Chapter L: LAUD 719, Bodleian Library, Oxford. Contains Vox Clamantis (2)

Cap^m. v.[89] Hic dicit secundum scripturas et allegat, qualiter
omnes creature homini iusto seruientes obediunt.

Cap^m. vi. Hic tractat secundum scripturas et allegat, qualiter
omnes creature homini peccatori aduersantes inobediunt.

Cap^m. vii. Hic loquitur de deo summo Creatore, qui est trinus et
vnus, in cuius scientia et disposicione omnia creata reguntur.

Cap^m. viii. Hic loquitur de filio dei incarnato domino nostro
Ihesu Cristo, per quem de malo in bonum reformamur.

Cap^m. ix. Hic dicit quod quilibet debet firmiter credere, nec
vltra quam decet argumenta fidei inuestigare.

Cap^m. x. Hic tractat quod in re sculptili vel conflatili non est
confidendum, nec eciam talia adorari debent, set quod ex illis in
ecclesia visis mens remorsa ad solum deum contemplandum cicius
commoueatur.

Cap^m. xi. Hic dicit quod exquo solus deus omnia creauit, solus
est a creaturis adorandus, et est eciam magne racionis vt ipse
omnia gubernet, et secundum merita et demerita hominum solus in
sua voluntate iudicet.

=Expliciunt Capitula libri secundi.=

=Incipiunt Capitula libri Tercii.=

Prologus. Hic dicit quod, exquo non a fortuna set meritis et
demeritis ea que nos in mundo prospera et aduersa vocamus digno
dei iudicio hominibus contingunt, intendit consequenter scribere
de statu hominum, qualiter se ad presens habent, secundum hoc
quod per sompnium superius dictum vidit et audiuit.

Cap^m. i. Hic tractat qualiter status et ordo mundi in tribus
consistit gradibus: sunt enim, vt dicit, Clerus, Milicies, et
Agricultores, de quorum errore mundi infortunia nobis contingunt.
Vnde pre aliis videndum est de errore Cleri, precipue in ordine
prelatorum, qui potenciores aliis existunt; et primo dicet de
illis qui Cristi scolam dogmatizant et eius contrarium operantur.

Cap^m. ii. Hic loquitur de prelatis illis, qui carnalia
appetentes vltra modum delicate viuunt.

Cap^m. iii. Hic loquitur de prelatis illis, qui lucris terrenis
inhiant, honore prelacie gaudent, et non vt prosint sed vt
presint episcopatum desiderant.

Cap^m. iiii. Hic loquitur de legibus eorum positiuis, que
quamuis ad cultum anime necessarie non sunt, infinitas tamen
constituciones quasi cotidie ad eorum lucrum nobis grauiter
imponunt.[90]

Cap^m. v. Hic loquitur de prelatis illis,[91] qui bona mundi
temporalia possidentes spiritualia omittunt.

Cap^m. vi. Hic loquitur[92] qualiter Cristus pacem suis
discipulis dedit et reliquit: dicit[93] tamen quod modo propter
bona terrena guerras saltem contra Cristianos prelati legibus
suis positiuis instituunt et prosequntur.

Cap^m. vii. Hic loquitur[94] qualiter clerus in amore dei et
proximi deberet pius et paciens existere, et non bellicosus.

Cap^m. viii. Hic tractat eciam[95] qualiter non decet prelatos
ex impaciencia contra populum Cristianum aliqualiter[96] bella
mouere; set tantum ex precibus absque impetu ire omnem deo
adiuuante mundi deuincant maliciam.

Cap^m. ix. Hic tractat quod, sicut non decet dominos temporales
usurpare sibi regimen in spiritualibus, ita nec decet cleri
prelatos attemptare sibi guerras et huiusmodi temporalia, que
mundi superbia et auaricia inducunt.

Cap^m. x. Hic querit quod, exquo prelati scribunt et docent ea
que sunt pacis, quomodo in contrarium ea que sunt belli procurant
et operantur. Ad quam tamen questionem ipse subsequenter
respondet.

Cap^m. xi. Hic loquitur de prelatis illis, qui nomen sanctum
sibi presumunt, apropriant tamen sibi terrena, nec aliis inde
participando ex caritate subueniunt.

Cap^m. xii. Hic loquitur de Simonia prelatorum, et qualiter hii
delicati, dicentes se esse ecclesiam, aliis grauiora imponunt,
et multociens de censura horribili laicos pro modico impetuose
torquent et infestant.

Cap^m. xiii. Hic loquitur qualiter prelatus non solum doctrina
set etiam bonis actibus populo sibi commisso lucere deberet.

Cap^m. xiiii. Hic loquitur qualiter signa Anticristi in Curia
Romana precipue ex auaricia secundum quosdam apparuerunt.

Cap^m. xv. Hic loquitur secundum commune dictum, qualiter[97]
honores et non onera prelacie plures affectant, quo magis in
ecclesia cessant virtutes, et vicia multipliciter accrescunt.

Cap^m. xvi. Postquam dictum est de illis qui errant in statu
prelacie, dicendum est de errore curatorum, qui sub prelatis
constituti, parochiarum curas sub animarum suarum periculo
admittentes, negligenter omittunt: et primo intendit dicere de
curatis illis qui suas curas omittentes ad seruiendum magnatum
curiis adherent.

Cap^m. xvii. Hic loquitur de rectoribus illis, qui ab episcopo
licentiati se fingunt ire scolas, vt sub nomine virtutis vicia
corporalia frequentent.

Cap^m. xviii. Hic loquitur de rectoribus illis, qui in curis
residentes, curas tamen negligentes, venacionibus precipue et
voluptatibus penitus intendunt.

Cap^m. xix. Hic loquitur de rectoribus in curis residentibus, qui
tamen curas animarum omittentes, quasi seculi mercatores singula
de die in diem temporalia ementes et vendentes, mundi huius
diuicias adquirunt.

Cap^m. xx. Postquam dictum est de errore illorum qui in
ecclesia beneficiati existunt, iam dicendum est de presbiteris
stipendiariis; de talibus saltem, qui non propter mundiciam et
ordinis honestatem, set propter mundi ocia gradum presbiteratus
appetunt et assumunt. Et primo dicit de illis qui pro diuinis
celebrandis excessiue se vendunt.

Cap^m. xxi. Hic loquitur de consueta presbiterorum voluptate, et
qualiter hii stipendia plebis ex conuencione sumentes, indeuote
pro mortuis orando non se debite ad suffragia mortuorum exonerant.

Cap^m. xxii. Hic tractat causam, quare accidit quod laici, quasi
iuris amici, luxurie [98]presbiterorum consuetudinem abhorrentes,
eam multociens castigantes grauiter affligunt.

Cap^m. xxiii. Hic scribit contra hoc quod aliqui presbiteri
dicunt, qualiter ipsi in carnis luxuriam committendo non grauius
hominibus laicis deum offendunt.

Cap^m. xxiiii. Hic describit qualiter omnia et singula que
sacerdocii concernunt officium magne virtutis misteria designant.
Et primo dicet de vestibus sacerdotalibus ex vtraque lege ob
diuinam reuerenciam competenter dispositis.

Cap^m. xxv. Hic loquitur qualiter sacrificia de veteri lege
altari debita fuerunt in figura ad exemplum nunc noue legis
presbiterorum: dicit ~vlterius~ qualiter ~eciam ex~ vtraque lege
sacrificantes altari debent esse sine macula.

Cap^m. xxvi. Hic loquitur quod etas sufficiens, priusquam
gradum sacerdocii sibi assumat, in homine requiritur: loquitur
eciam de suorum rasura pilorum, et dicit quod talia in signum
mundicie et sanctitatis specialiter presbiteris conveniunt. Dicit
vlterius quod presbiteri a bonis non debent esse operibus ociosi.

Cap^m. xxvii.[99] Hic loquitur de presbiterorum dignitate spirituali,
et qualiter hii, si bene agant sua officia, plus aliis
proficiunt; sinautem, de suis malis exemplis delinquendi magis
ministrant occasiones.

Cap^m. xxviii. Postquam dixit de errore illorum qui inter
seculares sacerdocii ministerium sibi assumpserunt, intendit
dicere secundum tempus nunc de errore scolarium, qui ecclesie
plantule dicuntur.

Cap^m. xxix. Hic querit causam, que scolarium animos ad ordinem
presbiteratus suscipiendum inducit: tres enim causas precipue
allegat; tractat eciam de quarta causa, que raro ad presens
contingit.

=Expliciunt Capitula libri tercii.=

=Incipiunt Capitula libri Quarti.=

Cap^m. i. Exquo tractauit de errore Cleri, ad quem precipue
nostrarum spectat regimen animarum, iam intendit tractare de
errore virorum Religiosorum. Et primo dicet de Monachis et aliis
bonorum temporalium possessionem optinentibus: ordinis vero
illorum sanctitatem commendans, illos precipue qui contraria
faciunt opera redarguit.

Cap^m. ii. Hic loquitur de Monachis illis, qui contra primi
ordinis statuta abstinencie virtutem linquentes delicacias sibi
corporales multipliciter assumunt.

