Skip to content

Chapter LXXII: Appendix: Hawaiian Stories (9)

Text size

Aka, aole i loaa ka hewa o kona mau kaikuahine ma ia hope iho a hiki i ka haalele ana i keia ao.

MOKUNA XXXI

Mahope o ko Laieikawai hoao ana me Kaonohiokala, me ka hooponopono i ka noho ana o kona mau kaikuahine, ka Makaula, a me Kekalukaluokewa ma; a pau keia mau mea i ka hooponoponoia, hoi aku la laua iluna o ka aina i oleloia o Kahakaekaea, o noho ma ka pea kapu o Kukulu o Tahiti.

A no ka lilo ana o Laieikawai i wahine mau ma ka berita paa, nolaila, haawiia ae la ia ia kekahi mau hana mana a pau ma ke ano Akua, e like me kana kane; koe nae ka mana hiki ole ke ike i na mea huna, a me na hana pohihihi i hanaia ma kahi mamao, no kana kane wale no.

Mamua nae o ko laua haalele ana ia Kauai, a hoi aku iluna, ua hanaia kekahi olelo hooholo iloko o ko lakou akoakoa ana; ma ka ahaolelo hooponopono aupuni ana.

Oia hoi, i ka la i kuuia mai ai ke alanui anuenue mai Nuumealani mai, a kau aku la o Kaonohiokala, a me Laieikawai maluna o ke ala anuenue i oleloia, a waiho mai la i kona leo kauoha hope i kona mau hoa, ka Makaula, a me Laielohelohe, eia kana olelo:

"E o'u mau hoa, a me ko kakou makuakane Makaula, kuu kaikaina i ka aa hookahi, a me ka kaua kane; ke hoi nei au mamuli o ka mea a kakou i kuka ai, a ke haalele nei wau ia oukou, a hoi aku i kahi hiki ole ia oukou ke ike koke ae; nolaila, e nana kekahi i kekahi me ka noho like, no ka mea, ua hoopomaikai like ia oukou, aole kekahi mea o oukou i hooneleia i ka pomaikai. Aka, oia nei (Kaonohiokala) no ko maua mea e hiki mai i o oukou nei, e ike i ka pono o ko oukou noho ana."

A pau keia mau mea, laweia aku la laua me ko laua ike oleia. A e like me ka olelo, "o Kaonohiokala ka mea iho mai e ike i ka pono o kona mau hoa," oia kekahi kumu i haunaele ai ko Laieikawai ma noho ana me kana kane.

Ia Laieikawai ma ko laua wahi me kana kane, he mea mau ia Kaonohiokala ka iho pinepine mai ilalo nei e ike i ka pono o kona mau kaikuahine, a me kana wahine opio (Laielohelohe), ekolu iho ana i ka makahiki hookahi.

Elima paha makahiki ka loihi o ko laua noho ana ma ka hoohiki paa o ka berita mare; a i ke ono paha o ka makahiki o ko Laieikawai ma noho pono ana me kana kane, ia manawa, haula iho la o Kaonohiokala i ka hewa me Laielohelohe; me ka ike ole o na mea e ae i keia haule ana i ka hewa.

I ka ekolu malama o Laieikawai ma iluna, iho mai la o Kaonohiokala e ike i ka pono o kona mau kaikuahine, a hoi aku la me Laieikawai, pela i kela a me keia hapakolu o ka makahiki, a i ka ekolu makahiki o ko Kaonohiokala huakai makai i ka pono o kona mau kaikuahine; aia hoi, ua hookanaka makua loa ae la kana wahine opio (Laielohelohe), alaila, ua pii mai a mahuahua ka wahine maikai, a oi ae mamua o kona kaikuaana o Laieikawai.

Aole nae i haula o Kaonohiokala ia manawa i ka hewa, aka, ua hoomaka ae kona kuko ino e hana i ka mea pono ole.

I kela hele ana keia hele ana a Kaonohiokala i kana hana niau ilalo nei, a hiki i ka eha makahiki; aia hoi, ua hoomahuahuaia mai ka nani o Laielohelohe mamua o kana ike mua ana, a mahuahua loa ae la ka manao ino o Kaonohiokala; aka, ma kona ano keiki Akua, hoomanawanui aku la no oia e pale ae i kona kuko, hookahi paha minute e lele aku ai ke kuko mai ona aku, alaila, pili mai la no.

I ka lima o ka makahiki, ma ka pau ana o ka hapaha mua o ua makahiki la, iho hou mai la o Kaonohiokala i kana hana mau ilalo nei.

I kela manawa, ua kailiia aku ko Kaonohiokala manao maikai mai ona aku a kaawale loa, a haule iho la oia i ka hewa.

I kela manawa no hoi, ia ia e halawai la me kona, mau kaikuahine, a me ka Makaula hoi, ka pinualua a me ka laua wahine hoi (Laielohelohe), hoomaka ae la o Kaonohiokala e hooponopono hou no ke aupuni, a nolaila, ua hoomaka hou ka ahaolelo.

A i mea e pono ai ko ke Alii manao kolohe, hoolilo ae la oia i kona mau kaikuahine i poe kiai no ka aina i oleloia o Kealohilani, a na lakou e hooponopono pu me Mokukelekahiki i ka noho ana, a me na hana a pau e pili ana i ka aina.

A ike ae la kekahi o kona mau kaikuahine, ua oi aku ka hanohano mamua o keia noho ana, no ka mea, ua hooliloia i mau alii no kahi hiki ole ia lakou ke noho e lawelawe pu me Mokukelekahiki, nolaila, hooholo ae la lakou i ka ae mamuli o ka olelo a ko lakou kaikunane.

Aka, o Kahalaomapuana, aole oia i ae aku e hoi iloko o Kealohilani; no ka mea, ua oi aku kona minamina i ka hanohano mau i loaa ia ia mamua o ka hoi ana i Kealohilani.

A no ko Kahalaomapuana ae ole, hoopuka aku la oia i kana olelo imua o kona kaikunane, "E kuu Lani, ma kou hoolilo ana ae nei ia makou e hoi i Kealohilani, a o lakou no ke hoi, a owau nei la, e noho ae no wau ilalo nei, e like me kau hoonoho mua ana; no ka mea, ke aloha nei wau i ka aina a me na makaainana, a ua maa ae nei no hoi ka noho ana; a ina owau no malalo nei, o oe no maluna mai, a o lakou nei hoi iwaena ae nei, alaila, pono iho no kakou, like loa me ka hanau ana mai a ko kakou makuahine, no ka mea, nau i wahi ke alanui, a o kou mau pokii hoi, hele aku mahope ou, a na'u hoi i pani aku, o ke oki no ia, a oia la."

