupa ke ahi; a kapu ihola i keia po, a ao ae la kua wahine, alaila noa loa ae la lakou, alaila ai iho la ka wahine i ka ia.
Alaila holo mai la ka waa ma ka moana mai, ike ae la lakou i ka noa ana o ka opelu oia lakou i holo mai, a he oihana kapu loa no keia na ke kahuna, a poaiwa lakou i kapu ai i keia mau oihana a lakou i hana ai, a poaiwa no hoi ka holo ole ana o ka waa, aole lakou e ola ke holo mai ma ka moana, i ka manawa i hana i keia oihana; pau loa ae la keia mau mea a pau loa.
Eia ka inoa o na malama kaua ole a ke alii, a me ke kahuna, aole e kaua aku keia aina i kela aina, aole hoi e kaua mai kela aina i keia aina; eia na malama kaua ole ehiku: Mei, Kaaona ia 1, Iune, Hinaiaeleele ia 2, Iulai, Hilinaehu ia 3, Augate, Hilinama ia 4, Sepakemaba, Ikuwa ia 5, Okakopa, Welehu ia 6, Nowemaba, Makalii ia 7.
Pau na malama kaua ole a ke alii.
NO KA MAKAHIKI.
A hiki mai la kekahi malama hou o Ikuwa ka inoa, kau welu iho la ke alii i ke ahiahi i o Hilo, imua o ka luakini, a hele aku la ke alii mawaho iho o ka luakini, a me na kanaka a pau loa, a me na kahuna a pau i keia ahiahi, a hoonoho iho la i na kanaka a pau elua lalani kanaka a ku ae la kekahi kahuna iluna me ka pupu ieie i kona lima, a pule aku la lakou, a i iho la ke kahuna i na kanaka. “E kuu kaikaina hikia ola.” A ku ae la lakou mai mua a hope, me ko lakou leo nui; a pau ae la ia, a hoi ae la ka poe kahuna, a me ka poe akua ma ka papa hola’e uo ai lakou, a he kauo ka inoa o keia pule, a pau ae la ia, a hoi aku la lakou i ka lakou kauhale, a moe iho la lakou i keia po, a malama ’e la hele aku la lakou i ka lakou kauhale, a moe iho la lakou mawaho iho o ka luakini, a me ke alii, me na kahuna, a me na kanaka a pau, a hoonoho iho la lakou i na lalani kanaka eha, a kukulu lalani iho la lakou i ka poe akua hulumanu, a ku ae la ke kahuna nui iluna me ka malo keokeo i kona hope, a me ka pupu ieie i kona lima, a kalokalo ae la ke kahuna a kaumaha aku la i ke akua; a pau ae la kana kaumaha ana a ku ae la na kahuna a nui loa, a pule iho la lakou a poai ae la na akua; a pau ae la ia, alaila ku ae la ke kahuna alaea i kana pule ala ’e la na kanaka iluna, a ku ae la lakou iluna mai mua a hope; a pau ae la ia, alaila hoi aku la lakou iloko o ka luakini, a pule aku la lakou imua o ke alo o ka poe kii.
A mohai aku la ke alii i ka maia, a me ka niu, aole e mohai aku ke alii i ke akua i ka puaa i keia la; a pau ae la ia, alaila hele ae la lakou iwaho haalele iho la lakou i ka luakini, a ahiahi iho la hele aku la ka poe kahuna a me ka poe akua i ka papa hola e pule uuku aku malaila, a he kauo ka inoa o keia pule. A pau ae la ia, a po iho la i ka po alua hele aku la ka poe kahuna iloko o ka luakini, o lakou wale no i keia po, a he kalaku ka inoa o keia pule a lakou i neia po. A ao ae la ala mai la ke alii a hele aku la iloko o ka luakini, a hookupu mai la ka puaa a nui loa a me na niu, a me ka maia a nui loa, a i keia la pule nui iho la lakou me ke aloha nui i ke akua, a hoouku aku la ke alii i ke akua i ka waiwai a nui loa, a he nui loa ke aloha o ke alii i keia la, a me ke kahuna, a pulehu aku la na kanaka i ka puaa, ekolu paha kanaha puaa i pulehuia, he nui loa ka hiilani ana a ko lakou mau waha i keia la, i keia kapu ana a lakou, alaila papani kuahu, aole lakou e pule nui aku mahope; a pau ae la ka pule ana a lakou, a mohai aku la ke alii i ka puaa, a me ka niu, a me ka maia, me ke aloha nui no ona iloko o kona naau i ke akua, aka ho aku la ke alii i ke akua, i aku la ia penei: “E ke akua o ka’u ike ana aku no keia ia oe o kou ike ana mai no hoi keia ia’u.” A pau ae la ka lakou pule ana, alaila hoi aku la i kauhale, a haalele iho la lakou i ka luakini.
A moa mai la ka puaa a lakou, a halihali mai la ka waiwai a ke alii a nui loa a he kanaha paha ka puaa a ke alii elua paha kanaha a haawi ae la ke alii i ka puaa i na ’lii a pau loa pa-uha ia lakou, a o na ’lii nui pa-kea lakou, a o na ’lii liilii loa pakaka lakou, a o ka puali paio lakou; a pau ae la ia a ahiahi ae la hele aku la ke alii, a me ke kahuna, a me na akua, a me na alii a pau loa, a pule iho la lakou, a he kauwila ka inoa o keia pule a ke alii, a me ke kahuna i keia ahiahi a ke pule nei no lakou me ke aloha nui o ko lakou mau naau i ke akua, a he ahiahi ua ole mai keia he kapu i kauwila a ke alii. A pau ae la ka pule ana a lakou, alaila mohai aku la ke alii i ka puaa, a me ka niu, a me ka maia; a pau ae la ka ke alii kaumaha ana aku i ke akua, a haalele iho la lakou i ka luakini, aia hoi, ua malie ihola keia ahiahi; i ae la na kanaka a pau, “maikai neia kauwila a ke alii, ola no kakou.”