Cap^m. iii. Hic loquitur qualiter modus[100] et regula, qui a
fundatoribus ordinis primitus fuerant constituti, iam nouiter a
viciorum consuetudine in quampluribus ~subuertuntur~.

Cap^m. iiii. Hic loquitur de Monachis illis, qui contra primitiua
ordinis sui statuta mundi diuicias ad vsus malos, suo nesciente
preposito, apropriare sibi clanculo presumunt.

Cap^m. v. Hic loquitur qualiter monachi extra claustrum vagare
non debent.

Cap^m. vi. Hic loquitur de monachis illis, qui non pro diuino
seruicio, sel magis pro huius mundi honore et voluptate, habitum
sibi religionis assumunt.

Cap^m. vii. Hic loquitur qualiter paciencia vna cum ceteris
virtutibus a quibusdam claustris, viciis supervenientibus, se
transtulerunt.

Cap^m. viii. Hic loquitur quod sicut monachi ita et errantes
canonici a suis sunt excessibus culpandi.

Cap^m. ix. Hic loquitur qualiter religiosi male viuentes omnibus
aliis infelicissimi existunt.

Cap^m. x. Hic loquitur qualiter vnusquisque qui religionis
ingredi voluerit professionem, cuncta mundi vicia penitus
abnegare et anime virtutes adquirere et obseruare tenetur.

Cap^m. xi. Hic loquitur qualiter religiosi consorcia mulierum
specialiter euitare debent.

Cap^m. xii. Hic tractat quasi sub compendio super hiis que in
religionis professione secundum fundatorum sancciones districcius
obseruanda finaliter existunt.

Cap^m. xiii. Hic loquitur vlterius de mulieribus illis, que
in habitu Moniali sub sacre religionis velo professionem
suscipientes ordinis sui continenciam non obseruant.

Cap^m. xiiii. Hic loquitur qualiter ordinarii ex sua visitacione,
qua mulieres religione velatas se dicunt corrigere, ipsas
multociens efficiunt deteriores.

Cap^m. xv.[101] Hic loquitur de castitatis commendacione, que
maxime in religione mulieribus convenit professis.

Cap^m. xvi. Postquam tractauit de illis qui in religione
possessoria sui ordinis professionem offendunt, dicendum est iam
de illis qui errant in ordine fratrum mendicancium; et primo
dicet de hiis qui sub ficte paupertatis vmbra terrena lucra
conspirantes quasi tocius mundi dominium subiugarunt.

Cap^m. xvii. Hic loquitur de fratribus illis, qui per ypocrisim
predicando populi peccata publice redarguentes, blandiciis tamen
et voluptatibus clanculo deseruiunt.

Cap^m. xviii. Hic loquitur de fratribus illis, qui propter huius
mundi famam, et quod ipsi eciam, quasi ab ordinis sui iugo
exempti, ad confessiones audiendas digniores efficiantur, summas
in studio scole cathedras affectant.

Cap^m. xix. Hic loquitur qualiter isti fratres inordinate
viuentes ad ecclesie Cristi regimen non sunt aliqualiter
necessarii.

Cap^m. xx. Hic loquitur qualiter isti fratres inordinate
viuentes[102] ad commune bonum vtiles aliqualiter[103] non
existunt.

Cap^m. xxi. Hic loquitur de fratribus illis, qui incautos pueros
etatis discrecionem non habentes in sui ordinis professionem
attractando colloquiis blandis multipliciter illaqueant.

Cap^m. xxii. Hic loquitur de Apostazia fratrum ordinis
mendicancium, precipue de his qui sub ficta ypocrisis
simplicitate quasi vniuersorum Curias magnatum subuertunt, et
inestimabiles suis ficticiis sepissime causant errores.

Cap^m. xxiii. Hic loquitur qualiter isti fratres mendicantes
mundum circuiendo[104] amplioresque querendo delicias de loco in
locum cum ocio se transferunt. Loquitur eciam de superfluis eorum
edificiis, que quasi ab huius seculi potencioribus vltra modum
delicate construuntur.

Cap^m. xxiiii. Hic loquitur qualiter, non solum in ordine fratrum
mendicancium set eciam in singulis cleri gradibus, ea que
virtutis esse solebant a viciis quasi generaliter subuertuntur.
Dicit tamen quod secundum quasdam Burnelli constituciones istis
precipue diebus modus et regula specialius obseruantur.

=Expliciunt Capitula libri quarti.=

=Incipiunt Capitula libri Quinti.=

Cap^m. i. Postquam dictum est de illis qui in statu Cleri regere
spiritualia deberent, dicendum est iam de hiis qui in statu
Milicie temporalia defendere et supportare tenentur. Et primo
distinguit causas, ex quibus ordo Militaris cepit originem.

Cap^m. ii. Hic loquitur qualiter miles, qui in mulieris amorem
exardescens ex concupiscencia armorum se implicat exercicio,
vere laudis honorem ob hoc nullatenus meretur. Describit eciam
infirmitates amoris illius, cuius passiones variis adinuicem
motibus maxime contrariantur.

Cap^m. iii. Hic describit formam mulieris speciose, ex cuius
concupiscencia illaqueata militum corda racionis iudicio
sepissime destituuntur.

Cap^m. iiii. Hic loquitur quod, vbi in milite mulierum dominatur
amoris voluptas, omnem in eo vere probitatis miliciam extinguit.

Cap^m. v. Hic loquitur de militibus illis, quorum vnus propter
mulieris amorem, alter propter inanem mundi famam, armorum
labores exercet; finis tamen vtriusque absque diuine laudis
merito vacuus pertransit.

Cap^m. vi. Hic loquitur interim de commendacione mulieris
bone, cuius condicionis virtus approbata omnes mundi delicias
transcendit: loquitur eciam de muliere mala, cuius cautelis vix
sapiens resistit.

Cap^m. vii. Hic loquitur qualiter milicia bene disposita
omnibus aliis gradibus quibuscumque commune securitatis prestat
emolumentum.

Cap^m. viii.[105] Hic loquitur qualiter milicie improbitas alios
gradus quoscumque sua ledit importunitate et offendit.

Cap^m. ix. Postquam dictum est de illis qui in statu militari
rem publicam[106] seruare debent illesam, dicendum est iam de
istis qui ad cibos et potus pro generis humani sustentacione
perquirendos agriculture labores subire tenentur.

Cap^m. x.[107] Hic loquitur vlterius de diuersis vulgi
laborariis, qui sub aliorum regimine conducti, variis debent pro
bono communi operibus subiugari.

Cap^m. xi. Quia varias rerum proprietates vsui humano necessarias
nulla de se prouincia sola parturit vniuersas, inter alios mundi
coadiutores Ciuium Mercatores instituuntur, per quos singularum
bona regionum alternatim communicantur, de quorum iam actibus
scribere consequenter intendit. Et primo dicit quod in mutuo
conciuium amore policia magis gaudet, quam omnium malorum radix
auaricia ad presens, prodolor! extirpare presumpsit.

Cap^m. xii. Hic loquitur de duabus auaricie filiabus, scilicet
vsura et fraude, que in ciuitate orientes ad ciuium negociaciones
secretum prestant obsequium. Set primo dicet de condicione vsure,
que vrbis potencioribus sua iura specialius ministrat.

Cap^m. xiii. Postquam dixit de potencia vsure, iam de fraudis
subtilitate dicere intendit, que de communi consilio quasi
omnibus et singulis in emendo et vendendo ea que sunt agenda
procurat et subtiliter disponit.

Cap^m. xiiii. Hic loquitur vlterius quomodo fraus singula
artificia necnon et vrbis victualia vbicumque sua subtili
diposicione gubernat.

Cap^m. xv. Hic loquitur de Ciue illo maliuolo et impetuoso, qui
Maioris ministerium sibi adoptans in conciues suam accendit
maliciam, quo magis sanum ciuitatis regimen sua importunitate
perturbat et extinguit.

Cap^m. xvi. Hic loquitur eciam de ciue illo, qui linguosus et
Susurro inter conciues seminator discordiarum existit. Loquitur
de variis eciam periculis occasione male lingue contingentibus.

=Expliciunt Capitula libri quinti.=

=Incipiunt Capitula libri Sexti.=

Cap^m. i. Exquo de errore in singulis temporalium gradibus
existente tractatum est, iam quia vnumquemque sub legis iusticia
gubernari oportet, tractare vlterius intendit de illis qui
iuris ministri dicuntur, quamuis tamen ipsi omnem suis cautelis
iusticiam confundunt, et propter mundi lucrum multipliciter
eneruant.[108] Set primo dicet de illis qui magis practicam cum
fallaciis in iuris confusionem exercent.

Cap^m. ii. Hic loquitur de causidicis et aduocatis illis,
qui vicinum populum depredantes, ex bonisque alienis ditati,
largissimas sibi possessiones adquirunt: de quibus tamen, vt
dicitur, vix gaudet tercius heres.