A no keia olelo a kona kaikuahine muli loa, manao iho la, oia, ua pono ka olelo a kona kaikuahine. Aka, no ke ake nui o Kaonohiokala e kaawale aku oia i kahi e, i mea e ike oleia'i kona kalohe ana, nolaila, hailona aku la oia i kona mai Kaikuahine, a o ka mea e ku ai ka hailona, oia ke hoi iloko o Kealohilani.

I aku la o Kaonohiokala i kona mau kaikuahine, "E hele oukou e u-u mai i pua Kilioopu, aole e hui i ko oukou hele ana, e hele oukou ma ke kaawale kekahi i kekahi, a loaa, alaila, e hoi mai ko oukou mua a haawi mai ia'u, e like me ko hanau ana, pela oukou e heleai, a pela no hoi oukou ke hoi mai, a o ka mea loihi o kana Kilioopu, oia ke hoi i Kealohilani."

Hele aku la kela a me keia o lakou ma ke kaawale, a hoi mai la e like me ka mea i oleloia ia lakou.

Hele aku la ka mea mua, a huhuki mai la elua iniha paha ka loihi o kana, a o ka lua hoi, huhuki mai la, a oki ae la i kana Kilioopu ekolu iniha a me ka hapa paha; a o ke kolu hoi, huhuki mai la i kana Kilioopu, elua iniha paha ka loihi; a o ka eha o lakou hookahi iniha paha ka loihi o kana, a o Kahalaomapuana hoi, aole oia i huhuki mai ma ke Kilioopu loloa, huhuki mai la oia ma ka mea liilii loa, ekolu kapuai paha kona loa; a oki ae la oia i ka hapalua o kana, a hoi aku la, me ka manao o kana Kilioopu ka pokole.

Aka, i ka hoohalike ana, kiola aku la ka mua i kana imua o ko lakou kaikunane, ike aku la o Kahalaomapuana i ka ka mua, he mea kahaha loa ia ia, nolaila, momoku malu ae la oia i kana iloko o kona aahu, aka, ua ike aku la kona kaikunane i kana hana, i aku la, "E Kahalaomapuana, mai hana malu oe, e waiho i kau Kilioopu pela."

Kiola aku la na mea i koe i ka lakou, aka, o Kahalaomapuana, aole i hoike mai, i mai nae "Ua ku ia'u ka hailona."

A no keia mea, koi aku la oia i kona kaikunane e hailona hou; e hailona hou ana, ku hou no ia Kahalaomapuana ka hailona; aole olelo i koe a Kahalaomapuana, no ka mea, ua ku ka hailona ia ia.

Oia hoi, he mea kaumaha nae ia Kahalaomapuana, ke kaawale ana'ku mai kona noho Alii aku, a me na makaainana, no ka mea, ua hoopouliia ko ke Alii wahine naau makemake ole e hoi i Kealohilani e ka hailona.

A i ka la o Kahalaomapuana i hoi ai i Kealohilani, kuuia mai la ke anuenue mai luna mai a hiki ilalo nei.

Ia manawa, hai aku la oia i kana olelo imua o kona kaikunane, me ka i aku, "E ku ke alanui o kuu Lani pela, e kali no na la he umi, e hoakoakoaia mai na'lii, a me na makaainana a pau, i hoike aku ai wau i ko'u aloha nui ia lakou mamua o kou lawe ana aku ia'u."

A ike iho la o Kaonohiokala, ua pono ka olelo a kona kaikuahine hooholo ae la oia i kona manao ae; alaila, lawe houia aku la ke alanui iluna me kona kaikunane pu.

A i ka umi o ka la, kuuia mai la ua alanui nei imua o ke anaina, a kau aku la o Kahalaomapuana iluna o ke alanui ulili i hoomakaukauia nona, a huli mai la me ka naau kaumaha, i hoopihaia kona mau maka i na kulu wai o Kulanihakoi, me ka i mai, "E na'lii, na makaainana, ke haalele nei wau ia oukou, ke hoi nei wau i ka aina a oukou i ike ole ai, owau a me o'u mau kaikuaana wale no kai ike; aole nae no ko'u makemake e hoi ia aina, aka, na ko'u lima no i ae ia'u e haalele ia oukou mamuli o ka hailona a kuu kaikunane Lani nei. Aka hoi, ua ike no wau he mau Akua like ko kakou a pau, aole mea nele, nolaila, e pule oukou i ke Akua, a e pule no hoi wau i ko'u Akua, a ina i mana na pule a kakou, alaila, e halawai hou ana no kakou ma keia hope aku. Aloha oukou a pau, aloha no hoi ka aina, oki kakou la nalo."

Alaila, lalau ae la oia i kona aahu, a palulu ae la i kona mau maka imua o ke anaina, i mea e huna ai i kona manaonao i na makaainana a me ka aina. A laweia'ku la oia ma ke anuenue iloko o na ao kalelewa ma ka Lanikuakaa.

O ke kumu nui o ko Kaonohiokala manao nui e hookawale ia Kahalaomapuana i Kealohilani, i mea e nalo ai kona kalohe ia Laielohelohe; no ka mea, o Kahalaomapuana, aia kekahi ike ia ia, he ike hiki ke hanaia kekahi hana ma kahi malu; a he kaikamahine manaopaa no, aole e hoopilimeai. O manao auanei o Kaonohiokala o haiia kana hana kalohe ana imua o Moanalihaikawaokele, nolaila oia i hookaawale ai i kona kaikuahine, a ma ke ano Akua o Kaonohiokala, na lilo ka hailona ia Kahalaomapuana.

A kaawale aku la kona kaikuahine, a i ka pau ana paha o a hapaha elua o ka lima o ka makahiki, iho hou mai la oia ilalo nei e hooko i kona manao kuko ia Laielohelohe.

Aole nae oia i hooko koke ia manawa; aka, i mea e pono ai oia imua o Kekalukaluokewa nolaila, waiho aku la oia imua o Kekalukaluokewa e pani ma ka hakahaka o Kahalaomapuana; a o ka Makaula no kona Kuhina Nui.