A po iho la hele mai la kekahi poe kahuna liilii me ke kahuna nui, e pule lakou iloko o ka luakini, aole i hele aku ke alii me lakou i keia po, a pule nui aku la lakou i neia po, a i aku la ke kahuna nui i ka poe kahuna liilii: “E pule mai oukou i ka pule a kakou a pau i neia po, o ka kakou pule ana aku no keia ia ia,” aole lakou i moe iki i neia po a ao, a hoala aku la lakou i ka poe akua i ka wanaao, i aku la lakou i ke akua: “E ala mai oukou, e Ku, e Lono, e Kane, e Kanaloa, ua ao, ua malamalama.” A pela no hoi lakou i hana aku ai me ko lakou wahahee nui imua o ka poe akua laau i keia po; a i mai la na kanaka a pau, a me na ’lii: “Nani hoi ke ola ana a ka poe kahuna i neia po.”
A ao loa ’e la hele mai la ke alii iloko o ka luakini, a mohai aku la ke alii i ke akua i ka puaa, a me ka maia a me ka niu, a pau ae la ia, a pule uuku iho la lakou i keia kakahiaka, he halua ka inoa o neia pule, a mohai hou aku la ke alii i ke akua, a pau ae la ia, a haele ae la lakou iwaho haalele iho la lakou i ka luakini, a hiki aku la lakou i ka hale o Papa, a malaila lakou e noho loa ai i neia la; a akoakoa mai la na kanaka a me na ’lii a pau loa, a pule iho la lakou malaila, a kena aku la ke alii i kekahi poe kanaka e pulehu aku i mau ilio na ke akua wahine, he umi paha ilio, a pau mai i ka pulehu ka ilio, a hoakoakoa ia mai la imua o ke alo o ua mau akua wahine i ka ilio, a me ka maia iholena, a pau ae la ka ke alii kaumaha ana aku i ke akua, a hoonoa ae la ke kahuna hale o Papa ia lakou i neia la, alaila pau loa ae la ke kapu o lakou i neia la. A mahope iho o na la eiwa alaila hoi hou aku la ke alii a me na kahuna iloko o ka luakini, a i ke ahiahi i o Mohalu komo aku la lakou iloko o ka luakini, a ilaila elua kanaka e ku ana iluna, a lalau ae la ka lima o ke kahuna nui i na niu elua, a ku ae la iluna, a kahea aku la i ke akua ia Lono, i aku la: “E Lononuiakea, eia ka niu, e ola i ko kahu a me ka aina, a me na kanaka, o na po keia i o Hua nei.” A pau ae la ka ke kahuna kaumaha ana aku i ke akua, a hoolei aku la ia i ka niu, i kona lima i kekahi i kekahi, a noho iho la ia ilalo, a pule aku la lakou a ku ae la ua mau kanaka la elua iluna, a kahea ae la laua me na leo nui iluna, a hanai aku la lakou i ka poe hoku, a me na malama, i keia ahiahi hookahi no, a pau ae la ia, alaila mohai aku la ke alii i ka puaa a me ka niu, a pau ae la ka ke alii kaumaha ana aku i ke akua, a haalele iho la lakou i ka luakini, a hele aku la lakou iwaho, a poeleele iho la moe iho la lakou i keia po, a mahalo iho la lakou i neia po, a me ka naau o na kanaka a pau loa, i ae la lakou penei: “E, maikai ka niu a ke alii, ola no ka aina.”
A wanaao ae la hele hou aku la no ke alii iloko o ka luakini, a me ke kahuna a me kekahi kanaka iho no o lakou, a pule aku la lakou e like no me ka lakou hana ana mamua; a pau ae la ia, a noa ae la no lakou i keia po, haalele iho la lakou i ka luakini, a hele ae la lakou iwaho; a pau ae la neia mau mea a pau, a noho wale iho la no lakou i keia manawa, a he iwakalua po a me kumamaiwa, alaila hele hou aku la ke kahuna iloko o ka luakini, e wahi i ka niu, o ka ke kahuna niu no neia, a me kanaka ainana, he loina no ia no ka makahiki, a ua like no me kela hana ana mamua, a pela no hoi keia hana ana aku a ke kahuna; a pau ae la ia, a haalele iho la ke kahuna i ka luakini a noa loa ae la no lakou i neia po.
A hiki hou mai la ua mau po hou ehiku, o Laaukulua ka inoa a ia la huli iho la ke akua o na aina a pau ia la, aole lakou e kuku hou aku, ua kapu ae la no i ka makahiki, a ua kokoke mai la na kanaka halihali waiwai o na aina a pau, a ua halihali mai la lakou i ka waiwai na ke alii a nui loa, no ko ke alii makahiki, i ka ilio, a me ke kapa, a me ka pau a me ka ia, a me na mea no a pau loa imua i ke alo o ke alii a hookupu iho la na mokuna aina a pau i keia la; a po iho la i o Laaupau, hoomoe iho la ka puu, a hele mai la ke akua hulumanu o ke alii, a me ka poe kahuna liilii e hoomoe i ka puu waiwai i keia po, a he po kapu loa no keia po, aole e a mai ke ahi, aole e walaau mai, a pule iho la lakou i keia po, a moe iho la lakou.
A kakahiaka ae la i o Olekukahi ala mai la ke alii, a me ke kahuna, a me kekahi kanaka punahele nui, akolu lakou e hele aku i keia kakahiaka, a hele aku la ke alii, a me ke kahuna, a me ua kanaka punahele nei ia ia ka pahu, a pule aku la ke kahuna, a hiki aku la lakou i kahi o ka puu i hoomoe ia ’i, a kanaenae aku la ke alii i ka puaa i ke akua; a pau ae la ia, a pule iho la lakou, a pau ae la ka lakou pule ana. A moa ae la na puaa a lakou ai nui iho la lakou. A pau ae la ka lakou ai ana, alaila kuiwa iho la ke kahuna i ka puu, a pau ae la ke kuiwa ana a ke kahuna i ka puu, alaila ninau aku la ke kahuna i ke alii, i aku la: “Pehea ko pule?” I mai la kela: “Ua maikai, aohe ua, aohe walaau, ua maikai loa.” A hoonoa ae la ia i keia pule.