Cap^m. iii. Hic loquitur de causidicis et Aduocatis illis, qui
quanto plures sunt in numero, tanto magis lucra sicientes patriam
deuorant, et iuris colore[109] subtilia plectentes, suis cautelis
innocentem populum formidantem illaqueant.

Cap^m. iiii. Hic loquitur qualiter isti causidici et iuris
Aduocati in sua gradatim ascendentes facultate, Iudicisque
aspirantes officium, iudicialis solii tandem cacumen attingunt;
vbi quasi in Cathedra pestelencie sedentes, maioris auaricie
cecitate percussi, peioris quam antea condicionis existunt.

Cap^m. v. Hic loquitur quasi per epistolam Iudicibus illis
directam, qui in caduca suarum diuiciarum multitudine sperantes
deum adiutorem suum ponere nullatenus dignantur.

Cap^m. vi. Hic loquitur de errore Vicecomitum, Balliuorum, necnon
et in assisis iuratorum, qui singuli auro conducti diuitum causas
iniustas supportantes, pauperes absque iusticia calumpniantur et
opprimunt.

Cap^m. vii.[110] Hic loquitur quod sicut homines esse super
terram necessario expedit, ita leges ad eorum regimen institui
oportet, dummodo tamen legis custodes verum a falso discernentes
vnicuique quod suum est equo pondere distribuant. De erroribus
tamen et iniuriis modo contingentibus innocenciam Regis nostri,
minoris etatis causa, quantum ad presens excusat.[111]

Cap^m. viii. Hic loquitur quod, exquo omnes quicumque mundi
status sub regie maiestatis iusticia moderantur, intendit ad
presens excellentissimo iam Regi nostro quandam epistolam in
eius honore[112] editam scribere consequenter, ex qua ille rex
noster, qui modo in sua puerili constituitur etate, cum vberiores
postea sumpserit annos, gracia mediante diuina, in suis regalibus
exercendis euidencius instruatur. Et primo dicit quod, quamuis
regalis potencia quodammodo supra leges extollatur, regiam
tamen decet clemenciam, quod ipse bonis moribus inherendo, quasi
liber sub iusticie legibus se et suos in aspectu Regis altissimi
assidue gubernet.

Cap^m. ix. Hic loquitur qualiter rex sibi male consulentes
caucius euitare, proditoresque regni sui penitus extinguere,
suorum eciam condiciones ministrorum diligencius inuestigare, et
quos extra iusticiam errantes inuenerit, debita pena corrigere
debet et districcius castigare.

Cap^m. x. Hic dicit quod rex sano consilio adhereat, ecclesie
iura supportet et erigat, equs in iudiciis et pietosus existat,
suamque famam cunctis mundi opibus preponat.

Cap^m. xi. Hic loquitur qualiter regiam libertatem in viciorum
nullatenus decet incidere seruitutem, set sicut coram populo
alios excellit potencia, ita coram deo pre ceteris ampliori
virtutum clarescat habundancia.

Cap^m. xii. Hic loquitur qualiter rex a sue carnis voluptate
illicebra[113] specialiter se debet abstinere, et sub sacre legis
constitucione propter diuinam offensam sue coniugis tantum licito
fruatur consorcio.

Cap^m. xiii. Hic loquitur et ponit magnifico iam Regi nostro
Iuueni nuper serenissimi Principis patris sui exempla, dicens
quod, vbi et quando necessitatis illud exigit facultas, rex
contra suos hostes armorum probitates audacter exerceat, et quod
ille nulla aduersitate sui vultus constanciam videntibus aliis
amittat.

Cap^m. xiiii. Hic loquitur quod absque iusticie experta causa rex
bellare non debet. Dicit insuper quod regie congruit dignitati,
discreto tamen prouiso regimine, magis amore quam austeritatis
rigore suos subditos tractare.

Cap^m. xv. Hic loquitur secundum Salomonis experienciam, quod
ceteris virtutibus ad regni gubernaculum preualet sapiencia, que
deo et hominibus regem magis reddit acceptabilem.

Cap^m. xvi. Hic loquitur qualiter celi deus, qui est rex regum et
dominus dominancium, a regibus terre pura mente precipue colendus
est et super omnia metuendus.

Cap^m. xvii. Hic loquitur qualiter rex in caritate dei et proximi
viuens, contra superuenientem mortem, que nullo parcit regi, omni
se debet diligencia prouidere.

Cap^m. xviii. Hic loquitur in fine istius epistole, vbi pro statu
regis deuocius exorat, vt deus ipsius etatem iam floridam in
omni prosperitate conseruet, et ad laudem dei suique et sibi
commisse plebis vtilitatem feliciter perducat in euum.

Cap^m. xix. Hic recapitulat quodammodo sub figuris et exemplis
tam veteris quam noui testamenti, in quibus pretendit quod eorum
loco qui in omni sanctitate legem dei et fidem Cristi primitus
augmentantes ecclesiam colebant, et a diu[114] mortui sunt, iam
resurgunt alii precipue de clero, qui illam omnium viciorum
multitudine suffocantes corrumpunt.

Cap^m. xx. Hic tractat vlterius quod, sicut virtuosis nuper in
ecclesia existentibus succedunt viciosi, sic et mundi proceribus
omnis milicie nuper de probitate famosis succedunt modo alii, qui
neque diuine neque humane laudis digni efficiuntur.

Cap^m. xxi. Hic loquitur adhuc vlterius super eodem, qualiter
loco eorum qui nuper casti fuerunt et constantes, surrexerunt
modo alii, qui huius seculi vanitatem concupiscentes pudoris
constanciam penitus amiserunt.

=Expliciunt Capitula libri sexti.=

=Incipiunt Capitula libri Septimi.=

Cap^m. i. Postquam de singulis gradibus, per quos tam in
spiritualibus quam in temporalibus error quasi vbique
diffunditur, tractatum hactenus existit, iam secundum
quorundam opiniones tractare intendit de pedibus statue quam
Nabugodonosor[115] viderat in sompnis, quorum videlicet pedum
quedam pars ferrea, quedam fictilis, in figura deterioracionis
huius mundi extiterat, in quam nos ad presens tempus, quod est
quodammodo in fine seculi, euidencius deuenimus. Et primo ferri
significacionem[116] declarabit.

Cap^m. ii. Hic loquitur contra istos auaros omni ferro in hoc
saltem tempore duriores, quorum diuicie nisi participentur,
nullius, vt dicit, possunt esse valoris.

Cap^m. iii. Hic loquitur de statue secunda parte pedum, que
fictilis et fragilis erat, et de eiusdem partis significacione.

Cap^m. iiii. Hic loquitur adhuc vlterius de miseriis que in
pedum statue diuersitate nouissimo iam tempore eueniendis
figurabantur: dicit enim quod ea que nuper condicionis humane
virtuosa fuerant, in suum modo contrarium singula diuertuntur.

Cap^m. v. Quia vnusquisque ad presens de mundi conqueritur
fallaciis, intendit hic de statu et condicione mundi, necnon et
de miseria condicionis humane, tractare consequenter.

Cap^m. vi. Hic loquitur de principio creacionis humane: declarat
eciam qualiter mundus ad vsum hominis, et homo ad cultum dei
creatus extitit; ita quod, si homo deum suum[117] debite non
colat, mundus que sua sunt homini debita officia vlterius reddere
non teneatur.

Cap^m. vii. Hic loquitur quod, exquo creator omnium deus singulas
huius mundi delicias vsui subdidit humano, dignum est quod, sicut
homo deliciis secundum corpus fruitur, ita secundum spiritum deo
creatori suo gratum obsequium[118] cum graciarum accione toto
corde rependat.

Cap^m. viii. Hic tractat qualiter homo dicitur minor mundus; ita
quod secundum hoc quod homo bene vel male agit, mundus bonus vel
malus per consequens existit.

Cap^m. ix. Hic loquitur qualiter homo, qui minor mundus
dicitur, a mundo secundum corpus in mortem transibit; et
sicut ipse corporis sui peccato huius mundi corrupcionis, dum
viuit, causat euentum, ita in corpore mortuo postea putredinis
subire corrupcionem cogetur. Et primo dicet de mortui corporis
corrupcione secundum Superbiam.

Cap^m. x. Hic loquitur de ~corporis mortui~ corrupcione secundum
Inuidiam.

Cap^m. xi. Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum
Iram.

Cap^m. xii. Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum
Auariciam.

Cap^m. xiii. Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum
Accidiam.

Cap^m. xiiii. Hic loquitur de corporis mortui corrupcione
secundum Gulam.

Cap^m. xv. Hic loquitur de corporis mortui corrupcione secundum
Luxuriam.

Cap^m. xvi. Exquo tractauit qualiter variis peccati deliciis
humanum corpus in hoc mundo[119] putredine consumitur, interrogat
vlterius de homine peccatore, quomodo mundi voluptates tam
fallibiles in sui preiudicium ita ardenter sibi appetit et
conspirat.