A hoonohoia aku la o Mailehaiwale i Kiaaina paha no Kauai; ia Mailekaluhea no Oahu; o Mailelaulii no Maui a me na moku e ae; ia Mailepakaha no Hawaii.

MOKUNA XXXII

A lilo ae la o Kekalukaluokewa i poo kiekie ma ke aupuni, alaila, hoouna aku la o Kaonohiokala ia Kekalukaluokewa e hele e kaapuni ma na mokupuni a pau e lawelawe i kana oihana Moi, a hoonoho iho la ia Laielohelohe ma ko Kekalukaluokewa wahi ma ke ano hope Moi.

A no keia mea, lawe ae la o Kekalukaluokewa i kona Kuhina Nui (ka Makaula), ma kana huakai kaapuni.

I ka la i haalele ai o Kekalukaluokewa ia Pihanakalani, a hele aku la ma kana oihana kaapuni. Ia la no hoi ka haalele ana o Kaonohiokala ia lalo nei.

Ma kela hoi ana o Kaonohiokala, aole nae oia i hiki loa iluna, aka, ua ike nae oia ia la e holo ana na waa o Kekalukaluokewa i ka moana.

A no ia mea, hoi hou mai la o Kaonohiokala mai luna mai a hiki ilalo nei, a launa iho la me Laielohelohe, aole nae i hanaia ka hewa ia manawa.

Ia laua me Laielohelohe e halawai la, noi aku la o Kaonohiokala ia Laielohelohe e hookaawaleia na mea e ae, a ma kona ano Mea Nui, ua hookaawaleia ko ke Alii wahine mau aialo.

Ia Laielohelohe me Kaonohiokala o laua wale no ma ke kaawale, i aku la, "O ka ekolu keia o ko'u mai makahiki (puni) o ka makemake ana ia oe, no ka mea, ua ulu kou nani a papale maluna o kou kaikuaana (Laieikawai). A nolaila, ma na la hope nei, ua hiki ole ia'u ke hoomanawanui e pale aku i ke kuko no'u ia oe mai o'u aku."

"E kuu Lani e," wahi a Laielohelohe, "pehea la e kaawale ai ia kuko ou mai a oe ae? A heaha la ka manao o kuu Lani e pono ai ke hana?"

"E launa kino kaua," wahi a Kaonohiokala, "oia wale no ka mea e pono ai ke hanaia imua o'u."

I aku la o Laielohelohe, "Aole kaua e launa kino e kuu Lani, no ka mea, o ka mea nana i malama ia'u mai kuu wa uuku mai a loaa wale kuu kane, nana ka olelo paa ma o'u la, aole e haawi i kuu kino me kahi mea e ae e hoohaumia; a nolaila, e kuu Lani e, na ka mea nana ka hoohiki paa ia'u e ae aku i kou makemake."

A lohe o Kaonohiokala i keia mea, akahi no a hoomohalaia ke kuko ino iloko, alaila, hoi aku la oia iluna me kana wahine (Laieikawai). Aole nae i anahulu kona mau la i luna, uhi paapu houia mai la oia e na hekili o ke kuko ino, a hiki ole ke hoomanawanui no ke kuko.

A na keia kuko, kaikai kino houia mai la oia mai luna mai e halawai hou me Laielohelohe.

A no ka lohe mua ana o Kaonohiokala "na ka mea nana i malama" ia ia ka "hoohiki paa e ae aku." Nolaila, kii mua aku la oia ma o Kapukaihaoa la, e noi aku e ae mai i ko ke Alii makemake.

A nolaila hoi, hele mua aku la oia a olelo aku ia Kapukaihaoa, "Ua makemake wau e lawe ia Laielohelohe e pili me a'u i keia manawa, aole nae no ke kaili loa mai, aka, i mea e hoomama ae ai i ko'u naau kaumaha i ke kuko i kau milimili, no ka mea, ua noi mua aku wau i ua milimili la au i kuu makemake; aka, ua kuhikuhi mai kela nau e ae aku, a nolaila, kii mai nei wau ma ou la."

I aku o Kapukaihaoa, "E ka lani o na lani, ke ae aku nei wau ma kau noi e kuu Lani, he mea pono nou e komo aku oe me ka'u milimili; no ka mea, ua ike au i ko'u pomaikai ole no ka'u mea i luhi ai, ua upu aku hoi ko maua manao me ka mea nana i malama kau wahine (Laieikawai), o Kekalukaluokewa ke kane a ka'u hanai, ua pono no, aka, i keia noho aupuni ana, ua lilo ka pomaikai i na mea e ae, nolaila, ua nele wau. No ka mea hoi, ua haawi ae nei kela i na moku a pau i ou kaikuahine, koe hoi wau ka mea nana kana wahine i wahine ai, a nolaila e aho hoi ke ka i ka nele lua, a nau ka wahine a olua."

A pau keia mau kamailio a laua ma ke kaawale, hele aku la o Kapukaihaoa me ke Alii pu a hiki o Laielohelohe la.

I aku la, "E kuu luhi, eia ke kane, nohoia, he lani iluna he honua, ilalo, keehi'a kulana a paa, a nana mai i ka mea nana i luhi."

Alaila he mea kanalua ole ia ia Laielohelohe; a lawe ae la o Kaonohiokala ia Laielohelohe, a hui oluolu iho la laua.

Ekolu mau la o laua ma ka laua mau hana, hoi aku la o Kaonohiokala i Kahakaekaea.

A mahope iho oia mau la kaawale, ua aaki paaia ke aloha wela i luna o Kaonohiokala, a ano e kona mau helehelena.

Ia manawa, hoopuka aku la o Kaonohiokala i olelo hoopunipuni i mua o Laieikawai, oia ka ha o na la kaawale o laua, me ka i aku, "Haohao hoi keia po o'u, aole wau i moe iki, i ka hoopahupahu waleia no a ao wale."

I aku o Laieikawai, "Heaha la?"

I aku o Kaonohiokala, "Ua pono ole paha ka noho ana o lakou la o lalo."

"Ae paha," wahi a Laieikawai, "aole no la hoi e iho."

