Chapter L: LAUD 719, Bodleian Library, Oxford. Contains Vox Clamantis (3)

Hec erat illa dies, que muscas dente caninas
Misit, et ex viciis conviciauit humum:
Hec erat illa dies, qua vix fortuna iuuabat,
Vel loca que musca tangere nulla potest:
Hec erat illa dies, asino dextrarius in qua
Succubuit, que suo victus honore caret: 640
Hec erat illa dies, in qua fera corda leonum
Subduntur, que boum pressa vigore pauent:
Hec erat illa dies, qua porcus sordidus omnes
Sorde sua mundos commaculauit agros:
Hec erat illa dies, canis in qua forcior vrso
Fit, neque murelego pardus obesse potest:
Hec erat illa dies, mediis qua liber in aruis
Ad predas rapidus errat vbique lupus.
Hec erat illa dies, fortem qua debilis, altum
Infimus, et magnum paruus vbique terit: 650
Hec erat illa dies, subito qua maxima quercus
A modico leuiter stramine vulsa cadit:
Hec erat illa dies, fragilis qua tegula vires
Marmoreas vicit viribus illa suis:
Ecce dies, in qua sua stramina stramen habebat,
Que nullo precio grana valere putant:
Hec erat illa dies, qua libertate dolente,
Gaudet rusticitas rusticitate sua:
Hec erat illa dies, seruos que duxit in altum,
Subdidit et proceres, nec sinit esse pares: 660
Hec erat illa dies, virtutum dira nouerca
Que fuit et cuncti mater in orbe mali:
Hec erat illa dies, qua preteriisse futuram
Est qui vir sapiens omnis in orbe cupit.
Hec erat illa dies, manifestam numinis iram
Qua pro peccatis quisque venire timet:[192]
Hec erat illa dies, que sola tremenda per orbem
Tanquam iudicii plena timoris erat:
Hec erat illa dies, de qua, si vera fatemur,
Cronica consimilem nulla per ante docet. 670
Heu quam terribilis! heu quam tristis vel amara!
Quam districta malis tunc fuit illa dies!
Vlcio celestis grauis et velox et aperta
Destruat hos per quos sic furit illa dies.
Tarda sit illa dies, nostro redeat nec in euo,
Absit et hec causa qua reditura foret:
Si prius est aliquid nobis hac luce petendum,
In loca ne redeat amplius ista rogo.

=Hic dicit se per sompnium vidisse, quod, quando omnes predicte furie in vnum extiterant congregate, quidam Graculus[193] auis, anglice Gay,[194] qui vulgariter vocatur Watte, presumpsit sibi statum regiminis aliorum, et in rei veritate ille Watte fuit dux eorum.=

Cap^m. ix.
Copia dum tanta monstrorum more ferarum
Extitit vnita, sicut arena maris, 680
Graculus vnus erat edoctus in arte loquendi,
Quem retinere domi nulla catasta potest.
Hic, licet indignus, cunctis cernentibus, alis
Expansis, primum clamat habere statum.
Prepositus baratri velut est demon legioni,
Sic malus in vulgo prefuit iste malo.
Vox fera, trux vultus, verissima mortis ymago,
Eius in effigiem tanta dedere notam.
Murmura compressit, tenuere silencia cuncti,
Eius vt auditus sit magis ore sonus: 690
Arboris in summum conscendit, et oris aperti
Voce suis paribus talia verba refert:
‘O seruile genus miserorum, quos sibi mundus
Subdidit a longo tempore lege sua,
Iam venit ecce dies, qua rusticitas superabit,
Ingenuosque suis coget abire locis.
Desinat omnis honor, periat ius, nullaque virtus,
Que prius extiterat, duret in orbe magis.
Subdere que dudum lex nos de iure solebat,
Cesset, et vlterius curia nostra regat.’ 700
Singula turba silet, notat et sibi verba loquentis,
Et placet edictum quicquid ab ore tulit:
Vocibus ambiguis deceptam prebuit aurem
Vulgus et in finem nulla futura videt.
Exaltatus enim cum sic de plebe fuisset,
Ad se confestim traxerat omne solum:
Nam sine consilio cum plebs sibi colla dedisset,
Conuocat hic populum iussaque verba dedit.
Vt solet ex magno fluctus languescere flatu,
Et velut a vento turbinis vnda tumet, 710
Vocis in excessu reliquos sic commouet omnes
Graculus, et mentes plebis ad arma trahit:
Stultaque pars populi que sit sua curia nescit,
Que tamen ipse iubet iura vigoris habent.
Dixerat ille, ‘Feri,’ ferit ille;--‘Neca,’ necat alter;--
‘Solue nephas,’ soluit, quis neque fata vetat.
Auribus extensis quemcumque vocat furor ille
Audit, et ad vocem concitus vrget iter:
Sic homo tunc multus suadente furore coactus
Sepe suam posuit mestus in igne manum. 720
Omnes, ‘Fiat ita,’ proclamant vocibus altis;
Est maris vt sonitus, sic fuit ille sonus.
Ex nimio strepitu concussus vocis eorum
Vix potui tremulos ammodo ferre pedes;
Attamen a longe prospexi qualiter ipsi[195]
Complexis manibus mutua pacta ferunt.
Hoc etenim dicunt, quod quicquid perstat in orbe
Ingenui sexus rustica turba ruet.
Hiis dictis pariter omnes gradiuntur in vnum,
Ductor et inferni ducit iniqus iter.[196] 730
Nubes nigra venit furiis commixta gehenne,[197]
Cordibus infusum que scelus omne pluit;
Roreque sic baratri fuerat tellus madefacta,[198]
Crescere quod virtus ammodo nulla potest:
Omne tamen vicium, quod homo perfectus abhorret,
Crescit, et ex illo tempore corda replet.
Fecerat incursus tunc demon meridianus,
Inque dolente die torta sagitta volat:
Ipse solutus adest Sathanas omnisque caterua
Pauperis inferni preuaricata simul. 740
Perditur ecce pudor indocti cordis, et vltra
Criminis aut culpe nulla verenda timet:
Dumque duces Herebi sic vidi ducere mundum,
Celica nullius iura valoris erant.
Cum magis hos vidi, magis hos reor esse timendos,
Ignorans qualis finis habendus erit.

=Hic dicit se per sompnium vidisse progenies Chaym maledictas vna cum multitudine seruorum nuper regis Vluxis,[199] quos Circes in bestias mutauit, furiis supradictis associari.=

Cap^m. x.
Estus erat nimius, rabies fera, turmaque magna,[200]
Dum furit infernus associatus humo.
Sicut arena maris, monstrorum concio feda
Vndique progrediens innumeranda fuit. 750
Demonis ex stirpe furiens fuit illa propago,
Horrida facta viris et violenta deo;
Contemptrix superum, seueque auidissima cedis,
Vt lupus est, ouium dum furit ipse fame.
Protinus irrupit vene peioris habundans
Omne nephas, que viros inficit aura probos.
Septem progenies, quas ipse Chaÿm generauit,[201]
Cum furiis socii connumerantur ibi.
Terribilis, fedus, celer ad scelus, ad bona tardus,
Quilibet arte sua deteriora parat. 760
Praua creatura spernit metuenda futura,
Omne quod imponunt sub paritate ferunt:
Semper amans crimen fuit hec, actrixque ruine,
Moreque carnificis aspera cede furit.
Narrat Ysaïas, Ysidorus, Apocalipsis,[202]
Tangit et in titulis magna Sybilla suis:[203]
Gog erat atque Magog dictum cognomen eorum,
Actibus in quorum stat magis omne scelus.
Quid sit rex vel lex furiis nescitur ab illis,
Regula nulla ligat ordo nec vllus eos: 770
Non homines metuunt, superos cultu nec adorant,[204]
Sed quod habet mundus turpius illud agunt.
Carnibus humanis solet hec gens sordida vesci,
Taleque dat populo vita ferina forum:
Turpia sunt plura quibus vtitur atra figura,
Quo capit exemplum turba maligna malum.
Hec etenim rabies furiens connexa malignis
Conuenit hiis furiis, de quibus ante loquor:
Conueniunt eciam socii quos nuper Vluxis[205]
Mutauit Circes, et sociantur eis: 780
Nunc facies hominum, nunc transformata ferarum
Gestabant capita, que racione carent.

=Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter audiuit nomina et eorum voces diuersas et horribiles. Dicit eciam de Iohanne Balle, qui eos ad omne scelus tunc[206] instigabat, et quasi propheta inter eos reputabatur.=

Cap^m. xi.
Watte vocat, cui Thomme venit, neque Symme retardat,
Bette que Gibbe simul Hykke venire iubent:[207]
Colle furit, quem Geffe iuuat, nocumenta parantes,
Cum quibus ad dampnum Wille coire vouet.
Grigge rapit, dum Dawe strepit, comes est quibus Hobbe,
Lorkyn et in medio non minor esse putat:[208]
Hudde ferit, quos Iudde terit, dum Tebbe minatur,[209]
Iakke domos que viros vellit et ense necat:[210] 790
Hogge suam pompam vibrat, dum se putat omni
Maiorem Rege nobilitate fore:[211]
Balle propheta docet, quem spiritus ante malignus
Edocuit, que sua tunc fuit alta scola.
Talia quam plures furias per nomina noui,[212]
Que fuerant alia pauca recordor ego:
Sepius exclamant monstrorum vocibus altis,
Atque modis variis dant variare tonos.
Quidam sternutant asinorum more ferino,
Mugitus quidam personuere boum; 800
Quidam porcorum grunnitus horridiores
Emittunt, que suo murmure terra tremit:
Frendet aper spumans, magnos facit atque tumultus,
Et quiritat verres auget et ipse sonos;
Latratusque ferus vrbis compresserat auras,
Dumque canum discors vox furibunda volat.
Vulpis egens vlulat, lupus et versutus in altum
Conclamat, que suos conuocat ipse pares;
Nec minus in sonitu concussit garrulus ancer
Aures, que subito fossa dolore pauent: 810
Bombizant vaspe, sonus est horrendus eorum,[213]
Nullus et examen dinumerare potest:
Conclamant pariter hirsuti more leonis,
Omneque fit peius quod fuit ante malum.
Ecce rudis clangor, sonus altus, fedaque rixa,
Vox ita terribilis non fuit vlla prius:
Murmure saxa sonant, sonitum que reuerberat aer,[214]
Responsumque soni vendicat Eccho sibi:
Inde fragore grauis strepitus loca proxima terret,
Quo timet euentum quisquis adire malum. 820
Contigerat plures infamia temporis huius,[215]
Que velut ex monstris obstipuere magis.[216]
Terruerat magnas nimio pre turbine gentes
Graculus, a cuius nomine terra tremit.[217]
Rumor it et proceres sermonibus occupat omnes,
Consilium sapiens nec sapientis erat.
Casus inauditus stupefactas ponderat aures,
Et venit ad sensus durus ab aure pauor.
Attemptant medicare, sed inmedicabile dampnum,
Absque manu medici curaque cessat ibi. 830

=Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter furie supradicte precones sibi et tribunos constituebant, et quomodo senes et iuuenes eorum fuerunt armati.=

Cap^m. xii.
Inter eos statuunt precones atque tribunos,
Et pro lege suum velle licere iubent.
Hoc sua iura ferunt preconis voce, quod omnis
Sit domus exusta que maledicit eis:
Qui scelus illorum non fortificat sceleratus,
Decapitatus erit, et domus igne perit.
Constituunt socios sceleris comitesque furoris,[218]
Ex quorum manibus pendeat istud opus.
Hac quoque de causa vidi quam plurima dampna,
Dum preco fatui clamat in aure fori: 840
Rusticus intonuit, datus est celer ignis in edes,
Fitque repente sonus, plena fit igne domus.
Hec sibi rusticitas furiens statuebat, vt omnis
Et vetus et iuuenis que valet arma ferat:
Hii palos veteres gestant, qui sunt veterani,
Aut contos cicius quam sibi desit onus.[219]
Membra leuant baculis fessique senilibus annis,
Quos, velut est ouium, tussis eundo notat.
Rusticus hic veniens fert euersamque pharetram,
Hic fractos arcus, hic sine luce facem; 850
Quique colum baiulat non se reputauit inermem,
Debilis armatus sic furit ipse senex.
Rusticitate tamen iuuenilis quos furit etas
Quicquid adest manibus asperiora gerunt;
Ascia, falx, fede quos roderat atra rubigo,[220]
Gestantur, que suo cuspide colla secant.
Quem vagina tegit ensem vix dimidiata,[221]
Gestat et ingenuos rusticus inde ferit:
Est ibi vanga loco gladii, baculus velut hasta
Vibratur, que simul prompta securis adest: 860
Arcus ibi multus fumo que etate retortus,
Et sine tunc pennis multa sagitta volat:
Tribula, furcula tunc quasi rumphea rite feruntur,
Fertur et vt gladius malleus ipse ferus.
Dixerat, ‘Ista decent humeros gestamina nostros,’
Rusticus, et tali murmure transit iter.
Sic saltant iuuenes catulorum more per arua,
Et transire feras de leuitate putant.[222]
Est ibi funda manu lapides quoque limpidiores,
Vnde dedit varias rusticus ipse minas. 870
Hii glebas, hii direptos et ab arbore ramos,
Est vbi nil aliud, de feritate ferunt:[223]
Pars gerit et silices, ne desint tela furori,
Menteque mortifera dant fera bella sua:
Perfusam multo sapientum sanguine terram
Hoc genus insipiens inmaduisse ferunt.
Hii gradibusque suis iter arripuere gradatim,
Quo sibi non racio velle set ire iubet.

=Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter et quando dicte furie instigante diabolo, nouam Troiam, id est[224] ciuitatem Londoniarum, ingresse sunt: nam sicut Troia nuper desolata extitit, ita ista ciuitas protunc[225] quasi omni consolacione destituta pre dolore penitus ignominiosa permansit.=