Cap^m. xvii. Hic loquitur qualiter omnia et singula mundi huius
sicut vestimentum veterascunt, et quasi sompnifera in ictu oculi
clauduntur: loquitur eciam[120] de mortis memoria et eiusdem
nominis significacione.

Cap^m. xviii. Hic loquitur quod, quamuis[121] iustis et iniustis
vnus sit naturaliter interitus, mors tamen iusti omnes exsoluens
miserias eius spiritum glorie reddit sempiterne.

Cap^m. xix. Hic loquitur de dupplici morte peccatoris, vna ex qua
corpus hic [122]resoluitur, alia ex qua digno dei iudicio penis
perpetuis anima cruciatur.

Cap^m. xx. Postquam de gaudiis et penis que bonis et malis
debentur tractauit, consulit vlterius quod vnusquisque ad bonos
mores se conuertat, et de hiis que negligenter omisit, absque
desperacione contritus indulgenciam a deo confidenter imploret.

Cap^m. xxi. Hic loquitur quod sunt modo pauci, qui aut propter
celi affectum aut gehenne metum huius vite voluptatibus
renunciant; set quecunque caro concupiscit, omni postposita
racione ardencius perficere conantur.

Cap^m. xxii. Hic loquitur de variis vindictis occasione peccati
in hoc seculo iam quasi cotidie contingentibus, que absque
iustorum virorum meritis et oracionibus nullatenus sedari
poterunt.

Cap^m. xxiii. Hic loquitur sub compendio recapitulando finaliter
de singulis mundi gradibus, qui singillatim a debito deuiantes
ordine virtutes diminuendo extingunt, et ea que viciorum sunt
augmentando multipliciter exercent.[123]

Cap^m. xxiiii. Iam in fine libri loquitur magis in speciali de
patria illa in qua ipse[124] natus fuerat, vbi quasi plangendo
conqueritur qualiter honores et virtutes veteres a variis ibidem
erroribus superuenientibus, vt dicitur, ad presens multipliciter
eneruantur.[125]

Cap^m. xxv. Hic loquitur qualiter ea que in hoc presenti libello
quasi sompniando de mundi scripsit erroribus, non ex se tantum,
set ex plebis voce communi concepit. Consulit tamen finaliter
quod, siquis inde se culpabilem senciat, priusquam nobis peiora
succedant tempora, suam ex humili corde culpam penitens[126]
emendet.

AD MUNDUM MITTO MEA IACULA, DUMQUE SAGITTO;
AT VBI IUSTUS ERIT, NULLA SAGITTA FERIT.
SED MALE VIUENTES HOS VULNERO TRANSGREDIENTES;
CONSCIUS ERGO SIBI SE SPECULETUR IBI.[126a]

FOOTNOTES:

[79] _The_ MSS. _used for the_ Vox Clamantis _are the following_:--

S (_All Souls College, Oxford_, 98), C (_Cotton, Tiberius_, A. iv), E (_Ecton Hall_), H (_Harleian_ 6291), G (_Glasgow, Hunterian Museum_, T. 2. 17), D (_Bodleian Library, Digby_ 138), L (_Bodleian Library, Laud_ 719), T (_Trinity College, Dublin_, D. 4. 6), H₂ (_Hatfield Hall_), L₂ (_Lincoln Cathedral Library_ A. 7. 2). _The text is based on_ S.

_Table of Contents not found in_ HLTL₂ (H _defective_)

[80] 3 velud C

[81] 4 fingit SGD narrat CE

[82] Lib. I i. 2 eciam _om._ D

[83] i. 7 tamen _om._ D

[84] vi. 4 comitabantur E comitebantur SCG committebant_ur_ D

[85] vii. 3 associabantur E

[86] ix. 3 Geay D Iay E

[87] iii. 2 et _om._ D

[88] iiii. S _has lost a leaf_ (Lib. II. iiii-Lib. III. xxii, luxurie). Text _follows_ C

[89] v. _This heading om._ D

[90] iiii. Hic loquit_ur_ quo_modo_ diligentib_us_ positiuis q_uas_i quotidie noua instituu_n_t_ur_ nobis p_e_c_ca_ta q_ui_b_us_ t_ame_n p_ri_us fiu_n_t p_re_lati p_ro_pt_er_ luc_rum_ dispensa_n_t _et_ ea fieri liberi p_ro_pt_er_ auru_m_ p_er_mittu_n_t D

[91] v. 1 illis _om._ D

[92] vi. 1 loquitur _om._ D

[93] vi. 2 dicit E dicitur CGD

[94] vii. 1 loquitur _om._ D

[95] viii. 1 eciam _om._ D

[96] viii. 2 aliqualiter _om._ D

[97] xv. 1 qualiter] finalit_er_ q_uo_d ED

[98] xxii. 2 S _resumes_

[99] _After_ Cap. xxvii _no space_ CEGD

[100] iii. 1 qualiter modus] de modo D

[101] _After_ Cap. xv _no space_ CEGD

[102] xix. f. ad ecclesie--viuentes _om._ D

[103] xx. 2 aqualiter S

[104] xxiii. 1 circuieundo C c_ir_cu_m_eu_n_do D

[105] _After_ Cap. viii _no space_ CEGD

[106] ix. 1 rem bublicam S

[107] _After_ Cap. x _no space_ CEGD

[108] i. 6 enaruant C

[109] iii. 3 colore _om._ C

[110] _After_ Cap. vii _no space_ CEGD

[111] vii. 5 f. innocenciam--excusat _nearly erased_ G

[112] viii. 3 f. in _and_ honore _partly erased_ G

[113] xii. 1 illecebra CED

[114] xix. 4 adiu C

[115] Lib. VII. i. 4 Nabugonosor C

[116] i. 8 significac_i_o_n_em ferri D

[117] vi. 3 suum CEGD sum S

[118] vii. 4 gratum] cong_ru_u_m_ D

[119] xvi. 3 mundi _om._ C

[120] xvii. 3 eciam S eciam in speciali CED

[121] xviii. 1 quod quamuis] quo_modo_ D

[122] xix. 2 S _has lost two leaves_ (resoluitur--Lib. I. i. 18). _Text follows_ C

[123] xxiii. 4 excercent CE

[124] xxiiii. 2 ipse] ille D

[125] xxiiii. 4 enaruantur C

[126] xxv. 5 penitus CE

[126a] _These four lines (with picture below) are found here in_ CEG. L _has them later_, Lib. III. cap. i.

=Incipit Cronica que Vox Clamantis dicitur.=[127]

=In huius opusculi principio intendit compositor describere qualiter seruiles rustici impetuose contra ingenuos et nobiles regni insurrexerunt. Et quia res huiusmodi velut monstrum detestabilis fuit et horribilis, ~narrat~[128] se per sompnium vidisse diuersas vulgi turmas in diuersas species bestiarum[129] domesticarum transmutatas: dicit tamen quod ille bestie domestice, a sua deuiantes natura, crudelitates ferarum sibi presumpserunt.[130] De causis vero, ex quibus inter homines talia contingunt enormia, tractat vlterius secundum distincciones libelli istius, qui in septem diuiditur partes, prout inferius locis suis euidencius apparebit.=

=Incipit prologus libri Primi.=[131]

Scripture veteris capiunt exempla futuri,
Nam dabit experta res magis esse fidem.
Vox licet hoc teneat vulgaris, quod sibi nullum
Sompnia propositum credulitatis habent,
Nos tamen econtra de tempore preteritorum
Cercius instructos littera scripta facit.
Ex Daniele patet quid sompnia significarunt,
Nec fuit in sompnis visio vana Ioseph:
Angelus immo bonus, qui custos interioris
Est hominis, vigili semper amore fauet; 10
Et licet exterius corpus sopor occupet, ille
Visitat interius mentis et auget opem;
Sepeque sompnifero monstrat prenostica visu,
Quo magis in causis tempora noscat homo.
Hinc puto que vidi quod sompnia tempore noctis
Signa rei certe commemoranda ferunt.
Visio qualis erat, quo tempore, cuius et anno
Regis, in hiis scriptis singula scire potes.
Scribentis nomen si queras, ecce loquela
Sub tribus implicita versibus inde latet. 20
[Sidenote: Nota de nomine Iohannis Gower.[132]]
Primos sume pedes Godefridi desque Iohanni,[133]
Principiumque sui Wallia iungat eis:
Ter caput amittens det cetera membra, que tali
Carmine compositi nominis ordo patet.
Tu tamen ad scribe laudem nil pone, sed illam[134]
Concipe materiam quam tibi scripta dabunt.
Nam nichil vt lauder scribam, curamque futuri[135]
Nominis vt queram non meus actus habet.
Quos mea terra dedit casus nouitatis adibo,
Nam pius est patrie facta referre labor. 30
Quod michi flere licet scribam lacrimabile tempus,
Sic quod in exemplum posteritatis eat.[136]
Flebilis vt noster status est, ita flebile carmen,
Materie scripto conueniente sue.
Omne quod est huius operis lacrimabile, lector
Scriptum de lacrimis censeat esse meis:[137]
~Penna madet~ lacrimis hec me scribente profusis,[138]
~Dumque feror studiis, cor tremit atque manus.~[139]
Scribere cumque volo, michi pondere pressa laboris
Est manus, et vires subtrahit inde timor. 40
Qui magis inspiciet opus istud, tempus et instans,
Inueniet toto carmine dulce nichil.
Si vox in fragili michi pectore firmior esset,
Pluraque cum linguis pluribus ora forent,[140]
Hec tamen ad presens mala, que sunt temporis huius,
Non michi possibile dicere cuncta foret.
Pectora sic mea sunt limo viciata malorum,
Quod carmen vena pauperiore fluet.
Poplice contracto restat grandis via Rome,[141]
Et modico sensu grande libellus opus. 50
Sic veniam pro laude peto, mea namque voluntas
Est bona, sit quamuis sensus ad acta minor.
Adde recollectis seriem, mea musa, Latinis,
Daque magistra tuo congrua verba libro.
Sompnia vera quidem, quorum sentencia cordis
Intima conturbat, plena timore canam:[142]
Insula quem Pathmos suscepit in Apocalipsi,
Cuius ego nomen gesto, gubernet opus.[143]