A ohi ae la ke kahuna i kona waiwai a nui loa, a kaumaha aku la ia i kekahi waiwai no ko ke alii mau akua; a pau ae la ia, alaila kena aku la ke alii i ka waiwai e haawi aku no na ’lii a pau a me na ’lii wahine a pau, a me ka puali a pau, a haawi aku la ka mea ia ia ka luna, a maii aku la ia i na ’lii a pau loa, a me na kanaka a pau loa. A po iho i o Olekukahi kauo iho la na akua hulumanu a pau loa i keia po, a ao ae la hoolakolako mai la na ’lii, a me na kanaka i ka mea ai a nui loa, no ko lakou makahiki, a ua hoolakolako mai la no hoi na kanaka o keia aina a pau loa, i mea ai no ko lakou makahiki, a ua nui loa mai la na mea ona a na ’lii a na kanaka o kuaaina a pau loa. A po iho la i o Olekulua kauo iho la ke akua laau i keia po, a pule iho la na kahuna i keia po, a ao la, kuwi iho la ke pa, o ke akua makahiki i ke ao i o Olepau, a he la kapu loa keia.
A hoomakaukau iho la ka pa-u o na wahine a pau, a me ka malo maikai o na kanaka a pau. A ahiahi iho la, kauo nui iho la na ’lii a pau loa a me ka makaainana a pau loa, a a mai la na umu puaa a kanaka o ia wahi aku a o ia wahi aku, a me na umu ilio a na wahine o ia wahi aku a o ia wahi aku; a po iho la olo mai la ka pihe o kela wahi, a o keia wahi, a he pihe awa, a he pihe kuamuamu na na kanaka a ua makahiki nui iho la na aina a pau i keia po hookahi no a like a like iho la keia po, alaila hele aku la lakou e auau a he hiuwai ka inoa o neia auau ana a lakou, a a mai la ke ahi a nui loa o keia wahi o kela wahi, a he po auau nui loa no keia no na kanaka a pau.
A kakahiaka ae la, hoi ae la lakou ma kapa o ka wai, a ua kapu ae la ka wai i ke akua ia Lononuiakea, alaila kakua ’e la lakou i ka pau maikai, aahu iho la i ke kapa maikai; a hume ae la na kanaka i ka malo maikai, kanaka maikai iho la lakou a wahine maikai iho la ka wahine i keia la, a hoi aku lakou i ko lakou kauhale, a wehe ae la ka lakou mau mea ai momona, a he nui loa ko lakou mau mea ono i keia mau la, a ua ku ae la ke akua iwaho i ke akea a ike ae la na kanaka aia aku la lakou, aia o ke akua loa, a me ke akua poko, a o Kaloakukahi ko laua la i ike ae ai iwaho.
A ua hoohiki ae la ke akua i kona kanawai a kapu kanaka aole e pepehi, e kapu ke kaua, aole e hakaka, e kapu ka moana, aohe waa holo, e kapu ke kua aole e kuku, e kapu ka pahu, aole e pai, e kapu ka pu, aole e puhi, e kapu ka aina, aole e hemo, e kapu ka lani, ia Lono ke hekili kapu ia Lono, e kapu ka honua ia Lono, ke ala i kapu ia Lono, e kapu ka mauna ia Lono, ke kuahiwi kapu ia Lono, e kapu ka moana ia Lono, ke kaikoo kapu ia Lono, e kapu ka ohona ia Lono, ka waa holo kapu ia Lono, a pela ke akua i lahui mai ai i kona kanawai. A malama ae la na ’lii a me na kahuna a me na kanaka a pau i kona kanawai.
A ku iho la ua mau akua makahiki nei i ke ahu, a halihali aku la ka waiwai o ia mau aina, a hele mai la ke akua loa ma ka aoao akau e poai hele ana i ka aina a puni, i na la he iwakalua a me kumakolu, a hele aku la no hoi ke akua poko ma ka aoao hema, i na la eha, a hele aku la ua mau akua makahiki nei. Noho iho la ke kahuna nui i ka iu, a he kapu loa no ia i na la eha, aole ia e nana mawaho aole ia e ai i ka ai hou mai a me ka ia hou mai, a he pani kona maka ke hele mawaho.
A hiki aku la ke akua loa i kahi o ke alii, a hoomakaukau ae la ke alii i mea ai na ua akua la, a kapu uuku iho la lakou, a puka mai la ke akua mawaho iho o ko ke alii hale, a ike aku la ka maka o ke alii i ke akua, a uwe aku la ka maka o ke alii i ke akua, a uwe aku la ia i ke aloha i ke akua, a pane aku la ke alii, a me na kanaka oloko o ka hale a pau, e weli ia oe, e Lono, a pane mai la ka waha o na kanaka i ke akua aloha, i mai la lakou na’u paha, ai aku la lakou, e ia ke aloha na ke alii ia oe e Lono, a i mai la na kanaka mawaho, e ia ke aloha na Lono ia oe e ka lani; a pau ae la ia mau mea, alaila komo mai la ke akua iloko o ka hale alii, a me ka kona mau kanaka, a ua pule mai la kekahi mau kahuna i hele pu mai no me ke akua, a ua pule mai la no hoi ka ke alii kahuna, alaila kanaenae ae la ke alii i ke akua, i ka niho palaoa, a hoolei aku la i ka ai o ke akua, a hanai aku la ke alii i ke kanaka nana e amo ke akua, aia ia ia kona waha nana e ai ka puaa, a me ka uhau a me ke kulolo, a me ka awa, a he hanaipu ka inoa o neia mea.
A pau ae la ia, a hele aku la ua akua la iwaho, i ka hanai pu a na ’lii a pau loa, e hoomana mai ana lakou i ke akua. Aole na ke akua e ai ka lakou puaa, na ke kanaka no nana e amo, o kona waha ia, nana e ai kana waiwai. Alaila makemake ae la ke alii i aha mokomoko, a hele mai la na kanaka a nui loa, a me na wahine a nui loa, a hele mai la ke kauwahi akua paani o Lono, Makawahine kona inoa; a kani mai la ka pihe a na kanaka, a me ua wahine akua paani nei e hooluolu ana i ka naau o na kanaka i nui ka hoihoi o lakou, a kahiko mai la na wahine, a me na kanaka a pau loa, a mokomoko iho la na kanaka a me na wahine.