Cap^m. xiii.
A dextrisque nouam me tunc vidisse putabam
Troiam, que vidue languida more fuit: 880
Que solet ex muris cingi patuit sine muro,
Nec potuit seras claudere porta suas.[226]
Mille lupi mixtique lupis vrsi gradientes
A siluis statuunt vrbis adire domos:
Non erat in terris monstrosum quicquid abortum,
Seu genus, vnde furor ledere posset humum,
Quin venit et creuit, spersus velut imber ab austro,
Qualibet ex parte parsque furoris adest.
Tunc in aperta loca que monstra prius latuerunt
Accedunt, paribus suntque recepta suis: 890
Belua vasta, ferox, siluis que palustribus exit,
Qui tantum rabie non furit, immo fame;
Plus tamen ex rabie dispersam seuit in urbem,[227]
Que stupet ignotum tale venire malum.
Agresti furia iurat siluestris, vt vno
Legibus excussis iura furore ruent:
Tantus adest numerus seruorum perdicionis,
Cingere quod murus vix valet vllus eos.
Cum furor vrget opus, remanet moderacio nulla,
Set magis in vetitum quodlibet ipse ruit: 900
Sponte sua properant, nichil est prohibere volentes,
Sic valet inceptam tollere nemo viam:
Omnia traduntur, postes reserauimus hosti,
Et fit in infida prodicione fides.
Vt fremit acer equs, qui bellicus ere sonoro
Saltat, et ignorat proximiora mala,
Sic fera rusticitas incircumspecta malorum
Incipit, et finem non videt inde suum:
Victricem repetit dextre coniungere dextram
Concio seruilis, quam furor omnis habet. 910
Sic adeunt vrbem turbe violenter agrestes,
Et maris vt fluctus ingrediuntur eam.
O quam magna nimis res et spectabile mirum
Creuit in introitu de nouitate mali!
Aula palentina grandis mutatur in vrbe,
Omnis et in formam vertitur ipsa case;
Atque casas minimas subito mutauit in aulas
Sors, que iudiciis tunc fuit egra magis.
Ecce Iouis festiua dies de Corpore Cristi,
Cum furor accinxit vrbis vtrumque latus:[228] 920
Precedens alios Capitaneus excitat vnus
Rusticus, vt cuncti consequerentur eum.
Ipse viris multis prefultus conterit vrbem,
Ense necat ciues, concremat igne domos:
Non solus cecinit, set secum milia traxit,
Involuitque malo milia multa suo;
Colligit os rabiem seueque cupidine cedis
Auribus in vulgi concinit, ‘Vre, feri.’
Que via salua fuit, furit ignibus impetuosa,
Quo longum castrum ductile nescit iter; 930
Baptisteque domus, sponso viduata, per ensem
Corruit, et flammis mox fuit illa cinis;
Flagrabant sancte sceleratis ignibus edes,
Mixtaque fit flamme flamma proterua pie.
Attoniti flebant trepido de corde ministri,
Abstulerat vires corporis ipse timor.
Qui fera terribili iaculatur fulmina dextra,
Iussit vt igne polus torqueat orbis humum.
Si qua domus mansit poteratque resistere tanto
Indeiecta malo, dat pia vota deo. 940
Est nichil vt queram dominans si vulgus in vrbis
Spirat opes et eo tempore furta parat:
Vt multe gracili terrena sub horrea ferre
Limite formice grana reperta solent,
Sic vehit examen furiarum furta per vrbem,
Nec valet in numero quis recitare forum.
Hic tenet, iste trahit, stetit ille que circuit alter,[229]
Fit cito per multas predaque lecta manus.[230]
Hos Bachus attingens tandem precordia vino
Mersit, et in finem clauserat ipse Iouem: 950
Nox erat, et vinis oculi mentesque natabant,
Membra mouent, nec habent quo sibi ferre pedes.
Postera sidereos Aurora fugauerat ignes,[231]
En dolor excrescens iam noua dampna parat.
Si prius ira Iouis nocuit violenta, sequenter
Mota Venus duplo facta furoris agit.
Discurrunt agiles furie, quasi fulgur ab austro;
Sunt, vbi perueniunt, prodolor, heuque! pares.
Tunc simul vnanimes lupus et canis vrsus in vrbe
Depredant, que suas constituere moras. 960
Ecce senem Calcas, cuius sapiencia maior
Omnibus est, nullum tunc sapuisse modum:
Anthenor ex pactis componere federa pacis
Tunc nequit, immo furor omne resoluit opus:
A vecorde probum non tunc distancia nouit,
Fit cor Tersitis et Diomedis idem:
Lingue composite verbis nil rethor Vluxes[232]
Tunc valuit, nec ei sermo beatus erat:
Et quoniam tantis fatum conatibus obstat,
Quisque sua sorti frena relaxat homo. 970
Tunc neque bella iuuant, nec tela, nec vsus equorum,
Nec probitas veteris quid probitatis habet:
Vt lactante furit catulo priuata Leena,
Et ruit in pecora proximiora sibi,
Sic fera rusticitas iuris priuata salute
Irruit in proceres de feritate magis.
Omnibus est casus communis, non tamen vnum
Omnibus attribuit vna ruina locum.
O denaturans vrbis natura prioris,[233]
Que vulgi furias arma mouere sinis! 980
O quam retrograda res est, quod miles inermis[234]
Expauit, que ferus vulgus ad arma vacat!
Prelia Thebarum, Cartaginis, illaque Rome
Non fuerant istis plena furore magis.
Non hic Capanëus valuit, nec et ille Tidëus,
Non facit excursus iste vel ille ferox:
Non hic Palamades superat, neque nobilis Aiax,
Nec regimen gladius Agamenontis habet.
Subdita Troiana cecidit victoria victa,
Troiaque preda fero fit velut agna lupo. 990
Rusticus agreditur, miles nec in vrbe resistit,
Hectore Troia caret, Argos Achille suo:
Hectoris aut Troili nil tunc audacia vicit,
Quin magis hii victi rem sine corde sinunt;
Nec solito Priamus fulsit tunc liber honore,
Set patitur dominus quid sibi seruus agat.
Vix Hecube thalami poterant tunc esse quieti,
Quin dolor interius languida corda mouet;
Set neque tunc poterat in turribus Ilion altis[235]
A furiis clausum fortificare virum. 1000

=Hic tractat secundum visionem sompnii, quasi per figuram, de morte Cantuariensis Archiepiscopi.=

Cap^m. xiiii.
O qui palladium Troie seruabat ab ara,
Helenus Antistes raptus in ense perit:
Predicat ipse satis prius vt sibi vita daretur,
Nec tamen in melius corda ferina mouet.
Est satis hoc quod ait, si gracia tangeret aures,
Set sua pro nullo pondere verba ferunt:
Quicquid in exemplis ibi dixit ab aure recessit,
Et magis in facinus credula turba fuit.
Tunc resonat murmur ingensque tumultus ad horam
Tollitur, et multum sedicionis habet: 1010
Litibus agreditur virtutes plebs viciorum,
Conturbatque sacrum sordida turba forum:
Bella mouet cum fraude fides, cum crimine virtus,
Cum pietate scelus, cum racione furor:
Affectus de corde pios non suscipit hospes
Impietas, mentem deserit exul amor.
Scit deus hos homines siluestres igne perhenni
Dignos et reprobos a racione vagos.
~O dolor in gestis, O gesta nephanda doloris!~[236]
~Sunt magis hec baratri quam malefacta viri.~ 1020
~Non fuit humanum scelus hoc, quod demon agendum~
~Duxit ab inferno tam violenter humo.~
~Plebs furit in tanto, Cristi quod amore relicto~
Turba rudis patrem nescit habere deum.
Deficit hic virtus, viciorum copia surgit,
Et quem deseruit hec, rapit illa locum:
Inde cadit bonitas, pietas perit, omnis honestas
Exulat, atque fugam consulit omne bonum:
Hinc amor et requies, pax et concordia mentis,
Spesque fidesque suas deseruere domos: 1030
Sobrietatis amans modus et moderacio rerum
Et pudor a longe constituere moram:
Transtulit ad sedem paciencia se meliorem,
Mens humilis sequitur eius vbique comes:
Agmine virtutum sublato surgit in illum
Plebs inimica, manus impia, turba grauis.
Undique concursus ingens conuentus, ad istum
Conflictum mortis plurima turba ruit:
Qui simul astabant spectantes vltima cause
Longius, ex illis vnus et alter ait, 1040
‘Hic reus est mortis, sentencia sit capitalis,
Sit cruor in nobis inque perhenne suus.’
Verbaque dicuntur dictis contraria verbis,
Mutua vox tandem garrula dampnat eum.
Presulis in mortem, violatis numinis aris,
Prosiliunt hostes, et latus omne tenent:
Clamant carnifices nulla pietate miserti,
‘Hic manibus nostris interimendus erit.’
Impositis manibus collum cum falce secabant,
Nulla fides Cristi iura veretur ibi; 1050
Ipse tamen facinus pacienter sustulit omne,
Cum mala tanta ferat, ipse quietus erat.
Non ignorat eos malediccio debita Cristi,
Qui cum sint membra, sic coluere caput.
Quatuor in mortem spirarunt federa Thome,
Simonis et centum mille dedere necem:
De vita Thome rex motus corde dolebat,
Simonis extremum rex dolet atque diem:
Ira fuit regis mors Thome, mors set ab omni
Vulgari furia Simonis acta fuit: 1060
Disparilis causa manet et mors vna duobus,
Inmerito patitur iustus vterque tamen.
Illeso collo gladiis periit caput vnum,
Quod magis acceptum suscipit ara dei;
Alterius capite sano fert vulnera collum,
Cuius erat medio passio facta foro:
Miles precipue reus est in sanguine Thome,
Simonis inque necem rusticus arma dedit:
Ecclesiam Cristi proceres qui non timuerunt,
Martirii Thome causa fuere necis; 1070
Iusticie regni seruile genusque repugnans[237]
Simonis extremum causat in vrbe diem:
Corruit in gremio matris Thomas, medioque
Natorum turba Simon in ense cadit:
Thomam rex potuit saluasse, set illa potestas
Simonis ad vitam regia posse caret:
Vlta fuit Thome mors, et nunc vlcio mortis[238]
Simonis ante fores cotidiana grauat.
Fecerat exiguas iam sol altissimus vmbras,
Fitque die media sanguine tinctus Ephot: 1080
Candida sic paciens collum percussa securi
Victima purpureo sanguine pulsat humum.
Qui pater est anime, viduatur corporis expers,
Pastor et a pecude cesus abhorret agros:
Qui custos anime fuerat, custode carebat,
Huncque necant nati, quos colit ipse pater.
Qui fuerat crucifer que patrum Primas in honore,
Hic magis abiectus et cruciatus erat:
Qui fuerat doctor legum, sine lege peribat,
Cesus et atteritur pastor ab ore gregis. 1090
Ante diem moritur sine culpis et sine causa,
Quo tam natura quam Deus ambo dolent:
Sit licet ex falsa seruorum lege subactus,
Liber perpetuas ambulat ipse vias.
Fortitudo quidem virtus, licet exteriora
Perdidit, affirmat interiora deo;
Temperiesque sibi, quicquid furor egerit extra,
Interius patitur simplicitate sua.
Tollitur a mundo quamuis sapiencia, virtus
Prouidet in celo cum sapiente locum: 1100
Obruta iusticia quamuis videatur, ad astra
Se leuat et summum permanet ante deum.
Viuere fecerunt quem mortificare putarunt,
Quem tollunt mundo, non potuere deo.
O probra transacto quis tempore talia nouit,[239]
Que necis in speculo presulis acta patent?
Multa per ante bona communia fecerat vltro,[240]
Sponteque pro meritis vulgus abhorret eum.
Tale patrasse malum non norunt Nestoris anni,
Fitque magis mira res, quia raro cadit. 1110
Non michi tam grauia sunt que prius acta fuerunt,
Set magis ad presens cogniciora grauant;
Nam quod adesse meo iam vidi tempore dampnum
Horrida maioris facta doloris habet.
O quid agit vicium de longo continuatum,
Hoc docet in vulgo res patefacta modo.
Hii sunt credo Chaÿm peiores, hic nisi tantum[241]
Occidit fratrem, set pater iste fuit.
Nescio quis laudem facinus per tale meretur,
Hoc scio quod crimen diruta Troia sinit: 1120
Iste iuuat quod et ille facit, consentit et alter,
Vt malus et peior pessimus inde forent:
Iura volunt quod homo facinus qui mittit, et alter
Qui consentit ei, sint in agone pares.
O tibi commissos vrbs que lapidare prophetas
Audes, quo doleas est tibi causa satis.
Agrestes tamen hoc facinus specialius omni
Plebe dabant furie, dum mala prima mouent.
O maledicta manus caput abscisum ferientis!
Culpa fit horribilis, pena perhennis erit. 1130
O qui tale deo crimen prohibente parasti,
Perfide, qua pena, qua nece dignus eris?
O furor insane, gens rustica, plebs violenta,
Quam tua fraus sceleris est super omne scelus!
Dic qua fronte potes discrimina tanta patrare;
Equiperat fraudem, perfida, nemo tuam.[242]
Huc properate senes, huc florida confluat etas,
Cernite que sceleris rusticus arma tulit.
Tundite pectus, fundite fletus, plangite funus,
Cuius inaudita mors perhibetur ita: 1140
Vtque salire solet mutulati cauda colubri,[243]
Palpitat et moritur qui solet esse caput.
Mors etenim sacris fuit, heu! furiosior aris,
Et minor a pecude presulis extat honor.
Venturi memores estote, que temporis huius
Casus inauditus instruat omne solum:
Exemplo caueant qui spiritualia seruant,
Ne simul officium det sibi terra suum.
Que Cassandra solet predicere more prophete,
Eueniunt vrbi pondere valde graui. 1150
Hec manus alma dei mala permittendo sinebat,
Que tamen inde fuit causa scit ipse deus.
Insolita cuncti tali de morte stupebant,
Saltem quos racio stringit amore dei.
Non Heleno potuit Priamus succurrere, Regis
Imperii set eo tempore iura silent;
Rex tamen vt sciuit quod sic fuit ordine rerum,
Plangit et hinc doluit cordis amore sui:
Rex doluit factum, nec habet quo frangere fatum,[244]
Iura nec ecclesie debita ferre sacre.[245] 1160
Ante sacras vidi proiecta cadauera postes,
Nec locus est in quo desinit esse nephas.