FOOTNOTES:

[127] _Title_ Incipit--dicitur CE _om._ GDL

[128] 4 narrat CE fingit GD

[129] 5 bestiarum species GD

[130] 7 sumpserunt E

[131] Prol. _Heading om._ L

[132] _margin_ No_ta_ de no_m_i_n_e Ioh_ann_is Gower CE No_ta_ nomen L Nomen compilatoris est Ioh_ann_es Gower vt p_atet_ in his t_ri_bus v_er_sib_us_ T _om._ GD

[133] 21 Godefri des atq_ue_ D

[134] 25 adscribe EL ascribens D

[135] 27 nil vt laudes D nichil vt laudes L

[136] 32 Sicq_ue_ DL

[137] 36 censeat C sensiat GEH₂ senceat T senciat D(_p. m._)L

[138] 37 Penna madet C (_ras._) E Sepeque sunt GDLTH₂ hec] de D

[139] 38 _Text_ C (_ras._) E Humida fit lacrimis sepeque penna meis GDLTH₂

[140] 44 fauent DH₂

[141] 49 confracto DLH₂

[142] 56 conturbat D conturbant CEGLT

[143] 58 Huius ergo DL

=Hic declarat in primis sub cuius regis imperio, in quibus eciam[144] mense et anno, ista sibi accidencia, cuius tenor subsequitur, contingebat.[145] Commendat insuper, secundum illud quod esse solebat, fertilitatem illius terre[146] vbi ipse tunc fuerat, in qua, vt dicit, omnium quasi[147] rerum delicie pariter conueniunt. Et loquitur vlterius de amenitate temporis, necnon et de diei serenitate, que tunc tamen sompnium nimis[148] horribile precedebant.=

=Incipit liber Primus.=

Cap^m. i.
Contigit vt quarto Ricardi regis in anno,
Dum clamat mensem Iunius esse suum,
Luna polum linquens sub humo sua lumina condit,
Sponsus et Aurore Lucifer ortus erat;
Surgit ab occasu noua lux, Aurora refulget
Orbis ab occidua parte, paritque diem;
Luce diem reparat mirandaque lumina prebet,
Dum fuga dat noctem, luxque reuersa diem.
Clara repercusso radiabant lumina Phebo,
Et facies celi leta refulsit humo: 10
Splendida mane videt pulsis Aurora tenebris,
Quam spectans hilarem quisquis in orbe colit:[149]
Purpureas splendore fores et plena rosarum
Atria glorificat de nouitate sua.
In curru Phebus claris rutilante smaragdis
Estuat in Cancro feruidus igne nouo.
Omnia fecundat, nutrit, fouet, auget, habundat,
Cunctaque viuificat, que mare, terra creat.
Que melius poterant ornant redolencia currum,[150]
Gloria, lux renitens, splendor et omne decus. 20
Aureus axis erat, nec temo fit alter ab auro,[151]
Splendet et in curuis aurea pompa rotis.
Per iuga gemmatus argenteus ordo choruscat,
Crisolitis radios prebuit vnde suos;
Ignitique suum currum post terga vehentes
Aera discurrunt celsitonantis equi.
Purpurea residens velatus veste refulsit,
Cuius in aspectu secula cuncta patent.
Ante suum solium gradiuntur quatuor anni
Tempora, que variis compta diebus erant: 30
Tunc tamen a dextris stetit alba propinquior estas
Serta gerens, et eam cuncta creata colunt.
Omnia tunc florent, tunc est noua temporis etas,
Ludit et in pratis luxuriando pecus.
Tunc fecundus ager, pecorum tunc hora creandi,
Tunc renouatque suos reptile quodque iocos;
Prataque pubescunt variorum flore colorum,
Indocilique loquax gutture cantat auis;
Queque diu latuit tunc se qua tollat in auras
Inuenit occultam fertilis herba viam;[152] 40
Tuncque pruinosos mollitur Lucifer agros,[153]
Inque suos pullos concitat ales opus.
Tunc glacialis yemps canos hirsuta capillos
Deserit, et placidi redditus orbis erat:
Quicquid yemps operit gelido de frigore cedit,
Et periunt lapse sole tepente niues.
Arboribus redeunt detonse frigore frondes,
Regnat et estatis pompa per omne nemus:
Rore refudit humum, dat terre gramina, siluis
Frondes, arboribus pomaque grata satis: 50
Mille fuit variis florum renouata coronis,
Herbifer in cuius lege virescit ager.
Flos sua regna petit, florumque coloribus amplus
Ludit ager, que suus gaudia vultus habet.
Iam legit ingenua violas sibi compta puella
Rustica, quas nullo terra serente vehit.
Tot fuerant illuc quot habet natura colores,
Pictaque dissimili flore superbit humus:
O quia digestos volui numerare colores,
Nec potui, numero copia maior erat. 60
Orta fragrant clausis sicut paradisus in ortis
Candida cum rubeis lilia mixta rosis:
Deforis in campis stat primula cincta ligustris,
Omnis et hec herba quam medicina probat:
Herbarum vires fuerant, que semine, succo,
Seu radice queunt ferre salutis opem:
Purpureum viridi genuit de cespite florem,
Quam natura suis legibus ornat, humus:
Balsama, pigmentum, cum nardo cassia, mirra
Cum gutta sedes hic statuere suas. 70
Purpuree viole, rosa rocida, candida semper
Lilia certabant hunc habitare locum.
Ille locus solus sibi vendicat omne quod aer,
Quod mare, quod tellus, nutrit habetque bonum:
Hic decus est orbis, flos mundi, gloria rerum,
Delicias omnes, quas petit vsus, habet;
Insitus arboribus, herbis plantatus, et omni
Munere prepollens, que sibi poscit homo.
Est alter paradisus ibi, nam quicquid habere[154]
Mens humana cupit, terra beata parit, 80
Fontibus irriguis fecundus, semine plenus,[155]
Floribus insignis fructiferisque bonis;
Terraque cum rore dulces commixta vigores
Concipit, et varia gramina nata fouet.
Frondibus inde nemus vestitur, floribus ortus,
Graminibus campus, seminibusque solum;
Siluaque fronde suo renouatur, et omne virescit
Pratum, quod lutea sorde subegit yemps.
Mulcebant zephiri natos sine semine flores,
Et calor a superis lucidus ornat humum. 90
Tempus et in volucres cantum fundebat, et altis
Vocibus ex variis personat omne nemus:
Semper idem repetens cuculus de gutture plano
Clamat, et est testis temporis ipse noui:
Nuncius Aurore modulans volutabat Alauda[156]
Desuper, et summi cantat in aure dei;
Turtur et ex viridi congaudens tempore fidum
In maris obsequium cor vouet ipsa suum;
Amissamque sue suplet Philomena loquele
Naturam, que suis predicat acta notis:[157] 100
Concinit et Progne de virginitate sororis[158]
Lesa, dum tanti sunt in amore doli.
Milia mille sonant volucrum velut organa cantus,
Et totidem flores lata per arua fragrant:
Inter eos certant, ferat vtrum cantus ad aures
Aut odor ad nares de bonitate magis:[159]
Lis tamen ipsa ~pia fuit et discordia concors~,
Dum meriti parilis fulsit vterque status.
Cum natura sue legis dulcedine siluas
Replet, et ex omni parte resultat auis; 110
Cum decus et florum vastos sic induit agros,
Ac herbosa coma florida prata colit;
Flat leuis in ramis resonans quam dulciter Eurus,[160]
Dulcis et in ripa murmure plaudit aqua;
Omneque sic animal placido de tempore gaudet,
Piscis et ob solem fluminis alta petit;
Non fuit hoc viuens, cui non renouata voluptas[161]
Temporis ex aura dulciter huius erat.
Talia cumque videns oculus letatur, et illa
In thalamum cordis ducit ad yma viri; 120
Auris et auditu cordis suspiria pulsat,
Quo Venus in iuuene poscit amoris opem.
Ecce dies talis fuit, in qua tempus amenum
Me dabat in lusum girouagare meum.[162]
Omnia finis habet: aderat sic vespere tandem
Cum solet occasus intitulare diem:
Illa quieta dies solitas compleuerat horas,
Dulcibus atque silent organa clausa notis:
Merserat in tenebris nox feruida lumina solis,
Et sopor ad lectum strinxerat ire virum: 130
Deficiente die tunc flexi corpus ad ymum,
Quo lassata solet membra fouere quies.
Tristia post leta, post Phebum nebula, morbi
Tempora post sana sepe venire solent:
Non ita clara dies fuerat transacta per ante,
Quin magis obscura noctis ymago venit.
Ecce tegunt nigre latitancia sidera nubes,
Aurea luna fugit, nox caret igne suo.
Flexerat obliquo plaustrum temone Boetes,
Nec via directa tunc fuit acta poli; 140
Infortunata set constellacio centrum
Dissoluens rabide tartara misit humo.
Prima quies aberat, nec adhuc mea lumina mulcet
Sompnus, quem timide mentis origo fugat:
En coma sponte riget, tremit et caro, cordis et antrum[163]
Soluitur, et sensus fertur ad instar aque;
Sic magis assidua iactatus mente reuolui,
Quid michi tam subiti causa timoris erat:
Sic lecto vigilans meditabar plura, que mentem
Effudi, variis corde vagante modis. 150
Tempus erat quo cuncta silent, quo mente sopita
In vaga nonnulla sompnia corda ruunt;
Set neque sompnus adhuc neque sompnia me laquearunt,
Dum pauor ex subito spondet adesse malum.
Noctis erat medium, grauis et palpebra querelas
Ponderat ex oculis, set mora tardat opem.
Sic vigil in curis consumpsi tempora noctis,
Nescius ex quali sorte propinquat opus:
Tempora preterita vidi, metuique futura;
Tandem sic oculos clauserat vmbra meos. 160
Sic, vbi decepte pars est michi maxima noctis
Acta, subit subito lumina fessa ~sopor~:
Exiguam subii requiem, dum Lucifer ignem[164]
Prouocat Aurore, sompnia tuncque fero.