A no keia hua kena a kana wahine, he mea manawa ole noho ana i lalo nei o Kaonohiokala, a launa no me Laielohelohe. Aka, o Laielohelohe aole i loaa ia ia kona pilikia ma ka manao, heaha la ia mea i kona manao ana.

Ia laua e hui ana ma ka makemake o ke Alii kane, ia manawa, ua ike ole o Laielohelohe i kona aloha ia Kaonohiokala, no ka mea, aole no o ke Alii wahine makemake iki e hana i ka hewa me ke Alii nui o luna; aa hoi, mamuli o ka onou a kona mea nana i malama wale no ka hooko ana.

Hookahi anahulu paha o ko laua hana ana i ka hewa, hoi aku la o Kaonohiokala iluna.

Ia manawa, ulu mai la a mahuahua ke aloha o Laielohelohe ia Kekalukaluokewa no kona haule ana i ka hewa me Kaonohiokala.

I kekahi la ma ke ahiahi, olelo aku la o Laielohelohe ia Kapukaihaoa, "E kuu kahu nana i malama maikai, i keia manawa, ua poino loa ia'u ka manao no Kaonohiokala iloko o na manawa o maua i hana iho nei i ka hewa, a ke hoomahuahua mai nei ke aloha o kuu kane (Kekalukaluokewa) ia'u, no ka mea, i ka noho iho nei no ka i ka pono me ke kane, me ko maua maikai, a lalau wale no i ka hewa, aole no ko'u makemake, no kou makemake wale no. Heaha no la hoi kou hewa ke hoole aku, i kuhikuhi aku hoi wau i kou ae ole no kou hoohiki ana, aole au e launa me kekahi mea e ae, kaiona he hoohiki paa kau, aole ka."

I aku o Kapukaihaoa, "I ae aku au e lilo oe i ka mea e, no kuu nele i ka haawina waiwai o ko kane; no ka mea, ma kuu maka ponoi nei no ka waiwai a ko kane i haawi ae ai, a owau no ke ku, nolaila, lilo oe, aole hoi au i manaoia ka mea nana ka wahine i wahine ai oia."

I aku o Laielohelohe i kona kahu nana i hanai, "Ina o kou kumu ia o ka haawi ana i kuu kino e hoohaumia me Kaonohiokala, alaila, ua hewa loa oe; no ka mea, ua ike oe, aole no Kekalukaluokewa i hoonoho na mea maluna o na aina; aka, na Kaonohiokala no, a nolaila, apopo e kau wau maluna o na waa a holo aku e imi i kuu kane."

I ke ahiahi iho, kena'e la oia i na aialo kane ona, na mea malama waa hoi o ke Alii, e hoomakaukau i na waa no ka holo aku e imi i ke kane.

A no ke kumu ole o kona manao ia Kaonohiokala, nolaila huna iho la oia ia ia makolo o na hale kuaaina hiki ole ia ia ke noho, no kona manao o hiki hou mai o Kaonohiokala, hana hou ia ka hewa me kona makemake ole, oia kona pee ma na hale kuaaina, aole nae oia (Kaonohiokala) i hiki mai a hiki i kona hala ana i ka moana ia po iho.

A hala o Laielohelohe i ka moana, a hiki ma Oahu, noho iho la oia ma na hale kuaaina. Pela oia i hele ai a hiki i ko laua halawai ana me Kekalukaluokewa.

Ia Laielohelohe paha i Oahu, a ma kekahi la ae, iho hou mai la o Kaonohiokala e launa hou me Laielohelohe; aka, i kona hiki ana mai, aole o Laielohelohe o ka hale Alii, aole no hoi oia i ninau mai i ka mea nana e malama ka hale Alii, no ka mea, ina e ninau oia, manaoia e hana ana i ka hewa me Laielohelohe; aka, ua hai malu aku nae o Laielohelohe i ke kiai hale Alii i ke kumu o kona hele ana. A no ka nele o ko ke Alii makemake, hoi aku la oia i luna.

O keia haula ana nae a na'lii i ka hewa, ua nakulu aku la keia lohe i ke alo Alii, ma o na aialo wale no nae, a ua lohe puia no hoi ko Laielohelohe makemake ole.

Ia Aiwohikupua e kuewa ana ma ke alo Alii, oia nae kekahi i lohe i keia mau mea. A no ka lohe ana o Aiwohikupua i ko Laielohelohe kumu i holo ai e imi i ke kane; alaila i aku oia i ke kiai hale Alii, "Ina i hoi hou mai o Kaonohiokala, a i ninau mai ia Laielohelohe, i aku oe ua mai ia, alaila aole e hoi hou mai; no ka mea, he mea haumia loa ia ia Kaonohiokala, a me na makua o makou, aia no a pau ka haumia, alaila hana aku ma ka hana o ka hoku Venuka."

Ia iho hou ana mai o Kaonohiokala, ninau i ke kiai hale Alii, alaila haiia aku la e like me ka Aiwohikupua olelo, alaila hoi aku la oia i luna.

MOKUNA XXXIII

Ua oleloia ma ka Mokuna XXXII o keia kaao ke kumu o ko Laielohelohe imi ana i kana kane ia Kekalukaluokewa.

Nolaila, imi aku la oia mai Kauai mai a Oahu, a Maui; i Lahaina keia, lohe aia o Kekalukaluokewa i Hana, ua hoi mai mai Hawaii mai.

Holo aku la oia ma na waa a pae ma Honuaula, ilaila lohe lakou o Hinaikamalama ka wahine a Kekalukaluokewa, aole nae i ike ko Honuaula poe o ka Kekalukaluokewa wahine keia.

A no ka lohe ana o Laielohelohe i keia mea, lalelale koke aku la lakou a hiki i Kaupo, a me Kipahulu. Alaila, hoomaopopoia mai la ka lohe mua o lakou i Honuaula, a mailaila aku lakou a kau na waa ma Kapohue, haalele lakou i na waa, hele aku la lakou a Waiohonu, lohe lakou ua hala o Kekalukaluokewa me Hinaikamalama i Kauwiki; a hiki lakou i Kauwiki, ua hala loa aku la o Kekalukaluokewa ma i Honokalani, he nui na la i hala ia lakou ma ia hele ana.

Ia hele ana a lakou a hiki i Kauwiki, ua ahiahi nae, ninau aku la o Laielohelohe i na kamaaina i ka loihi o kahi i koe a hiki i Honokalani, kahi a Kekalukaluokewa e noho ana me Hinaikamalama.