=Hic tractat vlterius secundum visionem sompnii de diuersa persecucione et occisione, quas in dicta ciuitate quodammodo absque vlla protunc[246] defensione furie supradicte, prodolor! faciebant, et qualiter huiusmodi[247] fama vicinas perterruit ciuitates.=

Cap^m. xv.
Quique magis celebres fuerant hoc tempore ciues,
Sicut oues mortis procubuere manu.
Corpora missa neci nullo de more feruntur,
Immo iacent patulis vndique spersa viis:
Et quod nulla viris, rabies, monumenta manerent,
Mortua membratim corpora scissa terit:
Corpora cesorum muris suspensa reponunt,
Brutaque brutorum more sepulta negant.[248] 1170
Horrida plaga fuit dum sanguine terra madescit,
Fons vbicumque tumet, sanguinitate rubet:
Mors furit in foribus, mors pulsat ad ostia iuris,[249]
Viuere siue mori rusticus ipse iubet.
Quicquid erat forte manibus succumbit eorum,
Vrbs que summa fuit, cede repressa ruit:
Turribus euersis inuenta cibaria vastant,
Omnia diripiunt que meliora sciunt.
Fit nouus ergo dolor, fit planctus, luctus invndat,
Deuiat a cultu regis iniqus homo: 1180
Annos per centum veteres quos duxerat etas,
Flebant de casu quem dedit vna dies.
Plus quam piscis aquam rabies cupit ipsa cruorem,
Pacis in auxilium nec miserere iuuat:
Pro nato genitor si verba precancia dixit,
Corruit ex verbo cesus vterque simul:
Si veniam peteres, fleres et ad hoc maris vndas,
Non tamen hee lacryme pondera vocis habent.
Tunc magis indomitas ardescit vulgus in iras,
Vt rediat pietas nil valuere preces:[250] 1190
Consumptis precibus furiens violencior extat
Rusticus, et peius quod valet ipse facit.
Sic nec aper media silua tam seuus in ira
Fulmineo rapidos conrotat ore canes;
Quin cicius verbo, furiis quod dixeris, vno
Sensisses lesum in caput arma tuum.
Confusum tanto subite terrore ruine,
Vix genus ingenuum scit genus esse suum.
Diffugit ingenuus, vagat, et nec menibus vrbis[251]
Aut nemorum latebris fert loca tuta satis: 1200
Mille domos adiit sortem repetendo salutis,
Set potuit nullo ferre quieta loco:
Nunc huc, nunc illuc, quasi mocio nubis aquose,
Se mouet ingenuus, fit neque firma salus:
Vir cubat in puteis, latebras magis optat Auerni,
Quam periturus erat, dum latitare queat.[252]
A siluis silue, set ab aruis arua timescunt,
Vrbs et ab vrbe, locus nescit habere loca.
Quam subito positas aspergit sanguine mensas[253]
Ille furor, cuius horruit acta deus! 1210
Spersaque sanguineis maduerunt pabula guttis,
Nec locus aut thalamus dat loca salua viris.[254]
Tunc nisi sub centro res aut super ethera nulla
Salua potest fieri proprietate loci.
Aduena preda fuit, quam rusticus inchola mortis
Morsibus exagitans ensis in ore terit.
O dolor in sponsa mortis cum viderit ensem,
Quo caderet sponsus, nec fuit ipse reus!
Occupat amplexu lacrimasque per oscula siccat,
‘O pariter celi summa petamus,’ ait: 1220
Accipiunt lacrymas spersi per colla capilli,
Oraque singultu concuciente sonant.
Sic magis orbatas quam sepe rigare maritis
Femineas vidi corde dolente genas;
Sepe manus stringi, dirumpere sepeque crines,
Vngues et propriam dilaniare cutem.
Qui tamen est omnis auctor feritatis, ob ipsos
Gaudia fert luctus et magis auget eos;
Monstraque sic hominum calido de sanguine gaudent,
Quod nichil impietas de pietate sapit. 1230