=Hic incipit sompnium, vbi quodam die Martis dicit se varias vulgi turmas vidisse, quarum primam in similitudinem asinorum mutari subito speculabatur.=

Cap^m. ii.
[165]Dumque piger sompnus inmotos fixerat artus,[166]
Iam fuerat raptus spiritus ipse meus:
Vt flores legerem me campis ire putabam,
Quando suam propriam Mars colit ipse diem.
Nec michi longa via fuerat, dum proxima vidi
Innumerabilia monstra timenda nimis, 170
Diuersas plebis sortes vulgaris iniquas
Innumeris turmis ire per arua vagas:
Dumque mei turbas oculi sic intuerentur,
Miror et in tanta rusticitate magis,
Ecce dei subito malediccio fulsit in illos,
Et mutans formas fecerat esse feras.
Qui fuerant homines prius innate racionis,
Brutorum species irracionis habent:
Diuersas turmas diuersaque forma figurat,
Quamlibet et propria condicione notat. 180
Sompnia pondus habent, hinc est quod mira reuoluam,
Vnde magis vigilans sum timefactus adhuc.
Elatos asinos subita nouitate rebelles
Vidi, nec frenis quis moderauit eos;
Viscera namque sua repleta furore leonum
Extiterant predas in repetendo suas.
Perdidit officium capitis sine lege capistrum,
Dum saltant asini cuncta per arua vagi;
Terruit en cunctos sua sternutacio ciues,
Dum geminant solita voce frequenter yha. 190
Sunt onagrique rudes asini violenter, et omnis
Que fuit vtilitas vtilitate caret.
Amplius ad villam saccos portare recusant,
Nec curuare sua pondere dorsa volunt;
Set neque rurales curant in montibus herbas,
Ammodo set querunt deliciosa magis;
A domibus alios expellunt, ius et equorum
Iniuste cupiunt appropriare sibi.
Presumunt asini gemmatis ammodo fungi
Sellis, et comptas semper habere comas: 200
Vt vetus ipse suam curtam Burnellus inepte
Caudam longari de nouitate cupit,
Sic isti miseri noua tergaque longa requirunt,
Vt leo de cauda sint et Asellus idem.
Pelle leonina tectum se pinxit Asellus,
Et sua transcendit gloria vana modum:
Cauda suo capiti quia se conferre nequibat,
Contra naturam sorte requirit opem.
Attemptant igitur fatui, poterint vt aselli[167]
Quod natura vetat amplificare sibi: 210
Quam sibi plantauit caudam qui contulit aures
Non curant, set eam vilius esse putant.
Voluere plura solet animi meditacio stulta,
Que magis impediunt quam sua vota ferunt:
Omnes stulticia stultis innata dolores
Parturit, et finem prestat habere malum.
Magnos magna decent et paruos parua, set illi,
Qui sunt de minimis, grandia ferre volunt.
Mens oritur subito, diuturnos que parat actus,
Incipit et leuiter que sine fine grauant: 220
Sic asini fatui, quos fastus concitat, omni
Postposita lege condita iura negant.
Hos intemperies sic aeris inficiebat,
Quod transformati sunt quasi monstra michi:
Auribus in longis potui quos noscere dudum
In frontis medio cornua longa gerunt.
Ille biceps gladius non scindit forcius illis,
Vulneris atque noui fusa cruore madent.
Qui de natura pigri tardare solebant,
Precurrunt ceruis de leuitate magis. 230
Nonne leui saltu vincit Leopardus Asellum?[168]
Tunc tamen ad saltum vicit Asellus eum.[169]
Longior in cauda fuerat tunc vilis Asellus
Quam fuit insignis, prodolor! ipse leo.
Quicquid velle iubet asinorum legis habebat
Vires, et nouitas ius vetus omne fugat.
Vt stolidos tamen atque rudes hos mos asininus
Signabat, quod eis nil racionis erat:
Et quia sic fatuos vidi timui magis ipsos,
Nec dabat vlterius pes michi fidus iter. 240

=Hic dicit se per sompnium secundam vulgi turmam in boues vidisse mutatam.=

Cap^m. iii.
Cum quibus ecce boues veniunt quos cuspide nullus
Pungere tunc ausit, immo timebat eos:
Contra iura bouis bos spernit habere bubulcum,
Ammodo nec duci de nouitate sinit.
Cornutando furit hodie bos qui fuit heri
Per cornu leuiter ductus vt arua colat:
Qui fuerant domiti nuper, modo fronte minaci
Cornibus elatis debita iura negant:
Amplius ex aratro se dicunt nolle iugari,
Colla set erecta libera ferre volunt: 250
Ammodo non comedunt paleas neque stramina grossa,
Est vbi set granum de meliore petunt.
Sic transformatas formas natura reliquit,
Et monstris similes fecerat esse boues;
Vrsinosque pedes caudas similesque draconum
Gestant, quo pauidus omnis abhorret eos:
Sulphureas flammas emittunt oris ab antro,
Quas, vbi disperse sunt, aqua nulla fugat:
Sit lapis aut lignum, fuerit set quicquid ab estu[170]
Tactum, comminuens ignea flamma vorat. 260
Hec armenta nequit aliquis defendere pastor,
Quin magis in dampnum ruris et vrbis agunt.
In Colchos thauri, quos vicit dextra Iasonis,[171]
Non ita sulphureis ignibus ora fremunt,
Quin magis igne boues isti crepitancia tecta
Incendunt, que suis flatibus illa cremant.
Non Minos taurus, quem Neptunus dedit illi,
Sic nocuit campis, dum furibundus erat,
Quin magis arua boues isti vastant, et in vrbe
Horrida rite suo dampna furore parant. 270
Nessus et in tauri specimen mutatus et armis
Victus ab Eacide, dum sibi bella mouet,
Tam neque Centauri nec et ipse ferox Minotaurus
Hoc metuenda viris tempore bella dabant,
Quin magis ecce boues isti violenter aratra
Linquentes, hominum constituere necem.
Arma sui vacuos operis dispersa per agros
Linqunt, nec solitum ius sibi vomer habet;
Ecce iacent rastri, sic sarcula sicque ligones,
Buris, trabs, crapulus sunt neque restis eis;[172] 280
Nil iuga, nil torquis, nichil aut retinacula prosunt,
Nil sibi paxillus, temo vel ansa iuuant:
Vsus abest aratri, vacat et dentale relictum,
Nec sua tunc crates debita ferre sinunt:
Currus et auriga cessant, cessatque carecta,
Que nichil vlterius vtilitatis habent:
Agricoleque bonis iter vnum legibus absque
Restat, et indomiti sunt racionis idem.
Sic, vbicumque vides, campi cultore carentes,
Vastaque, que nemo vendicat, arua iacent: 290
Expectant frustra promissas horrea messes,
Annua si talis regula seruet agros.
Bos leo, bos pardus, bos vrsus, set bouis ipsum
Constat naturam non meminisse suam.
Sic ego pestiferos errare boues quia vidi
Indomitos sulco, mens mea mota fuit.
Prodolor! o! dixi, cessabit cultus agrorum,
Quo michi temporibus est metuenda fames.