Olelo mai kamaaina, "Napoo ka la hiki."

A hele aku la lakou me ke kamaaina pu, a molehulehu hiki aku la lakou i Honokalani; alaila, hoouna aku la o Laielohelohe i ke kamaaina e hele aku e nana i ka noho ana o na'lii.

Hele aku la ke kamaaina, a ike aku i na'lii e inu awa ana, hoi mai la a hai mai la ia lakou nei.

Alaila, hoouna hou aku la no o Laielohelohe i ke kamaaina e hele hou e nana i na'lii, me ka i aku nae, "E hele oe e nana a ike i na'lii e hiamoe ana, alaila, hoi mai oe a hele pu aku kakou."

A no keia olelo a Laielohelohe, alaila, hele aku la ke kamaaina, a ike aku la, ua hiamoe na'lii, hoi aku la a olelo aku la ia Laielohelohe.

Ia manawa, akahi no a hai aku oia i ke kamaaina, o Kekalukaluokewa kana kane mare (hoao).

Mamua aku nae o ko Laielohelohe halawai ana me Kekalukaluokewa, ua lohe mua aku oia i ka haula ana o Laielohelohe i ka hewa me Kaonohiokala, i lohe no i kahi kahu o Kauakahialii, ka mea i lilo ai i Kuhina Nui ma ka aoao o Aiwohikupua, a no ka lohe ana o ua wahi kanaka nei i ka hewa ana o Laielohelohe, oia kana mea i hele mai ai e hai ia Kekalukaluokewa.

Ia Laielohelohe ma i hiki aku ai ma ka hale a Kekalukaluokewa e noho ana, aia hoi e hiamoe mai ana laua ma kahi hookahi, ua hoouhiia i ka aahu hookahi, e moe ana nae i ka ona a ka awa.

A komo aku la o Laielohelohe, a noho iho la ma ke poo o laua (Kekalukaluokewa ma), honi iho la i ka ihu, a uwe malu iho la iloko ona; aka, ua hoohaniniia na mapuna waimaka o Laielohelohe no ka ike ana iho he wahine e ka kana kane, aole nae e hiki ia laua ke ike ae i keia, no ka mea, ua lumilumiia laua e ka ona a ka awa.

Oia hoi, aole e hiki ia Laielohelohe ke hoomanawanui i kona ukiuki ia Hinaikamalama; nolaila, komo aku la oia mawaena o laua, a pale aku la ia Hinaikamalama, hoohuli mai la ia Kekalukaluokewa, a apo aku la i kana kane, a hoala aku la.

Ia manawa, puoho ae la o Kekalukaluokewa a ike iho la o kana wahine; ia wa, hikilele mai la o Hinaikamalama mai ka hiamoe mai, a ike iho la he wahine e keia me laua, holo aku la oia mai o laua nei aku, me ka huhu nui, me ka manao hoi aole keia o ka Kekalukaluokewa wahine.

A ike aku la o Kekalukaluokewa ia Hinaikamalama e hele ana me ka maka kukona, alaila, i aku la, "E Hinaikamalama, e holo ana oe i ke aha, me kou maka inaina, mai kuhi oe i keia wahine he wahine e, o ka'u wahine mare (hoao) no keia." Ia manawa, hookaawaleia ae la kona huhu mai ona aku, a paniia iho la ka hilahila a me ka maka'u ma ka hakahaka o ka huhu.

I ka wa nae i ala ae ai o Kekalukaluokewa mai ka hiamoe ona awa ae, a ike mai la i ka wahine, ia Laielohelohe, honi iho la ma ke ano mau o ka hiki malihini ana.

Alaila, i mai la oia i kana wahine, "E Laielohelohe, ua lohe iho nei wau nou, ua haule oe i ka hewa me ka Haku o kaua (Kaonohiokala), a nolaila, ua pono aku la no oe me ia, a ua pono no hoi wau ke noho aku malalo o olua, no ka mea, nona mai keia noho hanohano ana a aia no hoi ia ia ka make a me ke ola; Kamailio aku paha auanei wau, o ka make mai kai ala; nolaila, ma kahi a ka Haku o kaua e manao ai, pono no ke hooko aku, aole nae no ko'u makemake ka haawi aku ia oe, aka, no ka maka'u i ka make."

Alaila, i aku la o Laielohelohe i kana kane, "Auhea oe, kuu kane o ka wa heu ole, ua pololei kou lohe, a he oiaio, ua haule wau i ka hewa me ua Haku la o ka aina, aole nae i mahuahua, elua wale no a maua hana ana i ka hewa; aka, e kuu kane, aole na'u i ae e haawi ia'u e hoohaumia i kuu kino me ua Haku la o kaua; aka, na kuu mea nana i malama ia'u i ae e hana wau i ka hewa; no ka mea, i ka la a oukou i hele mai ai, oia no ka la a ua Haku la o kaua i noe mai ai ia'u e hoohaumia ia maua; aka, no ko'u makemake ole, nolaila, ua kuhikuhi aku wau i ko'u ae ole ia ia; aka, i ka hoi ana iluna a hoi hou mai, nonoi ae la kela ia Kapukaihaoa, a nolaila, ua launa kino maua elua manawa, a no ko'u makemake ole, ua huna wau ia'u iho ma na hale kuaaina, a no ia mea no hoi, ua haalele wau i kahi au i hoonoho ai, a ua imi mai nei wau ia oe; a i ko'u hiki ana mai nei hoi, loaa iho nei oe ia'u me keia wahine. A nolaila, ua pai wale kaua, aole au hana no'u, aole hoi a'u hana aku ia oe; nolaila, ma keia po e hookaawale oe i kela wahine."

A no keia mea, ua pono ka olelo a ka wahine imua o kana kane; aka, ma keia olelo hope a Laielohelohe, ia manawa, ua ho-aia ke ahi enaena o ke aloha wela o Hinaikamalama no Kekalukaluokewa, no ka mea, e kaawale ana laua mai ko laua launa hewa ana.

Hoi aku la o Hinaikamalama i Haneoo, a noho iho la ma kona hale mau; i kela la keia la o Hinaikamalama ma kona Hale Alii, he mea mau ia ia ka noho ma ka puka o ka hale, a huli ke alo i Kauwiki, no ka mea, ua hoopuniia oia e ke aloha wela.