Sperserat ambiguas huius vaga fama per vrbes
Rumoris sonitum, cordaque firma mouet;
Euentuque graui recitatur publica clades,
Nec de fortuna quo cadet ipse sapit.
Sic magis ecce viros perterruit impius ensis,
Cuius non redimunt aurea dona manum:
Vrget amara sitis, que torrida viscera torquet,
Dum timor exsiccat pectoris antra viri:
Inuictumque virum potuit quem nullus ab ante
Vincere, tunc vicit de grauitate pauor: 1240
Ymber vt ipse cruor rubefactaque sanguine tellus[255]
Tunc magis audacis interiora mouet.
Set tamen vt curet morbum lex nulla medetur,[256]
Nec sibi pre manibus quis properauit opem:
Auxilium nullus rebus prestabat amaris,
Lance suam reputat quisque tenere necem:
Est inmota manus procerum nec temporis obstat
Ire, set paciens sustulit omne malum:
Nulla potentis erat hominis tunc salua potestas,
Deprimit immo suum cauda maligna caput: 1250
Tunc sua cuique domus homini funesta videtur,
Nec fuit a mortis vlcere certus homo.
In nimio tinxit elatos sanguine cultros,
Dum sua ruralis rusticus arma gerit:
Parcere nec pueris vult impius aut mulieri,
Vastat cunctorum res, loca, iura, forum.
Nemo potest veniam sub ea feritate mereri,
Impetus illorum terruit omne solum:
Omnis enim vulgi furiis tunc turba fauebat,
Nec fuit ingenuus vnus vt obstet eis: 1260
Non fuit in toto gladius vel lancea regno
Militis in manibus, quo tueatur opus:
Dum furor excrescit, dum rustica turba tumescit,
Miles vt ambiguus fit magis inde pius.
Milicies cessit paciensque locum dedit ire,
Dum terit improbitas que probitatis erant:
Occupat en talus loca cordis, iuris et error,
Nec medicus morbo quis reputauit opem.
Sic neque nobilium scutum vel lancea quicquam[257]
Obstitit, vnde vetus fortificetur honor; 1270
Cassaque iusticia cessat, nec cordis agresti[258]
Amplius indomiti debita iura tenet.
Spacia nulla sinunt medicamina ferre furori,[259]
Set furit ebrietas maior ad omne scelus:
Hec mala corripere qui vellent nec potuerunt,
Hii lacrimas animi signa dedere sui:
Quisque suas lacrymas alto de corde petitas
Edidit, et finem spectat adesse suum.
Lumina que fuerant prius arida letaque risu,
Erumpunt lacrime more fluentis aque; 1280
Qui prius ex nullo casu deflere solebant,
Vt flerent oculos erudiere suos:
Flebat auus flebatque soror flebantque gemelli,
Que videant oculi nil nisi triste ferunt.
Vox fuit ‘Heu! ve! ve!’ sunt, prodolor! omnia luctus,
Omnia solliciti plena timoris erant;
Omnis habens lacrimas, ‘Quis me manet exitus?’ inquit,
Nescius ad mane que sibi sero foret.
‘Fer, precor,’ inquit, ‘opem, nostroque medere timori,
Egraque sors abeat, o deus!’ omnis ait. 1290
Rusticus ingenuis, ‘Stat magna potencia nobis,’
Dixerat, ‘et vester ammodo cesset honor.’
O genus attonitum gelide formidine mortis,
Quam variata tibi sors dedit ista mali!
Est in thesauris abscondita causa supremis,
Cur ruit ingenuos tanta procella viros.
Pax perit atque quies, animalia namque pusilla
Intrepido corde bella tremenda ferunt:
Que fuerant prede nuper, sibi querere predas
Vidi, set preda nulla resistit eis. 1300
Vidi nam catulos minimos agitare leonem,
Nec loca tuta sibi tunc leopardus habet:
Aspera grex ouium pastori cornua tendunt,
Cordis et effuso sanguine tincta madent:
Postpositaque fide Cristi, furientibus illis,
Ecclesiam reputant atque lupanar idem.
Perfida stulticia tunc temporis omne negauit,
Quod natura sibi vel deus ipse petit:[260]
Non timet ipsa deum neque mundi iura veretur,
Set statuit licitum criminis omne malum: 1310
Ordine retrogrado sic quilibet ordo recessit,
Nec status ipse sapit quid sit habere statum.[261]
Frumenti spicas tribulus vastauit, et ipsas
Cardo supercreuit et viciauit agros.
Loth capitur, pastor rapitur, locus expoliatur,
Et qui cuncta videt secula ceca sinit.
Tunc pro peccatis populi fit pena beatis,
Cunctaque sacra furor esse nephanda putat:
Demonibus homines subici culpis meruerunt,
Tunc quia non hominem nec timuere deum. 1320
Murmurat ex more plebs improba digna dolore,
Murmur et in populo iurgia multa mouet:
Iura sacerdotum presumentes, et honores
Tollentes, iram commeruere dei.
Fulgurat interius dolor huius turbine pestis,
Intonat exterius horrida turba sonis:
Conclamant furie, respondet flebile tellus,
Heu, quod in hoc fient tempore tanta mala!
Leticie facies tunc nulla videtur in vrbe,
Compatitur vultus cordis amara sui: 1330
Nulla quies mentis lese nullumque iuuamen
Extitit, vt sanum tempus habere queat.
Sic amor ecce vetus Troie mutatur in iram,
Cantus et ex planctu victus vbique silet:
In lacrimas risus, in dedecus est honor omnis
Versus, et in nichilum quod fuit ante satis.
Ora rigant fletus, tremit et formidine pectus,
Gaudia que fuerant deuorat ipsa dolor:
Aspiceres alios flentes terraque iacentes,
Quos dolor alterius proprius atque dolet, 1340
Et sua multociens ad celum brachia tendunt,
Si magis ex superis sit medicina malis.
Qui bonus extiterat magis est bonitate remorsus,
Planctus erat celebris, meror vbique nouus.
‘Omnia perdidimus,’ dicunt, quia nullus in vrbe,
Quem status expectat, quicquid honoris habet.
Qui de lege magis florebant tunc sapientes,
Impositis gladiis colla secantur eis:
Quos magis et furie reputabant esse peritos,
Vulneribus paribus corpora cesa ruunt. 1350
Garrula culpa volat, timidasque perhorruit aures,
Nec sciuit sapiens quid sibi iura valent:
Floruit omne scelus, bonitas perit, egraque iura
Deveniunt, que regens non habet vnde regat.
Hec et plura ferox rabies, que nullus ab ante
Viderat, insolita fecit in vrbe mala:
Vrbes non tantum generaliter, immo per omnem
Iste furor patriam subpeditauit humum.

=Hic plangit secundum visionem sompnii quasi in propria persona dolores illorum, qui in siluis et speluncis pre timore temporis illius latitando se munierunt.=

