Skip to content

Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (1)

Text size

After Namakaokahai had given her consent for her husband to return to his native land, Aukelenuiaiku proceeded to see his brothers-in-law Kanemoe, Kaneapua, Leapua and Kahaumana, and told them of his intentions. He said: “I am going to the land of Kuaihelani to see my parents.” When the brothers of Namakaokahai heard this they all gave their consent, and Kanemoe, the oldest, expressed a desire to accompany Aukelenuiaiku to Kuaihelani.

We will here speak of Kanemoe, to prevent confusion. It is said in this legend that in order to accomplish his desire he had to resort to cunning and deceived his sister. Namakaokahai was feared by her brothers; therefore, in order to be able to answer the calls, Kanemoe planned to take out his spirit from his body and give it another body, and then to leave the one containing his spirit behind as a substitute to make the replies to the sister’s calls. No sooner than he hit upon this plan he proceeded to the making of the new body for his spirit.

After the body was completed Kanemoe took out his spirit and put it into the new body, which resembled him in all details. In order not to make any mistakes in reference to the sound of the voice he thought he would make a test, so he called out, imitating his sister: “Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana?” They all answered, the three real bodies and the spirit. The voice sounded just like his, except that it was rather weak. Because of this weakness in the voice of his substitute, he prevailed upon Aukelenuiaiku to delay their trip for a while until the voice of his substitute grew stronger. This request was granted and the trip was postponed for a while.

When Kanemoe saw that the voice of his substitute was strong enough for the purpose, they set out and journeyed to Kuaihelani. The trip took up two nights and two days. Upon their arrival at Kuaihelani, they looked over the land but failed to see any of the people; they heard no sound of any kind; there was nothing good growing on the land, for the land was overgrown with weeds.

When they saw that the place was deserted, they continued to the hole where the great lizard, Kamooinanea, the grandmother of Aukelenuiaiku, spoken of in the earlier chapters of this legend, lived. When they came to the mouth of the hole, Aukelenuiaiku called: “Kamooinanea,” but no response was heard, so they thought that she must be dead.

The reason why Kamooinanea did not hear the call was because the coral on her forehead and the coral of the floor of the sea had grown together and she was entirely covered over, so she was unable to hear the call of her grandson Aukelenuiaiku.

After calling, Aukelenuiaiku stood up and stamped his feet down on the coral with all his might, breaking it into pieces, and at the same time exposing the body of his grandmother. When Aukelenuiaiku looked at her body, he saw that it was thin and reduced to almost nothing.

Aukelenuiaiku then called her, saying: “Kamooinanea.”

Kamooinanea answered, “Yes.” Then she looked up and she saw that it was her grandson, Aukelenuiaiku. She then greeted him, saying: “My greetings to you.”

The grandmother then inquired: “What has brought you here?”

“I came to see you all.” Aukelenuiaiku asked of Kamooinanea: “Where is Iku and the others?”

Kamooinanea answered: “They are living in Kauai. The reason they left was because of the anguish for you boys, for you had all left them. When your father, Iku, arrived at Kauai he got into a fight with Kukoae, the king of Kauai, but he was victorious and became the king of Kauai. After a time another battle was fought because of your sister, who is very pretty, and your father was defeated by Makukoae. [109]”

This is the end of this legend.

HE MOOLELO NO AUKELENUIAIKU.

MOKUNA I.

AUKELE ME KONA MAU KAIKUAANA LOKO INO.

O keia moolelo o Aukelenuiaiku, oia kekahi o na moolelo kaulanaloa ma Hawaii nei, o Kuaihelani ka aina, o Iku ke kane, he ’lii. O Kapapaiakea ka wahine, na laua na keiki he umikumamalua. E hoomaka ana ka olelo ma Kuaihelani. Eia na inoa o na keiki: Kekamakahinuiaiku, Kuaiku, Nohoaiku, Heleaiku, Kapukapuaiku, Heaaiku, Lonoheaiku, Naaiku, Noiaiku, Ikumailani me Aukelenuiaiku, he mau kane, ame Kaomeaaiku, he wahine. O Aukelenuiaiku ka mea nona keia moolelo.

Mai ka hiapo a ka mua ponoi o Aukelenuiaiku, aole o Iku i hii, aole i lawelawe, aole hoi i hooili i ka aina no kekahi o lakou, aole no hoi i hoopunahele. A ia Aukelenuiaiku, malama o Iku, lawelawe a hii, a hooili i kona kapu a me ka aina nona. A no keia punahele o Aukelenuiaiku i ko lakou makuakane, ua huhu kona mau hoahanau ia ia, a ua imi lakou i mea nona e make ai. Wahi a ko lakou kaikuaana loa, a Kamakahinuiaiku: “Kupanaha ko kakou makuakane, ia’u hoi i ke keiki mua, aole i hooili mai i kona kapu a me ka aina, a i ke keiki hope loa, ia ia ka e hooili ai.”