A pau ae la ia, alaila hele aku la ua akua loa la, e poai ana i ka aina a puni, a ua hookupu mai la no na aina a pau loa i ka waiwai, na ke akua, i ke kapa, a me ka puaa, a me ka hulu, a me ka moa, a me ka ai, a hala lakou, a noho iho la ke alii i ka iu, i o Kane. A hoi mai la ke akua poko, i ka la i o Kane, alaila kaki mai la ka pala, alaila oluolu mai la ka maka o ke akua, a hoi mai la ke akua poko a puka mai la ia i ka luakini; a ahiahi iho la kukulu iho la na kao he loina no ia na ke kahuna, a he ano no ia no ka makahiki, a po iho la kakai iho la ka aha, o Puea i keia po a lele wale ae la ia; a lohe ae la ka makaainana i ka lele wale ana o ka aha olioli nui iho la lakou, hoihoi nui iho la ko lakou naau, a i ae la lakou penei: “E ola kakou, ua maikai ae la ka po o ka ai, a ua lokomaikai mai la ka po ia kakou.” A ao ae la ia i o Lono auau ae la lakou i ka wai, a.....
A hiki mai la kekahi la hou, o Hoaka ka inoa, a kapu uuku iho la ka luakini po akahi no ae la i o Kukahi, a iho la ke alii, a lana aku la ka waa i kai e lawaia ia no ka ahi, a he kalahua ka inoa o keia pule, a ua lana e no hoi i keia la hookahi no ka waa o na aina a puni; a pau ae la ia, alaila, hiki mai la kekahi o lakou, o Hua ka inoa, a unuhi maka ’e la ke aku i o Hua, a he loina no na ke kahuna; a kokoke aku la i na la e hiki mai ai ke akua Lou i ka luakini i o Malani, a ku mai la ke akua ia la, a holo mai la ke alii i ke ’lii, a kokoke aku la ke alii makai o ka luakini, ma ke kai, a ike aku la ke alii i ka nui ana o na kanaka me ke akua, a holo hoiholo mai la kekahi poe kanaka mamua o ke alo o ke akua, a he nui loa lakou, a ua paa mai la lakou me na ihe i ko lakou mau lima, a ia i kekahi kanaka o lakou na ihe o mai ai i kekahi kanaka i lele pu aku ai me ke alii mai ka waa aku, a lele aku la ke alii a lele ae la kona koolua, a ike mai la ke kanaka ia ia ua mau ihe nei a kukini mai la ia, a o mai la ia i ko ke alii koolua i lele pu aku ai laua, a pale ae la ia i kana mea e paa ’na i kona lima, a lele ae la iluna, a uwa ae la ka pihe i ke akamai, a hoopa’e la ua kanaka la i ka lua o kana ihe i ke alii, a noa ae la ia, hakaka iho la na kanaka, a kaua nui iho la lakou.
A hele aku la ke alii iloko o ka luakini, a me na kahuna a pule aku la lakou i keia ahiahi i o Malani, a mohai aku la ke alii i ka puaa, i aku la ia i ke akua: “E Lononuiakea, eia ko puaa o ko wawae luhi keia i hele aku nei i ka aina o kaua, a hoi mai no oe, e nana mai oe ia’u, a i ka aina o kaua.” A oki ae la ka olelo ana aku a ke alii i ke akua a haalele iho la lakou i ka luakini.
A moe iho la lakou i keia po, a ao ae la i o Kulu, aohe waa holo mai i keia la, a kalua iho la na puaa a ke alii i keia la, a po iho la pule nui iho la lakou i keia po, a he kaihaanalu ka inoa o neia pule, a he oe kekahi pule o keia po, a ao ae la hele aku la lakou iloko o ka luakini, a luakini iho la lakou i keia la ilaila, a wehewehe ae la lakou i ua mau akua makahiki nei, a pau ae la ka lakou luakini ana, a hele ae la ke kahuna mawaho iho o ka luakini e hoonoa i ka makahiki, a he kuikuipapa ka inoa o keia pule, a noa loa ae la lakou i keia la i o Laau, (ulu laau ae la ka makahiki), a holo mai la ka waa akea. A pau loa ae la keia oihana a ke kahuna, a hoi aku la ke alii i kona wahi, a mahope poalima iho o ka ke alii hoi ana aku ia mau la, alaila hoi hou aku la ke alii e kapu i ka luakini, a he kaloakamakamaka ka inoa o ia pule; a hiki aku la ia i ka luakini, a me ke kahuna nui, a me na kanaka o ke alii a nui loa, a ahiahi iho la kapu iho la lakou i o Olekukahi a hoonoho iho la i na kanaka e lalani aku ae la ke kahuna iluna, a noho iho la ia ilalo a pule.
[NALOWALE KE KOENA.]
VARIOUS HEATHEN PRAYERS.
Opened is the earth to Elekau-Kama,
Enlarged the growth of Nao,
The eyes behold the dawning progress
Of Luamaha, the strong youth.
He is beneath; beneath is Kama.
Perplexed is the mind of Kukuluhalaaniani,
Shifting hither, shifting thither; he is shifting the time of Kama,
Of the foundation of the heavenly Kama
Kuoni, Pepeilani, Hakaniholua,
Are the source of bitterness.
Hou is the real Kanekama; Kiha of the Kama people,
He is beneath, he is beneath,
His is, his is the folded body.
Formed is the pillar in the presence of Haumeakalani.
Who art thou, that comes to life with the drums?
By the drum is that chief ennobled!
A drum that is braided is being beaten.
The basket is finished; open the basket;
Fill up the basket, the basket, the basket, the roomy basket.