Cap^m. xvi.
Hec ita cum vidi, me luridus occupat horror,
Et quasi mortifera stat michi vita mea; 1360
Semper in interius precordia mortis ymago[262]
Pungit, et vt gladius viscera tota mouet.
Iamque dies medius tenues contraxerat vmbras,
Iamque pari spacio vesper et ortus erat:
Ter quater affligi sociorum corpora terre
Vidi, datque sua mors michi signa mori.
Aspiciens vultus aliorum cede madentes,
De propria timui morte remorsus ego;
Crudelesque manus, orbem sine lumine iuris[263]
Percipiens dixi, ‘Iam cadit ordo viri’; 1370
Bestia cum regimen hominum rapuisset et arma,
Et quod nulla suis legibus equa forent.
Hoc michi solliciti certissima causa timoris
Extitit et sortis peior origo mee;
Nam quia sic proceres vidi succumbere seruis,
Spes magis in fatis nulla salutis erat.
Est michi rupta domus per eos, quos rupta gehenna[264]
Miserat, vt leges perderet ordo suas:
Sic fugiens abii subite contagia cladis,
Non ausus lese limen adire domus. 1380
Tuncque domum propriam linquens aliena per arua
Transcurri, que feris saltibus hospes eram.
Morsus ego linguis a dorso sepe ruebar,
Et reus absque meo crimine sepe fui:
Sic reus infelix agor absens, et mea cum sit
Optima, non vllo causa tuente perit.[265]
Inde ferens lassos aduerso tramite passus,
Quesiui tutam solus habere viam:
Attamen ad tantam rabiem pedibus timor alas
Addidit, et volucris in fugiendo fui. 1390
Sic vagus hic et ibi, quo sors ducebat euntem,
Temptaui varia cum grauitate loca:[266]
Pes vagat osque silet, oculus stupet et dolet auris,
Cor timet et rigide diriguere come.
Sicut aper, quem turba canum circumsona terret,[267]
Territus extrema rebar adire loca.
Ha, quociens certam ~sum me~ mentitus habere
Horam, proposito que foret apta meo!
Si qua parte michi magis expediens foret ire,
Perstetit in media pes michi sepe via: 1400
Excidit omne decus michi tristi, nulla tuebar
Rura, nec in precio fertilis ortus erat.
Mens agitur, que diu pugnat sentencia mecum,
Quis locus ad vitam fert pociora meam;
Vixque michi credens solo quasi vota momento
Millesies varians corde vagante tuli.
Si loca tuta forent, loca tuta libenter adissem,
Set quo non potui corpore, mente feror;
Cumque domum volui quandoque redire diebus,
Vt me prepediat, occupat hostis iter. 1410
Si progressus eram, caperer ne nocte timebam;
Sic michi de nullo tempore tempus erat:
Hostis adest dextra, surgit de parteque leua,
Vicinoque metu terret vtrumque latus.
Ha, quociens furiis visis cessi, que sub vmbris
Auris ad extrema semper aperta fuit!
Ha, quociens siluis latui vix ausus in antris,
Desperans sero quid michi mane daret!
Ha, quociens mentem pauor incutit hec michi dicens,
‘Quid fugis? hic paruo tempore viuus eris!’[268] 1420
Ha, quociens fuerat mea mens oblita quid essem,
Dum status anterior posteriora tenet!
Sepius inque die dum sol clarissimus esset,
Nox oculis pauidis venit aborta meis.
Sompnia me terrent veros imitancia casus,
Et vigilant sensus in mea dampna mei:
Sic mea sompniferis liquefiunt pectora curis,
Ignibus appositis vt noua cera solet:
Aut nisi restituar melioris ymagine sompni,
Aspicio patrie tecta relicta mee. 1430
Concaua vallis vbi fuerat nemorosa, per vmbras
Vt lepus obliquas sepe viator eram:
Purus ab arboribus spectabilis vndique campus
Tunc michi pro nullo tempore fidus erat;
Silua vetus densa nulla violata securi
Fit magis ecclesiis tunc michi tuta domus.
Tunc labor insolitus sic me lassauit, vt egros
Vix passus potui ferre vel hic vel ibi:
Sic fugiendo domos proprias mens horruit antra;
Peius vt effugiat, sustinet ipsa malum. 1440
Absque supercilio michi nubis sub tegumento
Copula cum foliis prebuit herba thorum.
Si potui, volui sub eodem cortice condi,
Nulla superficies tunc quia tuta fuit;
Perque dies aliquot latitans, omnemque tremescens
Ad strepitum, fugi visa pericla cauens.
Glande famem pellens mixta quoque frondibus herba
Corpus ego texi, nec manus vna mouet:
Cura dolor menti fuerat, lacrimeque rigantes
In fundo stomachi sunt alimenta quasi. 1450
Tunc cibus herba fuit, tunc latis currere siluis
Impetus est, castra tunc quia nulla iuuant:
Rore meo lacrimisque meis ieiunia paui,
Fert satis ad victum langor in ore meum.
Plura dolens timui tunc temporis, et super omne
Ira dei magni causa timoris erat:
Tristis eram, quia solus, egens solamine, cogor
Tunc magis ignotas vt vagus ire vias:
Sic loca secretos augent secreta dolores,
Vt releuet luctus quisque sodalis abest: 1460
Fert tamen, vt possum mestos depromere vultus,[269]
Solus in exilio gaudia magna dolor.
Sic lacrime lacrimis, sic luctus luctibus assunt,
Dum queror, et non est qui medicamen agat;
Pectoribus lacrimeque genis labuntur aborte,
Dum fuerat fati spes inimica michi.
Fine carent lacrime, nisi cum stupor obstitit illis,
Aut similis morti pectora torpor habet:
Tunc pariter lacrimas vocemque introrsus abortas,
Extasis exemplo comprimit ipse metus. 1470
Brachia porrexi tendens ad lumina solis,
Et, quod lingua nequit promere, signa ferunt;
Cumque ferus lacrimas animi siccauerat ardor,
Singultus reliquas clamat habere vices.
Pallidiora gerens exhorruit equoris instar
Multa per interius mens agitata malis;
Discolor in facie macies monstrauerat extra,[270]
Que magis obtruse mentis ad yma latent:
Nam pauor et terror, trepidoque insania vultu,
Me magis ignotum constituere michi. 1480
Dum mens egra fuit, dolet accio corporis, in quo
Ossa tegit macies, nec iuuat ora cibus:
Iam michi subducta facies humana videtur,
Pallor et in vultu signa reportat humi;
Sanguis abit mentemque color corpusque reliquit,[271]
Pulcrior est et eo terra colore meo.
Sic magis a longo passum quod corpus habebam,
Vix habuit tenuem qua tegat ossa cutem;
Sicque diu pauidus pariter cum mente colorem
Perdideram, que fui sic nouus alter ego. 1490
Vix fuerat quod ego solida me mente recepi,
Dum bona promisit sors michi nulla fidem:
Non michi libertas cuiquam secreta loquendi
Tunc fuit, immo silens os sua verba tenet.
Si michi quem casus socium transduxerat illuc,
Miscuimus lacrimas mestus vterque simul:
Raro fuit quod ego verbis solabar amicis,
Vix quia tunc fidus vnus amicus erat:
Illud erat tempus dubium, quo nullus amicum
Certum certus habet, sicut habere solet. 1500
Qui prius attulerat verum michi semper amorem,
Tunc tamen aduerso tempore cessat amor:
Querebam fratres tunc fidos, non tamen ipsos
Quos suus optaret non genuisse pater.
Memet in insidiis semper locuturus habebam,
Verbaque sum spectans pauca locutus humum:
Tempora cum blandis absumpsi vanaque verbis,
Dum mea sors cuiquam cogerat vlla loqui.
Iram multociens frangit responsio mollis,
Dulcibus ex verbis tunc fuit ipsa salus; 1510
Sepeque cum volui conatus verba proferre,
Torpuerat gelido lingua retenta metu.
Non meus vt querat noua sermo quosque fatigat,
Obstitit auspiciis lingua retenta malis;
Sepe meam mentem volui dixisse, set hosti
Prodere me timui, linguaque tardat ibi.
Heu! miserum tristis fortuna tenaciter vrget,
Nec venit in fatis mollior hora meis.
Si genus est mortis male viuere, credo quod illo
Tempore vita mea morsque fuere pares. 1520
Sic vbi respexi, nichil est nisi mortis ymago,
Quam reputo nullum tollere posse virum:
Sepe mori volui ne quicquid tale viderem,
Seu quod ab hiis monstris tutus in orbe forem;
Velle mori statui, quia scribitur, ‘Omnia soluit[272]
Mors et ab instanti liberat ipsa malo.’
‘Fortune,’ dixi, ‘dolor, vndique parce dolenti,
Da michi vel plene viuere siue mori.’
Set michi pro fine spem tantum mortis habebam,
Plusque nec ausus eram limen adire domus. 1530
Murmura tunc subite subeunt habitacula mentis,[273]
Talia pro luctu sepeque verba ferunt:
‘O tibi quem presens spectabile non sinit ortus
Cernere, quam melior sors tua sorte mea est!
Heu! mea consueto quia mors nec erit michi lecto,
Depositum nec me qui fleat vllus erit:
Spiritus ipse meus si nunc exibit in auras,
Non positos artus vnget amica manus.
Si tamen impleuit mea sors quos debuit annos,
Et michi viuendi tam cito finis adest, 1540
Ecce, deus, tu scis quia non tua fata recuso;
Dum feris, en pacior que meruisse reor.’
Cumque mei luctus torrens michi maior invndat,
Et magis ex sterili sorte volutus eram,
Ecce Sophia meis compassa doloribus inquit,
‘Siste, precor, lacrimas et pacienter age.
Sic tibi fata volunt non crimina, crede set illud
Quo deus offensus te reparando vocat.
Non merito penam pateris set numinis iram:
Ne timeas, finem nam dolor omnis habet.’ 1550
Talibus exemplis aliis quoque rebus vt essem
Absque metu paciens sepe Sophia monet;[274]
Conscia mensque michi fuerat, culpe licet expers,
Spes tamen ambigue nulla salutis adest.
Non fuerant artes tanti que numinis iram
A me tollentes tempora leta ferunt.
Tanta mee lasse fuerat discordia mentis,
Quod potui sensus vix retinere meos.
Quid michi tunc animi fuit aut quid debuit esse,
Cum michi rem certam mors neque vita tulit? 1560
Nunc id, nunc aliud, dubitata mente reuolui,
Quo michi nulla quies fit neque leta dies.
Cum fuit in sompnis mea desperacio maior,
Exiguo dixi talia verba sono:
‘Crudeles sompni, cur me tenuistis inermem?
Quin prius instanti morte premendus eram.’
Arguit ergo meos ita mens quam sepe dolores,
‘Quid fles hic paruo tempore,’ dixit, ‘eris.’
Sic tenuant vigiles corpus miserabile cure,
Quas vigili mente sompnia ferre dabant: 1570
Me timor inuasit, stabam sine lumine mestus,
Et color in vultu linquit habere genas:
Attonitus tanto miserarum turbine rerum,
Vt lapis a mente sepe remotus eram.
Mens tamen vt rediit, pariter redi~ere~ dolores,[275]
Mortem dum menti vita negare nequit:
Sic mortem cupiens timui presagia mortis,
Nec fore quid melius mens michi fida refert.
Verbis planxissem, set viscera plena dolore
Obsistunt, nec eo tempore verba sinunt; 1580
Obice singultu vocis stetit impetus horrens
Aduentum lacrime, lingua refrenat iter.
Est michi vita mori, mors viuere, mors michi vita
Dulcior est, redolet viuere mortis amor:
Solus, inops, expes, vite peneque relictus,
Attendi si que sors mea certa foret.
Talia mira nimis longum narranda per annum,
Que modo vix recolo, tunc paciebar ego.[276]
Scire meos casus si quis desiderat omnes,
Quo loquar hos finem non breue tempus habet: 1590
Sic tamen in variis mea lassa doloribus ipse[277]
Tempora continuans asperiora tuli.