I kekahi la, i ke Alii wahine e hoonana ana i kona aloha ia Kekalukaluokewa, pii ae la oia a me kona mau kahu iluna o Kaiwiopele, a noho iho la malaila, huli aku la ke alo i Kauwiki, nana aku la ia Kahalaoaka, a o ke kau mai a ke ao iluna pono o Honokalani, ia manawa, he mea e ka maeele o ke Alii wahine i ke aloha no kana ipo; alaila, oli ae la oia he wahi mele penei:

"Me he ao puapuaa la ke aloha e kau nei,
Ka uhi paapu poele i kuu manawa,
He malihini puka paha ko ka hale,
Ke hulahula nei kuu maka.
He maka uwe paha--e. Oia--e.
E uwe aku ana no wau ia oe,
I ka lele ae a ke ehukai o Hanualele,
Uhi pono ae la iuka o Honokalani.
Kuu Lani--e. Oia--e."

A pau kana oli ana, uwe iho la oia, a nana i uwe, uwe pu me na kahu ona.

Noho iho la lakou ma ia la a ahiahi, hoi aku la i ka hale, kena mai la na makua a me na kahu e ai, aka, aole loaa ia ia ka ono o ka ai, no ka mea, ua pouli i ke aloha.

A pela no hoi o Kekalukaluokewa, no ka mea, ia Hinaikamalama i haalele aku ai ia Kekalukaluokewa i ka po a Laielohelohe i hiki mai ai, ua pono ole ka manao o ke Alii kane; a nolaila, ua hoomanawanui oia i kekahi mau la mahope mai o ko laua kaawale ana.

A ma kela la i Hinaikamalama i pii ai iluna o Kaiwiopele, a ma ia po iho, hiki oia i o Hinaikamalama la, me ka ike ole o Laielohelohe, no ka mea, ua hiamoe oia.

Ia Hinaikamalama no e ala ana, e hiaa ana no kona aloha, puka ana o Kekalukaluokewa, me ka ike ole oloko o ka Hale Alii ia ianei.

Ia Kekalukaluokewa i hiki aku ai, pololei aku la no oia a ma kahi a ke Alii wahine e hiamoe ana, lalau aku la i ka wahine ma ke poo, a hoala aku la.

Ia manawa, ua hooleleia ka oili o Hinaikamalama me ka manaolana no o kana ipo; aka, i ka lalau ana ae, aia nae o kana mea i manao ai. Ia manawa, kahea ae la oia i na kahu e ho-a ke kukui, a ma ka wanaao, hoi aku la o Kekalukaluokewa me kana hanaukama (Laielohelohe).

Ma ia manawa mai, he mea mau ia Kekalukaluokewa ka hele pinepine i o Hinaikamalama i kela po keia po me kona ike oleia; a hala he anahulu okoa o ko Kekalukaluokewa hoomau ana e hana hewa me Hinaikamalama me ka ike ole o kana wahine; no ka mea, ua uhi paapuia ko Laielohelohe ike e ka ona awa mau, mamuli o ka makemake o kana kane.

I kekahi la, kupu ka manao aloha i kekahi wahine kamaaina no Laielohelohe; noalila, hele mai la ua kamaaina wahine nei e launa me ke Alii wahine.

Ia Kekalukaluokewa me na kanaka ma ka hale kahi-olona, ia manawa i launa ai ka wahine kamaaina me Laielohelohe, me ka i aku ma kana olelo hoohuahualau, "Pehea ko Alii kane? Aole anei he uilani, a kani uhu mai i kekahi manawa no ka wahine?"

I aku la o Laielohelohe, "Aole, he maikai loa maua e noho nei."

Olelo hou ke kamaaina, "Malia paha he hookamani."

"Ae paha," wahi a Laielohelohe, "aka, i ka'u ike aku a maua e noho nei, he oluolu ko maua noho ana."

Ia manawa, olelo maopopo aku la ke kamaaina me ka i aku, "Auhea oe? O ka maua mahinaai aia ma kapa alanui ponoi; i ka wanaao, ala aku la ka'u kane i ka mahiai ma ua mahinaai nei a maua, i kuu kane nae e mahiai ana, hoi mai ana no o Kekalukaluokewa mai Haneoo mai, manao koke ae la no kuu kane me Hinaikamalama no, hoi ae kuu kane a olelo ia'u, aole nae wau i hoomaopopo. A ma ia po mai, i ka puka'na mahina, ala ae la wau me ka'u kane, a iho aku la i ka paeaea aweoweo ma ke kai o Haneoo; ia maua e hele ana, a hiki i ke alu kahawai, nana aku la maua e hoea mai ana keia mea maluna o ke ahua i hala hope ia maua; ia manawa, alu ae la maua e pee ana, aia nae o Kekalukaluokewa keia e hele nei, alaila, ukali aku la maua ma ko iala mau kapuai, a hiki maua ma kahi kokoke i ka hale o Hinaikamalama, aia nae ua komo aku no o Kekalukaluokewa; ia maua i ka lawai-a, a hoi mai maua a ma kahi no a makou i halawai mua ai, loaa iho la maua ia Kekalukaluokewa e hele ana, aole ana olelo ia aole hoi a maua olelo ia ia. Pau ia; i keia la hoi, olelo ponoi mai la ke kahu o Hinaikamalama ia'u, he kaikuahine no kuu kane, anahulu ae nei ka launa ana o na'lii, na'u nae i hoohuahualau aku; a nolaila, hu mai ko'u aloha me ka'u kane ia oe, hele mai nei wau e hai aku ia oe."

MOKUNA XXXIV

A no keia olelo a ka wahine kamaaina, alaila, ua ano e ko ke Alii wahine manao, aole nae oia i wikiwiki i ka huhu; aka, i mea e maopopo lea ai ia ia, hoomanawanui no o Laielohelohe. I aku nae oia i ke kamaaina, "Malia i hookina ai kuu kane ia'u i ka inu awa, ia'u paha e moe ana i ka ona awa, hele kela; aka, ma keia po, e ukali ana wau ia ia."