Two baskets for Kaeleha,
Two [for] Mamahauula and others;
At Oiolele double that action and derive four,
From four to five, from five to six;
Six [for] Honouliuli, Hoaeae and Waikele.
From Waikele on to Waipio until the ninth;
At the ninth pass by the bend in the pond at Makawa,
For Kanaloa ten;
Ten [for] Kipahulu, ten [for] Kaupo;
Ten [for] Honuaula, ten [for] Kula;
For Makawao one, for the ascent of Aalaloloa two,
Two for Ukumehame, two [for] Olowalu, two [for] Launiupoko;
For Lahaina ten, ten for Makila, ten for Lile;
Ten [for] Niihau, ten [for] Kauai, ten [for] Oahu,
Ten [for] Molokai, ten [for] Lanai, ten [for] Maui,
Ten for joining and completing the islands of Kamalalawalu.
I was at Puuiki; at Puuiki
I struggled, struggled until disgusted.
I loosened my garments and shouldered them,
Thence I went to Puaai, and from Puaai
To Kilua, and from Kilua
To Kilele and on to Kihoa
[Where] the vines are vigorous, the men energetic, the women active,
[The] children sprightly, [the] food vessels supplied, the red glow
intense.
Such red glow being caused by Lono, Oh!
Your paramour, oh Lono, shall be a lizard;
Scarce and few will be the meeting of friends at Kualoa,
[For] the barren land is strangling Kakaia.
There Hilo is thatching,
Finishing, ridging,
Trimming until satisfactory,
Rounding off, boards standing,
Boards stood up and cut.
For the house there is spreading of the grass,
Unfolding and spreading of the mat,
Covering over with bed-clothes,
And using of pillows; there is sleeping,
Awaking, standing up and walking about.
There is preparation of food;
The fish and the water; there is eating;
There is the end to the eating.
There is washing of the hands,
And there is a coming out.
Say, there! There is your container, O Lono, getting to the point where the mouth will move, the hands will point, the head will nod, the eyes will wink, lest shame awakens. No earnest prayer has reached the hills to store water; to store it mountain high until Kaunuohua is lowered; and yet keep storing, for a creeping hill is Nihoa. Those hills, these hills, Palaau ye water below, stay on, stay on at Kuihiki.
I arise an Iwa, seeking freedom from restraint,
Apprehending fully my strength, the strength of a bird;
That I have the beak of a bird, a bird-like beak;
The eyes of a bird, the head of a bird;
The comb of a bird, the ears of a bird;
The neck of a bird, the body of a bird;
The wings of a bird, the feet of a bird;
The feathers of a bird, the tail feathers of a bird
That the bird can fly, the bird can breathe;
That the bird is found, the bird is prepared,
That the bird is struck, the bird is dead.
Bring the bird, pluck the bird,
Fire-dry the bird, disembowel the bird,
Extract the intestines of the bird, the gizzard of the bird,
The heart of the bird, the gall of the bird,
The stomach of the bird, the meat of the bird,
The bones of the bird, the claws of the bird,
The joints of the bird; cook the bird.
The bird is cooked; tear up the bird,
Distribute the bird, eat the bird
Until it is finished; such is a bird container.
My companions prepared the breadfruit and the pandanus
In little bundles at Lepau,
[Also] the kaee flower at Keii, the flower receptacle of Keaau,
The progress of their work [being] impeded by Kilohana the lowly,
The very lowly, the very flat-lying.
A hill facing inland casts its shadows seaward,
As the house stands, the shade is within.
The ungrateful companions being lazy sent a messenger
To run spying on the evening birds.
Place the snare in the uplands of Kahumuula,
The rocky hill of Kaalamea, pleasant sounding,
And when your godly ancestors hear,
Kapulupulu, Kualanawao, Kumokuhalii,
Kupepeiaoloa, and Kupaikee.
They will hew down the canoe [tree] until it falls, using many axes.
Trim off the canoe [tree] that it may be light,
Then draw it forth with ropes, tightly held,
And drag it down to Halauoloolo and place it within;
[Then] hew the canoe, shape the canoe,
Blacken the canoe, set the cleats,
Tie the cords to the end of Hakea,
That is the important cord of the canoe.
Carry the canoe and drop it in the sea,
Set up the mast and tie with ropes;
A rope to the bow, a rope to the stern.
A rope for packing, a rope for the stay,
Put on the sails, the bundle of red sails,
At the dawn of day push off the canoes until they float;
Load on the baggage designated for that canoe.
Let men board the canoe with bundles
And stow them away and tie them fast;
Push off, sit down and paddle away.
Head for the landing place of Lepau;
Land and crowd on with the others,
Entrench as the ohiki in its hole;
[For] inhospitable are the uplands of this Kona.
The house which stands in Kona
Faces towards Koolau, the posts toward Halawa;
The roof is thatched and finished off with net fastening,
Kahikinui and Kaupo are the ends;
The veranda is unprotected and empty.
Thatching sticks corded to the crowning ridge-pole.
Maui land of Kihapiilani,
Hana land of Kalahumakua,
Kaiwiopele the parting of the east wind,
And Nualele by the sea,
And Kapueokahi of the roaring sea which echoes at Mokuhano.
Kaluanui, Kaluanui!
They stand as twin hills, the hat-palm houses
Which Kane thatched;
The birds are calling me from the kakio
Which Kane cultivated;
Tilled by Kikau of Hana
During the oopu season of Waikolu.
I am going home to eat;
Kala is the fish I will eat until satisfied,
It is the fish sacred to my god; alas!
Weep, O Kauai!
Great Kauai, standing with irresolute hand!
Situated under the lee of Waianae,
With Koolau to the rear, Kona to the fore,
Full of pandanus is Kahuku, a cape is Kaena;
A mountain ridge frequented with dew is Kaala;
Waialua lies below Mokuleia,
Mokuleia with its level plain;
Shark is the fish, the white-tailed fish of Kaena;
A wandering shark, it has gone down,
Down to Kauai, my land.
Kauai the beloved,
Green are thy banks of flowers,
Flanked by the hau blossoms down at Wailua.