=Hic dicit se per sompnium terciam vulgi turmam in porcos vidisse transmutatam.=

Cap^m. iiii.
Sompnus adhuc creuit, et lassos occupat artus,
Auget et vlterius sompnia plura michi. 300
Cristatos porcos, furiosos, demone plenos,
Post ea percepi stare frequenter ibi:[173]
Associata simul fuit horum concio multa,
Aera stercoribus inficiendo suis.
Porculus en porcum furiens et aperculus aprum
Consequitur, nec eos amplius artat ara.
Federa cum socio dat verres iuncta nefrendo,
Vt magis euertant congradiuntur humum;
Scropha que Sus sociam porcam sibi consociarunt,
Que magis vt noceant, plura maligna mouent. 310
Inmundos porcos sic vidi ledere mundum,
Vix quod erat mundus tutus vt obstet eis:
Non erat aque bladis hominum porcarius vllus,
Qui tunc de solito more fugauit eos;
Non erat in nares torques qui posset eorum
Ponere, quin faciunt fossa timenda nimis;
Nullus et hirsuta nexus constringere colla
Tunc potuit, set eis omne licebat iter.
Deuia natura sic errat ab ordine, mores
Porcus quod porci non habet, immo lupi. 320
Inter eos aper vnus erat quem Kancia duxit;[174]
Terra sibi similem ducere nulla potest.
Emicat ex oculis, spirat quoque pectore flammas,
Cuius ab igne procul vix fuit vna domus:
Fulmen ab ore volat, vrbis afflatibus ardet,[175]
Ac elephantinis dentibus arma parat:
Feruida cum rauco latos stridore per armos
Spuma, set humano sanguine mixta, fluit;
Stridentemque nouo spumam cum sanguine fundit,
Quem fera de iugulo plebis in arua ruit: 330
Que ferit ex capite fortissima subruit ipse,
Preualet insultus vincere nemo suos:
Erigit ad bellum se signifer horrida ceruix,
Inque furore suo tigridis instar habet;
Et sete rigidis similes hastilibus horrent,
Que magis inferni noxia signa gerunt.
Sicut onusta carecta fremit, seu frendet aquarum
Cursus, sicque suus murmura passus habet:
Hec fera crescentes segetes proculcat in herba,
Et cererem paleas triuerat inque leues. 340
Creuit aper quod eo maiores herbida monstro
Educat agrestes pascua nulla feras.
Non locus est tutus in quem fera tanta minatur,
Sit nisi celestis, quo mala ferre nequit.
Ira fere mota furias excedit abissi,
Cuius in aduentu patria tota fremit:
Ex aquilone tamen verres venit alter, et apro
Conuenit, vt pariter fossa parare queant.
Tegia silua ferum talem non protulit aprum,[176]
Quamuis in Archadia maximus ille fuit: 350
Non ita commouit in montibus Herculis iram,
Gentibus aut aliis obstitit ipse viis,
Quin magis hii porci, per sompnia quos ego vidi,
Dampna ferunt variis milia mille modis.
Non aper ille ferox, agitabat quem Meleager
In nemorum latebris, tam violentus erat,
Quin magis in porcis furit et violencius istis
Ira nocet, que suis dentibus arma parat.
Nil sedimen vel amurca placet, nichil atque segistrum
Confert, vt dictis sint alimenta feris; 360
Non siliquas silue quercinas aut sibi glandes
Querunt, set rapiunt que meliora vident;
Spisse nil feces, aqua nec communis eorum
Sufficit ad potum, set bona vina vorant.
Rustica natura, dum fert incognita vina,
Mortuus vt truncus ebrietate iacet:
Sic gula porcorum viguit, quod in vrbe quietos
Vix poterat proprios diues habere cibos.
Amplius hospicium porcorum non ara fertur,
Sordidus aut puluis lectus habendus eis: 370
Immo sua sorde calcarunt regia tecta,
Vrbis et in medio nobiliora petunt.
Nuper deformes modo transformantur, et illos
Qui fuerant porci forma superba colit:
Vt leo qui rugit fuerat grunnitus eorum,
Ad quorum sonitus concutit Eccho nemus.
Hii fuerant porci, maledictus spiritus in quos
Intravit, sicut leccio sancta refert.

=Hic dicit se per sompnium quartam vulgi turmam in canes vidisse mutatam.=

Cap^m. v.
Post vidique canes stantes quasi millia dena[177]
Latrantes, que suis vocibus arua tremunt. 380
En dederat cantus lucis prenuncius ales,
Aera iam furiens verberat ira canum.
Mica set a mensa dominorum que cadit esca
Non fuit hiis canibus, ossa nec ulla placent;
Faucibus immo suis meliora cibaria poscunt,
Ac vbi perueniunt singula crassa vorant.
Gentiles tamen ecce canes hiis associati
Non sunt, set viles quos scola nulla docet:
Hii neque venatu spaciantur, set neque gaudent
De cornu, nec eis quid nisi vile manet: 390
Non nemus vt leporem capiant transcurrere querunt,
Nec ceruos agitant de leuitate sua;
Set magis ad talos retro latrare virorum
Affectant, et eis tedia multa ferunt.
Cutte que Curre simul rapidi per deuia currunt,
Linquentes miseras degenerando casas:[178]
En pastoris adest canis, et qui nocte latrando
Atria conseruat, hii duo sepe grauant:
Omnis pistrine proprium pariterque coquine
Rupta cathena suum laxat abire canem: 400
Carnificum grandes vidique venire molosos,
Atque molendini nec manet ipse domi;
Nec stabulum veteres poterat retinere latrantes,
Quin veniunt sociis et sociantur eis.
Est ibi monoculus, set et ille tripes quasi furtim
Claudicat a retro, latrat et ipse comes:
Voce sua rauca tunc rinx ringendo fimumque
Deserit, atque loca spirat habere noua.
Hii sunt quos dorsa nullus planare valebit,
Tangere nec caudas, nec retinere caput; 410
Irati semper denudant nam tibi dentes,
Nec sua rusticitas quicquid amoris habet.
Omnes conueniunt iuuenes que senes, et in vnum
Concurrunt, que sua morsibus ora parant:
Erectis caudis gradiuntur more superbo,
Est nichil hiis sanum quod lacerare queunt.
Aprini dentes deformant ora canina,
Est quorum morsus pestifer atque grauis:
Quanto plus escas sumunt minus hii saturantur,
Insaciata fames semper inheret eis. 420
Hii quibus in nocte solito fimus extitit hospes,
Mollibus in lectis sordida membra fouent.
Copia tanta fuit, quod eorum nullus habebat
Respectum proprii quomodocumque status.
O tunc si quis eos audisset, quomodo mundus
Vocibus attonitus hic et vbique fremit,
Dicere tunc posset similes quod eis vlulatus
Auribus audiuit nullus ab ante status.
Cumque canum strepitus Sathane descendit in aures,
Gaudet et infernus de nouitate soni, 430
Cerberus ecce canis baratri custosque gehenne[179]
Prebuit auditum letus et inde furit;
Aque suo collo, quibus extitit ipse ligatus,
Ignea disrupit vincla furore suo;
Exiliensque statim centri penetrauit abissos,
Promptus et in terras accelerauit iter.
Sic socius sociis, sic par paribus sociatur,
Prefuit et canibus dux malus ipse malis;
Dux ita tartareus violens violencius omne
Vertit, et ex homine conficit ipse canem. 440
Dumque canis rabidi sumpsit mutata figuram,
Ipsa dolens Hecuba non ita seua fuit,
Quin magis in canibus istis furit ira, que morsus
Figere quo poterant singula membra terunt.
Tale canes, Cadmi qui dilaniare nepotem
Acteon instabant, non coluere nephas.
Ille gigas Gereon ingens, Hispannia dudum[180]
Quem genuit, capita trina canina gerens,
Non ita sanguineos dentes de morte virorum
Exacuit, nec ita pestifer ille fuit, 450
Quin magis humana strages madefacta cruore
Fertur ab hiis canibus de quibus ipse loquor.
Bestia pestifera, nuper quam misit Athenas,
Destruat vt ciues, mota Diana palam
Vrbis in exilium, neque talia bella parauit,
Nec sub ea tanti procubuere viri:
Nec Cephali canis ipse, feram qui prorsus ab vrbe
Depulit, in nullo robore talis erat,
Sicut erant isti, de quorum morsibus omnis
Ciuis et ingenuus contremuere magis. 460

=Hic dicit se per sompnium quintam vulgi turmam in murelegos et vulpes vidisse mutatam: dicit murelegos, vt seruos domesticos; dicit vulpes, quia fures ruptis vbique Gaiolis liberi tunc eos comitabantur.=