O ka hana nui a na kaikuaana o Aukelenuiaiku, o ka mokomoko, o ka hakoko, ke kuikui, a me na mea ikaika e ae, a ma keia mea, ua lilo lakou he poe kaulana no Kuaihelani ma keia hana, a o lakou ka oi o ka ikaika ma ia hana. A ua hele lakou e kaapuni ma ka aina a puni, aole mea aa mai ia lakou. Ia lakou e kaapuni ana i ka aina o Kuaihelani, kaulana aku la ka ikaika o Kealohikikaupea, no Kauai ia kanaka. O kona ikaika, he uhaki wale no i ke kanaka a hiki lakou nei i laila, hookahi no puupuu waiho ana i lalo. Kaapuui lakou a puni o Kauai, aohe mea aa mai ia lakou. Ia lakou nei ma Kauai, kui aku la ka lohe, ekolu o Oahu kanaka ikaika loa. O ko lakou mau inoa, o Kaikipaananea, o Kupukupukehaikalani, o Kupukupukehaiiaku. Aohe puko momona o Oahu nei ia lakou. A hiki lakou i Oahu nei, hakoko iho la lakou, hookahi no puupuu, waiho ana ua mau kanaka ala o Oahu nei i lalo, a haalele iho la lakou. Hele lakou a Maui, e noho ana o Kakaalaneo ke ’lii o Maui, hakoko no make no ia lakou nei.

Ia lakou ma Maui e kaapuni ana, kaulana mai la o Kepakailiula i ka ikaika a me ke koa, e hiki ia ia e haihai i ke kanaka, a oia ka oi o Hawaii a puni. A lohe lakou i kona kaulana i ka ikaika, makau iho la lakou a hoi mai la i Kuaihelani. A hiki lakou i Kuaihelani, kukulu iho la lakou i na hana lealea a pau loa, ka hakoko, ka mokomoko, ke kuikui, ka honuhonu, ka puhenehene, ka hula, ka olohu, ka lele kawa, ka pahee, a me na hana e ae. Ma keia mau hana lealea a lakou a pau loa, ua hooulu lakou i mea e hele mai ai ko lakou kaikaina o Aukelenuiaiku, alaila, pepehi lakou ia ia a make. No ka mea, o Aukelenuiaiku, ua paa loa ia i ka palama ia i ko lakou makuakane e Iku, ma ke ano kapu alii, a me ka punahele loa.

Ma keia noho kapu ana o Aukelenuiaiku, ua lohe ia aku la ka pihe uwa a na kaikuaana ona, e lealea ana, alaila, ninau aku la o Aukelenuiaiku ia Iku, ko lakou makuakane: “He pihe aha keia o kai e uwa nei?” Hai aku ka makuakane: “He hakoko.” “Pehea ia mea?” “Elua kanaka, ku i luna, kulai kekahi i kekahi, a hina kekahi, alaila, uwa ka aha. Oia kela pihe au e lohe la i ka uwauwa mai.” Alaila, i aku o Aukelenuiaiku: “Makemake wale.” Pela no o Aukelenuiaiku i ninaninau mau ai i ko lakou makuakane. Alaila nonoi aku la ia e iho e nana. Hoole mai ko lakou makuakane: “Aole oe e iho.” I aku o Aukelenuiaiku: “No ke aha hoi?” I mai ka makuakane: “Mamuli oe make i ou mau kaikuaana, no ka mea, ua hoomauhala ou kaikuaana ia oe e noho nei.” Ninau aku la o Aukelenuiaiku: “Heaha ka hala i hoomau ai?” I aku ka makuakane: “He hala, oia kuu hooili ana i ke kapu nou a me ke aupuni; nolaila mai iho oe, o make auanei i ou mau kaikuaana.”

A hala he anahulu, alaila, lohe hou ia mai la ka pihe uwa hou, aole o Aukelenuiaiku i hai aku i ko lakou makuakane, no keia leo uwa hou. Ku ae la ia a iho malu i kai e nana ai, me ka ike ole o ko lakou makuakane. Aia ma ka lima o Aukelenuiaiku, he pua e paa ana. A hiki o Aukelenuiaiku i ka hale o na kaikuaana, kaka iho la oia i ka pua, lele aku la ka pua a komo i ka hale o kona poe kaikuaana. A komo ka pua a Aukelenuiaiku i loko o ka hale, lalau iho la na kaikuaana a olelo iho la: “Kupanaha! o ka kakou pua he pauku, o keia pua hoi he owili.” Ia lakou e olelo ana, lalau mai la kekahi kaikuaana o Aukelenuiaiku i ka pua, a olelo mai la: “Aole keia he pua e; o ka pua no keia a ko kakou kaikaina a Aukelenuiaiku.” Ia ia e olelo ana, lalau mai la o Kekamakahinuiaiku, ke kaikuaana huhu o lakou, a haihai iho la i ka pua a hakihaki loa. Mahope o ko lakou ike ana i ka pua, hiki mai la o Aukelenuiaiku i mua o lakou, a ku iho la ma waho o ka pa o ka hale. Ia Aukelenuiaiku e ku ana malaila, nana aku la kona mau kaikuaana a pau ia ia, he mea e ke kanaka maikai. Ua like kona ili me ka maia pala memele, a o kona mau onohi maka me he opuu maia la o ka hua ana o ka wa hou, a he pololei hoi kona kino, aohe puu, aohe kee, aohe ona mea e like ai.