Wide spreading lay the spirited sons
Separating me from the Koolau flowers of Moenu;
Inviting me is Apu, god of Kiki,
By the calm sea of Kamakauhiloa.
Kaiona-wards is the cape of Opuaahaunui.
Useless becomes the nose of Kuawalu when Kaupo obstructs,
Useless Kaupo is shielded who would live at Kaupo?
Your land that is wind-swept, your land of the treacherous sea;
Your land of the ferocious shark, furiously attacking the
black-red-skinned man.
Reddened is the skin of the sharp-finned shark of Auwahi,
Rising to the surface of the rocks. This month is Makalii.
Direct the water of my land,
Waikapu’s water, Honokea’s,
The fishermen [in the canoe] at Kahului cry out,
Motioning shoreward directing the stranger
As to the true condition of life ashore;
Hamakua is distinct, revealed by the red glow at the shore of Mokuwi,
[As] the best shore here, exceeded only by Kakuihewa.
There it is, there it is;
It is the mirage of Mana.
It is following the water of Kamakahoa,
Water that is not water is the mirage of Mana.
Like the sea is the water, like the water is the sea,
Of the water, of the sea,
The cane-land which I enjoyed and forgot, rejected and forsook.
What was seen behind again appears in front.
O Pali, leaf-wilted in the sun,
As the plentiful dew of the morning.
Like a smoke column passes the alkali dust,
Passed by are the emblems of the god of the year,
Gone to bury the dead.
Bending low are coconut trees seaward.
The wizard designated is Kauai.
HE MAU PULE PEGANA.
O Kahi ka Honua ia Elekau-Kama,
O halala ka ulu o Nao,
O nana na maka i kaele, ua aka
O Luamaha, o hoolua kama ia,
O lalo ia, o lalo ae Kama,
O hoowili ku loko i ka manawa o Kukulu hala aniani,
O hanee aku o hanee mai o hoohanee i ke au kana,
O ka papa o ka lewa Kama; o Kuoni, o Pepeilani, o Hakaniholua.
Ke kupu wai awaawa ke au,
O Hou o kaio Kanekama o Kiha a ka poe Kama,
O lalo ia o lalo ia,
O noia o noia, kino opiopi.
Hookauhua ka eho i ke alo o Haumeakalani, Owai oe?
Owai ola o ka ka eke?
O ka ka eke ia ’lii ku i ka ieie;
He kaeke nanala ka eke e ulana ka eke,
Ua paa ka eke, e wehe ka eke
E uhao ka eke, ka eke, ka eke, ka eke, eke,
Kaeke ia Kaeleha elua,
Elua Mamahauula ma
Ma Oiolele kaulua ia moe lele a, eha,
Eha aku a elima, elima aku a eono,
Eono Honouliuli, Hoaeae me Waikele.
A Waikele la, a Waipio la, eiwa,
Eiwa ka hala kee loko o Makawa,
Ia Kanaloa he umi;
He umi Kipahulu, he umi Kaupo,
He umi Honuaula, he umi Kula;
I Makawao hookahi; i ke ala pii i Aalaloloa elua,
Elua Ukumehame, elua Olowalu, elua Launiupoko;
I Lahaina he umi, he umi a Makila, he umi o Lele;
He umi Niihau, he umi Kauai, he umi Oahu,
He umi Molokai, he umi Lanai, he umi Maui,
He umi ka hookui ka hoolawa o na moku o Kamalalawalu.
A Puuiki au a Puuiki
E kope a, e kope a, e kau mai ka hoowahawaha,
E kiola kapa e haawe na kapa i ke kua;
A Puaai au a Puai (Puaai) au a
A Kilua au a a Kilua au a
A Kilele au a Kihoa
He ka kiki, he kane kiki, he wahine kiki,
Keiki kiki, ipukai kiki, o hooehu kiki
He hookiki kiki e Lono, o,
O ko ipo o Lono o i moo;
A Kualoa la kalawalawala ka pili i ka hoaaloha,
He umi ke kaha ia Kakaia.
Aia Hilo a, ke ako mai a,
Ua paa mai a, kaupaku mai a,
Ke koli mai a, maikai mai a,
Poepoe mai a, papa ku mai a,
Papa ku mai la, ooki mai la,
O ka hale mai la, halii mai la ka mauu mai la,
Hohola mai la, ka moena mai la,
Uhia mai la ke kapa mai a,
Ka uluna mai a, ka moe mai—a,
Ke ala mai—la, ke ku mai la, ke hele mai la:
Hoolako mai—a, o ka ai mai a,
O ka ia mai—a, o ka wai mai—a; ke ai mai—a:
Ua pau mai—a, ka aina mai—a,
Holoi mai a, o ka lima mai—a;
Ke puka mai la, e.
Aia, aia ko ipu e Lono, ke hele ae la e kalalau ka waha, e kuhikuhi ka lima, kunou ke poo e awihi na maka, o hilahila i ola: aole i ulono ia ’ku kilau pali e, wai o ahu, e ahu mauna i luna haahoa o Kaunuohua, hoomau puu e, he puu kolo iho Nihoa; kela pali e, keia pali e, Palaau e, kahi wai ilalo e, e noho, e noho o Kuihiki.
Ku Iwa wau e, ku ka hau lani,
Ku maka laau, laau manu e;
Nukunuku manu e, nuku manu e,
Mau maka manu e, he poo manu e,
O ka lepe manu e, pepeiao manu e,
Ai manu e, o ke kino manu e,
Eheu manu e, wawae manu e,
O ka hulu manu e, puapua manu e;
Ua lele manu e, haia manu e,
Ua loaa manu e, hana manu e,
Ua pa manu e, ua make manu e,
Lawe mai manu e, hukihuki manu e,
Olala manu e, kuai manu e,
Naau manu e, mau puu manu manu e,
O ke ake manu e, o ke au manu e,
Opu manu e, o ka io manu e,
O ka iwi manu e, manamana manu e,
Kuekue manu e, e poeholo manu e,
Ua moa manu e, haehae manu e,
E haawi manu e, e ai manu e,
Pauloa manu e, kauwa ipu manu!