Ia po iho, hoomaka hou o Kekalukaluokewa e haawi i ka awa, alaila, hooko aku la no kana wahine; aka, mahope o ka pau ana o ka inu awa ana, puka koke aku la o Laielohelohe iwaho o ka hale, a hoolualuai aku la, a pau loa ka awa i ka luaiia, aole nae i ike mai kana kane i keia hana maalea a kana wahine; a i ka hoi ana aku i ka hale, haawi mua iho la ua o Laielohelohe ia ia i ka hiamoe nui ma kona ano maalea.

A ike mai la o Kekalukaluokewa, he hiamoe io ko kana wahine no ka ona awa; ia manawa hoomaka hou ke kane i kana hana mau, a hele aku la i o Hinaikamalama la.

A ike o Laielohelohe, ua hala aku la kela, ala ae la oia, a ukali aku la ia Kekalukaluokewa me kona ike oleia.

Ia ukali ana o Laielohelohe, aia hoi ua loaa pono aku la kana kane ia ia e hana ana i ka hewa me Hinaikamalama.

Ia manawa, olelo aku o Laielohelohe ia Kekalukaluokewa, oiai aia ma ko Hinaikamalama wahi moe laua, "E kuu kane, ua puni wau ia oe, malia oe e hookina nei ia'u i ka awa, he hana ka kau, a nolaila, ua loaa maopopo ae nei olua ia'u, nolaila, ke olelo nei wau ia oe, aole e pono ia kaua ke hoomanawanui i ka noho ana maanei, e pono ia kaua ke hoi i Kauai, a nolaila, e hoi kaua ano."

Ike mai la kana kane i ka maikai o ka manao o ke Alii wahine, ku ae la laua a hoi aku la i Honokalani. A ma ia ao ana ae, hoomakaukau koke na waa no ka hooko i ka olelo a Laielohelohe, me ka manao ia po iho e holo ai, aole nae i holo, no ka mea, ua hoomaimai ae la o Kekalukaluokewa, a nolaila, ua hala ia po; a i kekahi po iho, hana hou no o Kekalukaluokewa i kana hana, a no ia mea, ua haalele o Laielohelohe i kona aloha i kana kane, a hoi aku la i Kauai ma kona mau waa, me kona manao hou ole aku ia Kekalukaluokewa.

Ia Laielohelohe ma Kauai mahope iho o kona haalele ana i kana kane; i kekahi la, hiki hou mai o Kaonohiokala mai Kahakaekaea mai, a halawai iho la me Laielohelohe.

A hala eha malama o ko laua hui kalohe ana; he mea haohao nae ia Laieikawai keia hele loihi o Kaonohiokala, no ka mea, eha malama ka loihi o ka nalo ana. A mahope oia manawa haohao o Laieikawai, hoi aku la o Kaonohiokala iluna.

Ninau mai la nae o Laieikawai, "Pehea keia hele loihi ou aha malama, no ka mea, aole oe pela e hele nei."

I mai la o Kaonohiokala, "Ua hewa ko Laielohelohe ma noho ana me kana kane, ua lilo o Kekalukaluokewa i ka wahine e, a oia ka'u mea i noho loihi ai."

A no keia mea, olelo aku o Laieikawai i kana kane, "E kii oe i ko wahine a hoihoi mai e noho pu kakou."

Ia manawa no a laua e kamailio ana no keia mau mea, haalele aku la o Kaonohiokala ia Laieikawai, a iho mai la, me ka manao o Laieikawai e kii ana mamuli o kana kauoha, aole ka!

I keia hele ana o Kaonohiokala, hookahi makahiki; ia manawa, aole o kanamai o ka haohao o Laieikawai no ka hele loihi o kana kane. Ua manao ae o Laieikawai i ke kumu o keia hele loihi, ua pono ole la o Laielohelohe me Kekalukaluokewa.

A no keia mea, ake nui ae la oia e ike i ka pono o kona kaikaina, ia wa, hele aku la o Laieikawai imua o kona makuahonowaikane, me ka ninau aku, "Pehea la wau e ike ai i ka pono o ko'u kaikaina? No ka mea, ua olelo mai nei kuu kane Lani, ua hewa ka noho ana o Laielohelohe me Kekalukaluokewa, a no ia mea, ua hoouna aku nei wau ia Kaonohiokala e kii aku i ka wahine a hoi mai; aka, i ka hele ana aku nei, aole i hoi mai; o ka pau keia o ka makehiki o ka hele ana, aole i hoi mai, nolaila, e haawi mai oe i ike no'u, i ike hiki ke ike aku ma kahi mamao, i ike au i ka pono o ko'u hoahanau."

A no keia mea, olelo mai o Moanalihaikawaokele, kona makuahonowaikane, "E hoi oe a ma ko olua wahi, e nana aku oe i ko makuahonowaiwahine, ina ua hiamoe, alaila, e hele aku oe a komo iloko o ka heiau kapu, ina e ike aku oe i ka ipu ua ulanaia i ke ie, a ua hakuia ka hulu ma ka lihilihi o ke poi oia ua ipu la. O na manu nui e ku ana ma na aoao o ua ipu la, mai maka'u oe, aole ia he manu maoli, he mau manu laau ia, ua ulanaia i ke i-e a hanaia i ka hulu. A i kou hiki ana i kahi o ua ipu la e ku ana, wehe ae oe i ke poi, alaila, hookomo iho oe i ko poo i ka waha o ua ipu la, alaila, kahea iho oe ma ka inoa o ua ipu la, 'E Laukapalili--e, homai i he ike.'Alaila loaa ia oe ka ike, e hiki ia oe ke ike aku i kou kaikaina a me na mea a pau o lalo. Eia nae, i kou kahea ana, mai kahea oe me ka leo nui, o kani auanei, lohe mai ko makuahonowaiwahine o Laukieleula, ka mea nana e malama i ua ipu ike la."

He mea mau nae ia Laukieleula, ma ka po oia e ala ai e malama i ua ipu la o ka ike, a ma ke ao, he hiamoe.

I kekahi kakahiaka, i ka wa e hoomaka mai ai ka mehana o ka La maluna o ka aina, hele aku la oia e makai ia Laukieleula, aia nae e hiamoe ana.

A ike iho la kela ua hiamoe, hooko ae la o Laieikawai i ke kauoha a Moanalihaikawaokele, a hele aku la oia e like me ka mea i aoaoia mai ia ia.