Cap^m vi.
Taliter in sompnis cum me vidisse putassem,
Visio discurrens en noua monstra dabat.
Vulpes, murelegos, numero sine post venientes
Vidi, qui canibus se tribuere pares.
Quod super est terram nichil aut quod subtus eisdem[181]
Occultum latuit, set magis omne vident:
Discurrunt campis, scrutantur et inde cauernas,
Et nemus et pratum quid sit vbique petunt:[182]
Vrbs neque castellum lapidum nec in ordine murus
Denegat introitum, quando venire volunt: 470
Hii penetrant cameras fortes, sine claueque cistas
Intrant, vt preda stet patefacta sua.
Dentibus ex ferro longis que ferocibus omnes
Corrodunt artes, quod nichil obstat eis.
Hoc tamen in morsu viuens quod virus eorum
Leserat, ad vitam non medicina iuuat:
Mortis habent morsum, nec scorpio plus grauat illis;
Quo veniunt tales, mors venit ipsa comes.
En statuunt cani nemoris dimittere vulpes[183]
Antra, que gentiles vrbis adire domos: 480
Que nocturna solent latitanter furta parari,
Illa dies clara tunc manifesta parat.
Ammodo quid sibi sunt nec ouis nec ~pauper~ ouile,
Nec sibi de predis pullus et agna placent,
Que tamen existunt maioris in vrbe valoris,
Hec rapiunt, nec eis lex aliqualis obest.
Qui suberat terra seruilis vulpis in aulas
Scandit, et hospicium liber vbique petit:
Qui prius extiterant canibus vulpes inimici,
Mutua concordes federa pacis habent: 490
Fit lupus, atque fere rapidus vestigia seruat,
Qui solet ante magis esse bidente pius.
Hiis quoque murelegus sociatur, et horrea linquens
Nititur in vetitum rusticus ipse malum.
Ammodo murelegus desistit prendere mures,
Nec natura suum curat habere modum:
Qui solet a domibus expellere rite nociua,
Tunc nocet, et nocuas prouocat esse domos.
Non ita mordebant mures, qui nuper in vrbem
Accharon intrarunt, quo fuit archa dei, 500
Illa nec hos rabies sic terruit Accharonitas,
Hoc neque vindicta tempore talis erat,[184]
Quin furor ex istis que vidi lurida monstris,
Plus grauat et ciues terret vbique magis.

=Hic dicit se per sompnium sextam vulgi turmam in aues domesticas vidisse mutatam, quibus dicit quod bubones, id est[185] predones, commixti associebantur.=[186]

Cap^m. vii.
Res michi mira fuit, dum talia prospiciebam,
Et stupor in mente cordis ad yma ruit.
Non erat ex brutis animal quodcunque creatum,
Quod de seruili condicione fuit,
Quin genus in campis vidi de talibus omne,
Mixtaque sic pariter sunt metuenda magis. 510
Per iuga, per colles, per deuia queque locorum
Diruptis stabulis soluitur omne pecus:
Ex omni genere venit incola rusticitatis,
Maior et est subito quam seges orta solo.
Nunc huc nunc illuc trepidus dum lumina volui,
Aspiciendo suis singula monstra locis,
Affuit en auium mutata domestica turba,
Quorum ductores gallus et ancer erant.
Qui residere domi que fimum calcare solebant,
Presumunt aquile sumere iura sibi: 520
Falconis rostrum rapuit sibi gallus et vngues,
Ancer et ex alis sidera tacta cupit:
Et sic de bassis succumbunt alta, que cara
Vilibus ex causis exule lege cadunt:
Nam quo non poterant animalia figere gressus,
Vt predas capiant, ~hii super~ omne volant.
Mutatos subito vidi variare colores
Anceris et galli, quos noua forma rapit:
Transformat ~corui~ noua penna nigredine gallum,
Ancer et in Miluum vertitur ecce statim. 530
Non tantum pennas sibi sumunt sic alienas,
Immo modos similes condicione pares:
Quos natura prius pascebat ad horrea granis
Contentos minimis, alterat error eos;
Nam magis vt comedant sibi grossa cadauera poscunt
Corporis humani, que sibi sola placent.
Qui patuere pii dudum cuicumque vocanti,
Spectabantque manus que tribuere cibos,
Hii magis ecce feri falconibus atque rapaces
Pretendunt predas vi rapuisse suas. 540
Qui solet in nocte gallus cantare, quod omnes
Eius in auditu gaudia ferre solent,
Clamat vt infernus, superatque tonitrua vocis
Horrida terribilis eius ab ore sonus;
Multociensque suum fera Coppa pedisseca gallum
Prouocat ad varia que putat esse mala;
Quod nequit in factis ex dictis garrula suplet,
Ad commune nephas milleque sola mouet.
Ancer et ipse suam, cum qua se miscuit, aucam
Linquit, et in predam spirat vbique nouam: 550
Sibula per tenua nuper qui terruit ancer
Infantes tantum simplicitate sua,
Nunc nimis horribili sonitu perterret adultos,
Atque magis fortes dilacerare cupit.
Nuper et hec volucrum bubones que solet ira
Spernere, cessat, et est tunc amor inter eos.
Esse dies licitos statuunt, quibus atra frequenter
Furtiuas dederat noctis ymago vias:
Conuolat vt socius auium de carcere bubo,
Liber et in campis associatur eis. 560
Hoc fuerat tempus, quo bubo per aera pennas
Colligat, vt predas tuta mouere potest:
Ista tamen turma pennata suas acuebat
Pennas cum ferro, quo moreretur homo.

=Hic dicit se per sompnium septimam vulgi turmam in muscas et ranas vidisse mutatam.=

Cap^m. viii.
Sompnus continuus mea sompnia continuauit,
Et dabat vlterius plura videre noua.
Amplior vt rabies monstrorum multiplicetur,
Et quod iniqua magis sit manus aucta malis,
En venit omne genus muscarum, que lacerare
Morsibus et stimulis omne salubre vouent; 570
En redeunt vaspe que nuper Vaspasianum
Torquebant, varia dantque nouata mala.
Horrida muscarum furiens tunc copia tanta
Creuit, vt a stimulo vix latitauit homo:
Vt furit infernus, agitant hinc inde dolores,
Omnia prestimulant, omnia lesa dolent.[187]
Rana quidem musce plures sociata pervrget,
Hec volat ad facinus, saltat et illa sequens.
Verterat in ranas quos Latona turba colonum
Ecce redit, que nouo dampna furore parat. 580
Vlcio ranarum fuit horrida valde nouarum,
Omnibus in domibus non nocuere parum:
Omnia fercula, cuncta cibaria rana comedit,
Fudit et in variis dira venena locis.
Hee fuerant rane, sterilis quas nuper abhorret
Egiptus, que pari iam grauitate nocent:
Non erat in terra sapiens illesus ab istis,
Plangunt philosophi vulnera facta sibi.
Rana grauat, set musca magis, violencia cuius
Spergitur et cuncta torquet vbique loca. 590
O vindicta grauis, grauior ~qua nulla~ perante
Contigit, vnde viri plus doluere boni!
Non fuit horridior Egipti musca nociua,
Nec magis ingenuos terruit ipsa viros,
Quin magis hee furie penetralia cuncta volantes
Scrutantur que viris dant nocumenta probis.
Nil seruile tamen ledunt, set ledere querunt[188]
Quos magis ingenuus ornat in orbe status:
Sic similis similem, sic rustica rusticitatem
Turba iuuat, quod eis sint mala mixta malis. 600
Conueniunt musce, vaspe glomerantur in vnum,
Aera conturbant improbitate sua.
Toruus oester adest, ciniphesque, cynomia, bruchus,
Est quibus vt noceat ipsa locusta comes.
Vrbibus et villis volutant sine lege vagantes,
Obstabantque suis recia nulla viis:
A musca carnes tunc servans non fuit olla,
Vas ita nec clausum, quin noua rima patet,
Muscarum veniens princeps excercitus huius[189]
Belzebub accessit, heeque sequntur eum:[190] 610
Ex vario genere muscarum tunc variatur
Pena, que diuersis dant nocumenta modis:
Hec ferit, illa rapit, hec mordet et altera pungit,
Hec saltat que sua de pugione nocet.
Musca grauis pestis, qua nulla nociuior vnquam
Extitit, aut mundo plus violenta lues:
Tanta fuit rabies tantus feruorque diei,
Tutus vt in nullo quis valet esse loco.
Ex nimio musce subito feruore calescunt,
Quas prius oppressit cana pruina gelu: 620
Sic calor estatis subito feruore per agros
Spersit, yemps modica quas retinere solet.[191]
O res mira nimis, vaga dumque locusta labores
Formice proprios vendicat esse suos!
O res mira nimis, cum musca rapacior omni
Niso de predis feruet vbique suis!
O res mira nimis, pennati quando superbe
Pauonis fastum sordida musca tulit!
O res mira nimis, cum sit velocior alis
Musca volans minimis, quam sit Alauda suis! 630
O res mira nimis, dum viribus atque volatu
Debilis attemptat vincere musca gruem!
O res mira nimis, aquilam dum musca supremam
Precellit, que suum spirat habere gradum!