Hana mai o’u hoa noho i ka ulu, na hala,
I ka hipa la ma Lepau e;
Ke kaee pua o Keii, ka hopai pua o Keaau;
I a hana mai ka puu lohi ia Kilohana ia me haahaa
Ia haahaa loa, ia papapa loa;
Nuku i uka ka puu, hala i kai ke aka,
Ku iluna ka hale hoi iloko ka malu;
Molowa na hoa ino, hoouna ka elele
E holo e manu kin o manuahiahi,
A moa kai i uka o Kahumuula,
O ke kepue o Kaalamea kani leo lea,
Ia (i) lohe ko kupuna akua
O Kapulupulu, o Kualanawao, o Kumokuhalii.
O Kupepeiaoloa, o Kupaikee.
Kua ia ka waa a hina i lalo, i lau ke koi
Kupa ke ehu o ka waa a mama,
A pu kaula a paa i ka lima,
O alako i kai i Halauoloolo hookomo i ka waa;
Kalai o ka waa, aulia o ka waa,
Paele o ka waa, hoonoho o ka wae,
Hoa mai ka aha i ka piko o Hakea
Ka aha hoa ia la o ka waa a paa;
E hapai ka waa a haule i kai,
Kukulu ke kia a pu kaula;
O kaula a ihu, o kaula a hope,
O kaula waha, o kaula hee,
O kau o ka welu ka pu welu ula;
Hoala o ka la; panee na waa a lana i kai,
Hoouka ka ukana, ee kela waa,
Ee aku kanaka me na opeope
Me na houhou me na nakinaki,
Ee aku noho aku hoe aku,
Ua kau i ke alo waa o Lepau;
Opae a kohia, ohiki o ka lua,
He uka aho ole ka uka o Kona nei.
Ku i Kona ka hale,
I Koolau ke alo, i Halawa ka pou;
I kauhuhu a Peli (e), a Pepeu, he kuolo upena;
He lia Kahikinui, kalaku Kaupo,
He Lanai kaula he Nanai Kanaloa,
Kahua o lole o Wailuku;
Aho, e aho la kaupaku lanakila,
O Maui aina o Kihapiilani,
O Hana aina o Kalahumakua,
O Alau Kaiwiopele a na Nualele i kai,
A Kapueokahi i kai halulu i Mokuhano e elua.
Kaluanui, Kaluanui,
Ke ku la i Puumahoe na hale loulu papale
A Kane i ako e
Auwe mai ana ia’u ka manu i kakio
A Kane i mahi
E mahi mai la o Kikau o Hana.
Kau mai ka oopu ko Waikolu.
E hoi ana wau e ai;
He kala ka’u ia, i ai ai au a maona,
Uwe he ia paia na kuu Akua;
Uwe o Kauai,
Kauai nui ku apaapa ka lima;
Noho ana i ka lulu o Waianae
Kua Koolau, he alo Kona,
He hala o Kahuku, he lae o Kaena,
He kuamoo holo na ke kehau o Kaala,
Moe mai ana o Waialua i lalo o Mokuleia.
O Mokuleia kahalahala,
Ka ia he mano, ka ia hiu lala kea o Kaena
He mano hele ua hele lalo,
O lalo o Kauai o kuu aina.
Loloha wale Kauai e,
Ke ku mao a ka pae pua (opua) e
I koakua (ko kua) puahau e i kai o Wailua;
Palahalaha wale ka moe a na keiki ehuehu
Mao ana ia’u ka pua o Koolau o Moenu
Koii mai ana ia’u o Apu, akua o Kiki,
Ma ka kailaila (kai lai la) o Kamakauhiloa
Ma ka Kaiona ka lae o Opuaahaunui
U’a i ka ihu o Kuawalu ke alai a Kaupo,
I pale Kaupo, nawai e noho Kaupo?
Kou aina kua makani, kou aina kai kalohe,
Kou aina mano nahu, ke hae’la i ke kanaka ula ili ele
Ula ka ili o ka mahamoe kuala nui o Auwahi,
Ea aku la me ka pohaku; O Makalii no keia malama.
Hookipa ka wai o kuu aina,
Ko Waikapu wai ko Honokea,
Uwe o ke kanaka huki kaula kolo o Kahului
E peahi ana i-a uka i kuhi ka malihini
He oiaio pakeekee ana ka uka o Kula;
Noho e ana Hamakua, kuai a ke awe ula o ke kaha i Mokuwi,
O ke kaha e oi wale nei, oi wale ana o Kakuihewa.
Aia la, aia la,
O ke alialia liu la o Mana,
Ke uhai la no o ka wai a Kamakahoa,
Wai liu wai alialia o Mana,
Me he kai la ka wai, me he wai la ke kai
O ka wai o ke kai.
O ka aina ko a’u i ai a poina a kiola a haalele,
Hoi ana i ke kua, hoi ana i ke alo;
O pali lau loha i ka la, puolo hau kakahiaka.
Hele ke aeae pukoakoa o Alia,
Hele ke Alia o Aliaopea;
Hala ko huna kupapau,
Hala na niu i kai;
O ke kupua la e, o Kauai.
CONCERNING THE CONSTRUCTION OF THE HEIAU.
In the evening the adze was placed in the cloth, saying at the time to the god: “Here is the adze together with the cloth. Tomorrow will be obtained the timber for your house, ye god.” In the [following] early morning, all the people and the chiefs went up the mountain, no one remained; the men who had the adze which was wrapped in the white kapa (oloa), first cut the main posts [53] and tied a strip of kapa around each; the rest of the timber of the house, i.e., the other posts, the rafters, the vertical and the other battens and the plates were brought down by the other people, and on that same day were the posts set and the house thatched. When completed the same crowd of people again went up the mountain, where a man would be killed. This man sacrificed on cutting down a tree to make idols was called haalelea; the people then returned from the mountain with leaves of the forest. They were covered all over with these shrubs. These things were heaped outside of the enclosure of the heiau where a large idol stood; where that rubbish was deposited was called a kuahu. The heiau was then sacred. Another man was then killed and placed on the lele (these were four long sticks which had been erected to form a square; the four sides were lashed with battens, also the top, and to this was tied the oloa in such a way that the kapa hung down loosely), together with a pig, coconut, banana and kapa.