A hiki keia makahi o ka ipu, ka mea i kapaia, "KAIPUOKAIKE," wehe ae la keia i ke poi o ka ipu, a kupou iho la kona poo ma ka waha o ua ipu nei, a kahea iho la ma ka inoa o ua ipu nei, ia wa ka hoomaka ana e ike i na mea a pau i hanaia ma kahi mamao.

Ia awakea, leha ae la na maka o Laieikawai ilalo nei, aia hoi, ua hana o Kaonohiokala i ka hewa me Laielohelohe.

Iloko o keia manawa, hele aku la o Laieikawai a hai aku la ia Moanalihaikawaokele, no keia mau mea, me ka olelo aku, "Ua loaa ia'u ka ike mai a oe mai. Aka, i kuu nana ana aku nei, aia nae ua hewa ka Haku Lani o'u, ua hanaia kekahi hewa me kuu kaikaina, akahi no a maopopo ia'u na kumu a me ke kuleana o kona noho loihi ana ilalo."

A no keia mea, he mea e ka inaina o Moanalihaikawaokele, a lohe pu ae la o Laukieleula, hele aku la kona mau makuahonowai i kahi o ka ipu ike, aia hoi, ike lea aku la laua e hana ana i ka hewa, e like me ka Laieikawai mau olelo.

I kekahi la ae, akoakoa ae la lakou a pau, o Laieikawai me na makuahonowai, e hele e ike i ka pono o Kaonohiokala, a hooholo ae la lakou ia mea.

Ia manawa, kuuia aku la ke alanui mai Kakahaekaea aku a ku imua o Kaonohiokala, ia wa, ua lele koke ka oili o Kaonohiokala, no ke alanui i kuuia mai imua ona. Aole nae i liuliu mahope iho o ko Kaonohiokala haohao ana.

Ia manawa, ua hoopouliia ka lewa, a hoopihaia i na leo wawalo o ka hanehane, me ka leo uwe, "Ua haule ka Lani! Ua haule ka Lani!!" A i ka pau ana ae o ka pouli ma ka lewa, aia hoi e kau mai ana o Moanalihaikawaokele me Laukieleula a me Laieikawai, iluna o ke alanui anuenue.

A olelo mai la o Moanalihaikawaokele imua o Kaonohiokala, "Ua hewa kau hana, e Kaonohiokala--e, no ka mea, ua haumia loa oe, a nolaila, aole e loaa hou ia oe he wahi noho iloko o Kahakaekaea, a o kou uku hoopai, e lilo ana oe i mea e hoomaka'uka'uia'i ma na alanui, a ma ka puka o na hale, a o kou inoa, he _Lapu_, a o kau mea e ai ai, o na pulelehua, a malaila kou kuleana a mau i kau pua."

Ia manawa, kailiia aku la ke alanui mai ona aku la, mamuli o ka mana o kona makuakane. A pau keia mau mea, hoi aku la lakou i Kahakaekaea.

(Ua oleloia ma keia Kaao, o Kaonohiokala ka _lapu_ mua makeia mau moku, a ma ona la na _lapu_ e auwana nei i keia mau la, ma ka hoohalike ana i ke ano o ka _lapu_, he _uhane ino_.)

Ia lakou i hoi ai iluna, mahope iho o ka pau ana o ko Kaonohiokala ola, halawai aku la lakou me Kahalaomapuana iloko o Kealohilani, akahi no a lohe lakou aia oia malaila.

A ma keia halawai ana o lakou, hai aku la o Kahalaomapuana i ka moolelo o kona hoihoiia'na e like me ka kakou ike ana ma ka Mokuna XXVII o keia kaao, a pau keia mau mea, laweia'ku la o Kahalaomapuana e pani ma ka hakahaka o Kaonohiokala.

Ia lakou ma Kahakaekaea, i kekahi manawa, nui mai la ke aloha o Laieikawai ia Laielohelohe, aka, aole e hiki ma kona manao, he mea mau nae ia Laieikawai ka uwe pinepine no kona kaikaina, a he mea haohao no hoi i kona mau makuahonowai ka ike aku i ko Laieikawai mau maka, ua ano maka uwe.

Ninau aku nae o Moanalihaikawaokele i ke kumu o keia mea, alaila, hai aku la oia, he maka uwe kona no kona kaikaina.

I mai nae o Moanalihaikawaokele, "Aole e aeia kou kaikaina o noho pu me kakou, no ka mea, ua haumia oia ia Kaonohiokala; aka, ina he manao kou i ko kaikaina, alaila, e hoi oe a e pani ma ka hakahaka o Kekalukaluokewa." Aka, ua ae koke ae la o Laieikawai i keia mau mea.

A ma ka la o Laieikawai i hookuuia mai ai, olelo mai la o Moanalihaikawaokele, "E hoi oe a me kou kaikaina, e noho malu oe a hiki i kou manawa e make ai, a mai keia la aku, aole e kapaia kou inoa o Laieikawai; aka, o kou inoa mau o KAWAHINEOKALIULA, a ma ia inoa ou e kukuli aku ai kou hanauna ia oe, a o oe no ke akua o kou mau hanauna."

A pau keia kauoha, lawe ae la o Moanalihaikawaokele a kau aku la iluna o ke alanui, a kau pu aku la me Moanalihaikawaokele, a kuuia mai la ilalo nei.

Ia manawa, hai aku la o Moanalihaikawaokele i na mea a pau e like me ka mea i oleloia maluna, a pau ia, hoi aku la o Moanalihaikawaokele iluna, a noho ma ka pea kapu o kukulu o Tahiti.

Ia manawa, hooili aku la o Kawahineokaliula i ke aupunu i ka Makaula, o Laieikawai hoi ka mea i kapaia o Kawahineokaliula, ua noho oia ma kona ano akua, a ma ona la i kukuli aku ai ka Makaula, a me kona hanauna e like me ka olelo a Moanalihaikawaokele ia ia. A ma ia ano no o Laieikawai i noho ai a hiki i kona make ana.

A mai ia manawa mai a hiki i keia mau la, ke hoomanaia nei no e kekahi poe ma ka inoa o Kawahineokaliula (Laieikawai).

(HOPENA)

End of Project Gutenberg's The Hawaiian Romance Of Laieikawai, by Anonymous

Comments

Log in to leave a comment.

The Hawaiian Romance Of LaieikawaiChapter LXXII: Appendix: Hawaiian Stories (9)

0%33 min left in chapter