=Hic eciam secundum visionem sompnii describit quasi in propria persona[278] angustias varias que contingebant hiis qui tunc pro securitate optinenda in Turrim Londoniarum se miserunt, et de ruptura eiusdem turris: figurat enim dictam turrim similem esse naui prope voraginem Cille periclitanti.=

Cap^m. xvii.
Amplius vt vidi quia lex non nouerat orbem,
~Creuit et ex~ variis rumor vbique malis,
En stupor in sompnis magis ac magis inde timorem
Prouocat, et dubias fert michi sepe vias:
Quid facerem metuens, aut quid michi cercius esset
Ignorans, oculos sperserat ira meos.
Haud procul aspexi nauem, properansque cucurri,
Sors mea si forte tucior esset ibi; 1600
Ecceque scala michi patuit, qua scansus in altum,
Intraui, que pius dat michi nauta locum.
Ingenui sexus alios conscendere nauem
Vidi quam plures, quos timor omnis habet:
Vix fuit a planta capiti gradus vllus eorum
Qui tunc de stirpe nobilitatis erant,
Quin maris in medio pauidus conscenderat ille
Classem, quo requiem, si foret vlla, petat.
Set quid agant alii, semper michi cura remansit
Vna, quod a furiis tutus abire queam.[279] 1610
Nauis in ingressu pauida de mente rogaui,
Vt michi det faciles vtilis aura vias:
Quem mare quemque colunt venti, per vota reclamo,
Vt michi det placidum per mare Cristus iter:
‘Tu michi, stella maris, sis preuia, quo ferar vndis;
Sit tibi cura mei, te duce tutus ero.’
Cum maris vnda procul a litore nos rapuisset,
Nauis et optato flumine carpsit iter,
A furiis terre tunc amplius esse quietum
Me dixi, set in hoc spes mea vana fuit; 1620
Nam mea quando fuit spes maior vt ipse salutem
Consequerer, subito causa doloris adest.
Terribilem picea tectus caligine vultum
Ether ab excelso commouet arma fretis:
Quatuor ora fremunt ventorum sic, quod inermem
Anchora non poterat vlla iuuare ratem.[280]
Extra se positus madidis Nothus euolat alis,
Cuius enim gutte dampna furoris agunt:
Quas sibi non poterat terre comprendere virtus,
Pendula celestes libra mouebat aquas; 1630
Sic defrenato voluuntur in equora cursu,
Quo maris vnda nimis aucta subegit humum.
Seuiit in nauem ventis discordibus aura,
Et maris in remos vnda coacta ruit;
Fit fragor, et densi funduntur ab ethere nimbi,
Nauis et est variis exagitata malis.
Nuncia Iunonis varios tumefacta colores
Induit, et vario more refudit aquas:
Nulla set est gutta dulcis quam fuderat, immo
Turpis, amara, rudis, vilis, acerba, grauis; 1640
Nil valet ad gustum liquor hic, qui corda bibentum
Perforat, et quassat viscera tota simul.
O felix, tales qui tunc euaserat ymbres,
Qui sunt Stige magis et Flegetonte graves!
Ipse tamen naui turbatus semper adhesi,
Quam furiens pelagi merserat ira quasi.
Huius aque fluuio bubo natat inter alaudas,
Nat lupus inter oues, inter honesta nephas.
Huius aque subite magis insulcata carina
Forcia que subiit tecta que castra ruit. 1650
Pre nimia rabie timuerunt grandia cete,
Dum magis atque magis aucta fit ira maris.
Ecce cadunt largi resolutis nubibus ymbres,
Aeris et medio fulminis ira tonat;
Inque fretum credas totum descendere celum,
Terruit et terras Iris vbique minis;
Inque plagas celi tumefactus scandit et equor,
Vt si de proprio vellet abire loco.
Sternitur interdum spumisque sonantibus albet,
Et redit in subtus quod fuit ante super; 1660
Et modo cum fuluas ex ymo vertit arenas,
Tincta superficies fulua patebat aquis.[281]
Que freta seu venti poterant tormenta parare,
Fluctibus et grauibus flatibus illa parant:
Equoree miscentur aque celestibus auris,
Mixtaque cum pluuia salsa tumescit aqua.
Vela madent nimbis, tegumenta nec vlla iuuabant,
Vnus vt in sicco contegat inde caput;
Pugnaque ventorum spumantes mouerat vndas[282]
Vertit et in variis fluctibus Auster eas. 1670
Desuper emissi tenuerunt equora venti,
Est ita naualis regula ceca magis;
Tetraque nox premitur, tenebrisque micancia lumen
Fulmina fulmineis ignibus ipsa dabant.
Cum mare sub noctem tumidis albescere cepit[283]
Fluctibus, et preceps Eurus ad arma furit,
‘Ardua iam dudum dimittite cornua nauis,’
Clamat, ‘et ad velum currite,’ rector ait.
Hic iubet, impediunt aduerse iussa procelle,
Nec fragor auditum tunc sinit esse maris; 1680
Sponte tamen properant alii subducere remos,
Pars munire latus quisque labore suo.
Egerit hic fluctus equorque refundit in equor,
Hic rapit antemnas, que sine lege vagant:
Bella gerunt venti fretaque indignancia miscent,
Cassus et vlterius fit labor ille viris.
Tanta mali moles classem compresserat audax,
Vt vecors animum laxat abire vagum;
Ipse pauet nec se quis sit status ipse fatetur,
Dum timor ex mentis frigore corda gelat. 1690
Quippe sonant clamore viri, stridore rudentes,
Rector et in remis fert nichil ipse magis.
Omnia pontus erat, deerant quoque litora ponto,[284]
Regis et ad solium fert sua monstra fretum.