This was how the priest would pray on returning with the malukoi:
Whither the procession, O Kane, being carried along?
The procession, O Kane, marches upward.
The heavens recognize the procession;
Kanehekili above receives the procession;
Sacred is the procession marching past;
The procession passes away from earth
By many separate paths of numerous gods,
Slowly moving and singly is the going.
O Kane! Grant us life.
Ku! O Kuamu!—mu!
Ku, O Kuawa—wa!
With springing step, courageous,
Then Laka came.
And so keep on until the heiau is reached, then [the chant] stops.
The things of the heaven which were worshiped: The sun, the moon, the stars, the cloud, the thunder, the lightning, the heavy rain, the light rain (mist), oili, [54] meteor, rainbow.
The things of the earth which were worshiped: The earth, sand, taro patch, palapala, coconut grove, hill, reef, island, the tide, the land.
The mountain: Mountain, a mountain top, a valley, a stream, the calm, the mountain side, the outer forest, kupulupulu, kualanawao, kunakupali, laka, laeae, kawahinekuawaa.
The sea: The sea, the black sea, the white sea, the raging sea, the foaming sea, pulupulu, porpoise, nuao, shark, eel, etc.
The land: Pig, chicken, dog, coconut, kapa, taro top (luau), spring of water, taro.
The aumakuas: Namu, Nawa, Kahinakua, Kaakua, Kaalo, Kaakau, Kaahema, Kilo-i-ka-lani, Nana-i-ka-lani, Kama-kilo-lani, Ka pinao ula holo lani.
O Kahiki, Kahiki with the same eyes,
Kahiki with deaf ears,
Kahiki with hearing ears,
Give heed.
O heavy lightning at the rending of heaven,
O thunder, cease reverberating,
[And] rumbling in heaven
Lest I carve a change.
Roar in Kahiki,
Rumble in Kahiki,
Speak in Kahiki,
Alone in Kahiki,
O Kahiki! Kahiki, grant life to Kuwalu.
NO KE KUKULU ANA I KA HEIAU.
Ike ahiahi hoomoe koi me ka aahu me ka hai aku i ke akua: “Eia ke koi ame ka aahu, apopo pii ka laau o ko hale e ke ’kua.” Kakahiaka nui pii na kanaka, a pau na ’lii aole mea koe. O na kanaka ia ia ke koi i hoomoe ia me ka oloa, o na pouhana ka laua e oki mua ai a hikii i ka aahu, a o na laau i koe o ka hale pou, na hui aho, lohe lau, na na kanaka e lawe mai ia mau laau a kukulu a paa, ako no ia la a paa. Alaila pii hou ka malukoi o na kanaka apau a ke kuahiwi, pepehi ia kekahi kanaka a make no mauhaalelea ia kanaka, hoi mai na kanaka mai ke kuahiwi mai me na lau nahelehele ua uhi ia ke kanaka a paapu ia nahelehele a hooumu ma ka li e ku ana kekahi kii nui mawaho o ka pa o ka heiau, malaila e hooumu ai ia opala, ua kapa ia he kuahu. Alaila kapu ka heiau. Pepehi hou ia kekahi kanaka a kau ia iluna o ka lele (he mau laau loloa ia eha i kukulu huinaha ia, ua hoako ia na aoao a eha a paa a maluna iho, ua hikii ia i ka oloa a kuelu) me ka puaa, ka niu, ka maia ame ka aahu.
Penei ke kahuna e pule aku ai i ka wa e hoi mai ai ka malukoi:
Ka i hea ke ala e Kane, Maueleka,
Ka iluna ke ala e Kane, Maueleka!
O mai ko luna ’la Maueleka,
O Kanehekili ko luna, Maueleka!
E aha ana Maueleka,
E wele o nei kana alanui Maueleka,
O ka ia ke ala i kaawala o Lono-a-kini, o Lono-a-lau,
Maaweawe, maakahikahi, a ke kuina,
I ka hele ana a Kane
O ka ke ola Ku-e-Kuamu-mu.
Ku-e-Kuawa-wa,
Kuawa-wa lanakila,
O Laka mai.
A pela aku no a hiki ka heiau, alaila oki.
Ko luna mau mea i hoomana ia: La, mahina, hoku, ao, hekili, uila, ua paka, ua hea, oili, makakualele, anuenue.
Ko ka honua mea hoomana ia: Honua, oneone, loi kalo, palapala, uluniu, nuu, papa, moku, he au, aina.
Ko ke kuahiwi: Kuahiwi, kualono, awawa, manowai, he hei, he kuamauna, he kuahea, kupulupulu, kualanawao, kunakupali, laka, laea, kawahinekuawaa.
Ko ke Kai: Kaiuli, kaikea, kaikoo, kaiwawe, he pulupulu, naia, nuao, mano, puhi, a pela aku.
Ko ka aina: Puaa, moa, ilio, niu, aahu, luau, waipuna, kalo.
Na aumakua: Namu, Nawa, Kahinakua, Kaakua, Kaalo, Kaakau, Kaahema, Kilo-i-ka-lani, Nana-i-ka-lani, Kaena-kilo-lani, Kapinao-ula-halo-lani.
E Kahiki, i Kahiki maka like,
Kahiki pepeiao kuli,
I Kahiki pepeiao lohe,
Hoolohe mai.
E ka uila nui makehai ka lani,
E kahekili mai uuina
Nakolo i ka lani
O huli hau owau kalai
Halulu i Kahiki
Kawewe i Kahiki
Olelo i Kahiki
Meha i Kahiki
E Kahiki! Kahiki ia ola Kuwalu.
HISTORY OF THE HAWAIIAN PRIESTHOOD CALLED THE ORDER OF SORCERY.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 3 (of 3)Chapter VII: Part III: is devoted entirely to chants of various kinds. These are (4)
0%35 min left in chapter