=Hic dicit secundum visionem sompnii qualiter tanta superhabundauit tempestas, quod de certo absque manu diuina[285] remedio omnes in dicta naui hesitarunt, et deum super hoc precipue quilibet sexus ingenui deuocius exorabat.=

Cap^m. xviii.
Ceruleus, rubeus, pingit geminus color arcum,
Et furor ethereus vndique spersus adest;
Desuper ira tonat, subtus rumpuntur abissi,
Et de visceribus terra fluenta vomit;
Insolitas pluuias nubes effundit et vndas,
Sustinet innumeras vndique nauis eas. 1700
Nescia sicque vagans nauis qua sorte fruatur,
Equoris et pluuie sic natat inter aquas;
Et mare terribili confundit murmure mentes,
Quod timor ex solo terret vbique sono.
Tristius et celum tenebris obducitur atris,
Vix videt ex oculis iste vel ille manus.[286]
De celo veniunt tunc signa minancia mortem,
Omnis et expectat quid sibi fata volunt:
Desuper impletur flammis vltricibus aer,
Et furor ex omni parte perurget aquas: 1710
Ignea tunc sonitus diffundit flamma feroces,
Et scintilla quasi fulmina spersa volat.
Igniuomus fluuius sic nos torquebat, vt omnis
Submisso capite mutus in ore silet:
Deficit ars animique cadunt viresque fatescunt,
Nec fuit vlterius spes aliqualis eis.
En super hoc veniens inmensus belua ponto
Eminet, ex cuius naribus vnda tonat:
Ipse velut nauis prefixus concita rostro
Sulcat aquas, et eum cuncta propinqua timent: 1720
Ipse ferox latum sub pectore possidet equor,
Et propriata sibi iura marina petit:
Frater erat Cille, furiens magis ipse Caribdi,
Et velut os Herebi, que voret ipse petit.[287]
Perdidit hiis visis audacior intima cordis
Robora, que subito surripit ille pauor;
Iamque gubernator, tollens ad sidera palmas,
Exposcit votis inmemor artis opem:
Vincitur ars vento, neque iam moderator habenis
Vtitur, immo vaga per freta nauis arat. 1730
Tunc quasi febricitans os omnes horruit escas,
Mensque vomit sensus absque salute suos:
Brachia cum palmis, oculos cum menteque tristi
In celum tendens, postulat omnis opem:
Non tenet hic lacrimas, stupet hic, vocat ille beatos,
Proque salute sua numina quisque vocat.
Rector cuncta deo commendans talia dixit,
‘Celestis celerem det michi rector opem.’
Rima patet, que viam prebet letalibus vndis,
Nec stat qui mortis non reputaret iter.
Visa michi Cilla fuit et tunc visa Caribdis, 1740
Deuoret vt nauem spirat vtrumque latus.
O quam tunc similis huic naui Londoniarum
Turris erat, quod eam seua procella quatit;
Turris egens muris, vbi sumpsit petra papiri
Formam, quam penetrans sordida musca terit;
Turris, vbi porta sibi seras ferre recusat,
Quo patitur thalamus ingredientis onus;
Turris, vbi patula furiis via restat, et omnis
Rusticus ingrediens res rapit atque loca; 1750
Turris, vbi vires succumbunt debilitati,
Turris, vbi virtus non iuuat vlla viros;
Turris in auxilium spirans, custode remoto,
Et sine consilio sola relicta sibi;
Turris in obprobrium patricida que sanguine feda,
Cuius ineternum fama remorsa volat;
Turris, vbi rupta spelunca fuit leopardi,
Ipseque compulsus vt pius agnus abit;
Turris, vbi pressit vi tegula feda coronam,
Quo cecidit fragili sub pede forte caput; 1760
Turris, non thuris olefacta salute set egra,
Lugens non ludens, tedia queque ferens;
Turris diuisa linguis Babilonis ad instar,
Turris, vt est nauis Tharsis in ore maris.
Sic patitur pressa vicii sub gurgite turris,
Nescia qua morum parte par~are~ viam.
Quisque dolet, set non vt ego, dum talis amarum
Spectat ad interitum naufraga Cilla meum.
Hec ita sompnifero vigilans quasi lumine signa
Vidi, quo timui dampna futura rei. 1770
Nimirum quod ego, dum talia ferre putabam,
Territus in sompnis et timefactus eram:
Ductus in ambiguis dixi quam sepe periclis,
Quod michi naue mea tucius equor erat.
Sic ego concussus Euros Zephirosque timebam,
Et gelidum Boream precipitemque Nothum:[288]
Quatuor hii venti partes per quatuor orbis
Flant, nec obesse suis flatibus vlla queunt.
Nostra per aduersas agitur fortuna procellas,
Sorte nec vlla mea tristior esse potest. 1780
Talia fingebam misero michi fata parari,
Demeritoque meo rebar adesse malum.
Sic mecum meditans, tacito sub murmure dixi,
‘Hec modo que pacior propria culpa tulit.’
Non latuit quicquam culparum cordis in antro,
Quin magis ad mentem singula facta refert:
Cor michi commemorat scelerum commissa meorum,
Vt magis exacuat cordis ymago preces.[289]
Non fuit ex sanctis quem non mea lingua precatur,
Dum maris interitum preuia signa parant: 1790
Accensam summi precibus mulcere paratus
Iram, cum lacrimis sic mea verba dedi.

‘Conditor O generis humani, Criste redemptor,
Est sine quo melius nil vel in orbe bonum,
Dixisti, que tuo sunt omnia condita verbo,
Mandasti, que statim cuncta creata patent;
Inque tuo verbo celi formantur, et omnem
Spiritus ornatum fecerat inde tuus.
Per te sunt et aque, certus quoque terminus illis,
Est per te piscis et maris omne genus: 1800
Aera cum genere volucrum sermone creasti,
Quatuor et vento partibus ora dabas:
Cunctipotensque tuo fundasti numine terram,
Fixit quam stabilem prouidus ordo tuus:
Cunctaque terrigena viuunt animalia per te,
Subque tua lege reptile quodque mouet.
Sicut ymago tua tandem fuit et racionis
Factus homo, quod opus sit super omne tuum;
Qui precepta tua veteri serpente subactus
Preterit, et pomi mors sibi morsus erat. 1810
Set pietate tibi quod eum de morte resumas,
Virginis ex carne tu caro factus eras;
Sicque parens nostri generis de carnis amore
Efficeris, nobis gracior vnde fores.
Vt te credo deum sic esse meumque parentem,
Micius, oro, pater, tu mea fata rege!
Vt de morte crucis te non pudet esse cruentum,
Hoc ita, Criste meis tempore parce malis!
Qui Paulum pelago, Petrum de carcere, Ionam
Eripis a piscis ventre, memento mei! 1820
Nescit abesse deus in se sperantibus, egros
Visitat, elisos erigit, auget opem.
Peccaui, redeo, miserere precor miserendi!
Tempus adest, miseros te refouere decet.
Parce, precor, fulmenque tuum tua tela reconde,
Que michi nunc misero tristia tanta parant.
‘O! cui fundo preces, te deprecor, intret in aures
Hec mea diuinas vox lacrimosa tuas!
Iam prope depositus sum mundo, frigidus, eger,
Seruatus per te, si modo seruer, ego. 1830
O superi, fractis,’ dixi, ‘succurrite remis,
Et date naufragio litora tuta meo!
Que genus humanum curauit origine Cristi,
Materiam cure prebeat illa mee!
Te precor, alme deus, sit vt illa michi mediatrix,
Que peperit florem flore manente suo.
Cur mala que pacior nullo michi tempore soluis?
Ecce simul morimur, respice, plaga monet!’
Cum magis in precibus prostratus proxima dampna
Expectans timui speque salutis egens, 1840
Impetus en subito ruit, et concussit ad ymum
Nauem, quam Cille deuorat ira prope:
Vis tamen alma precum sitibunda voraginis ora
Obstruxit, nec ea fit saciata vice.
Semper in incerto fuimus quid fata pararent,
Nec spes pro nobis, nec timor equs adest.
Micius ille perit subitis qui mergitur vndis,
Quam sua qui timidis brachia iactat aquis.[290]
Absque quiete tamen rogat omnis votaque suplex
Impendit, que pias fundit ad alta preces. 1850

=Hic fingit secundum visionem sompnii de quadam voce diuina in excelsis clamante, et quomodo deus placatus tandem precibus tempestates sedauit, et quomodo quasi in holocaustum pro delicto occisus fuit ille Graculus, id est Walterus, furiarum Capitaneus.=