O ka lehulehu e piha ana, mahalo aku la lakou i ke kino o Aukelenuiaiku i ka maikai launa ole. Ia lakou e mahalo ana, ua hoopiha loa ia ko lakou kaikuaana mua loa i ka huhu no Aukelenuiaiku, a ano e ae la kona mau helehelena. Alaila, kena aku la ia i kekahi o kona mau muli iho, e hele aku e ninau ia Aukelenuiaiku i ke kumu o kona iho ana mai. O ka inoa o ia mea o Kuaiku. A hiki ia i mua o Aukelenuiaiku, ninau aku la: “Heaha kau huakai o ka iho ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I ka lealea.” Hoi aku la o Kuaiku, a i ke kaikuaana huhu o lakou hai aku la. A lohe ia, hoouna aku la ia Kuaiku, e hele a e kui aku i hookahi puupuu ia Aukelenuiaiku. Ia ia i hele ai a kui ia Aukelenuiaiku, aole i hina, aole hoi i eha o Aukelenuiaiku, aka, o kona lima ka i haki, kui hou kekahi lima, haki hou no, pau loa na lima elua. A pau ke kui ana ia Aukelenuiaiku, kaha aku la hoi: ia wa o Aukelenuiaiku i hopu aku ai a paa i na lima, popo ae la ia a kiola aku la i ka ae kai. A ike na mea a pau loa i ka ikaika o Aukelenuiaiku, uwa ae lakou a haalele, a olelo iho la: “Akahi wale no mea i hina ai, a i hai ai na lima o Kuaiku.” A mahope o keia, puka hou mai kekahi kaikuaana ona me ka manao e pepehi ia Aukelenuiaiku. He oi ia ma ka hakoko ana, i luna no hai ke kanaka; a ia Aukelenuiaiku, aohe hina, aohe eha. A ike iho la ia aohe hina o Aukelenuiaiku, hoi aku la, ia wa o Aukelenuiaiku i lalau ai a kiola i loko o ke kai. Uwa ae la na kanaka.

Pela no o Aukelenuiaiku i hakaka ai me kona poe kaikuaana a pau loa. Nana wale no ka eha, a koe ke kaikuaana huhu ona. A ike ua kaikuaana huhu la o Aukelenuiaiku, ua pau loa na kaikaina i ka eha, hele mai la ia me kona huhu loa ia Aukelenuiaiku, me kona manao e lalau a kiola i loko o ke kai, aka, i kona hana ana pela i kona pokii aole i ko. Ia laua i hakaka ai me Aukelenuiaiku, me ka ikaika loa, aohe hina o Aukelenuiaiku. Ma keia hakaka ana o laua, ua paupauaho loa kona kaikuaana. Nolaila haalele iho la kona kaikuaana i ka manao hakaka, a hoi aku la. Ia ia e hoi ana, lalau aku la o Aukelenuiaiku ia ia, hopu aku la a kiola i loko o ke kai. Ma keia haule ana i loko o ke kai, pau ae la kona manao hana ino ia Aukelenuiaiku, hoi mai la ua kaikuaana huhu la, a hoomalimali ia Aukelenuiaiku. I aku la ia ia Aukelenuiaiku: “Pau ka hakaka, ka huhu, e noho aloha, he hakaka a hoahanau, he kaikuaana, he kaikaina.” Kono mai la ua kaikuaana la ia Aukelenuiaiku, e hoi i ka hale; ae aku la ia, e manao ana he oiaio. A komo laua i loko o ka hale, ia wa, i wehe ai ua kaikuaana ala i ke pani o ka waha o ka lua o Kamooinanea. Lalau mai la ua kaikuaana la ia Aukelenuiaiku, a kiola aku la i lalo o ka lua, malaila lakou i manao ai e make o Aukelenuiaiku.

MOKUNA II.

KA HAULE ANA O AUKELENUIAIKU I LOKO O KA LUA O KAMOOINANEA, A ME KA LOAA ANA O KA PONO IA IA MALAILA.

Maanei e ike ai kakou i ka poino o Aukelenuiaiku, a me kona pakele ana i ka make a kona kaikuaana kuhu, aloha ole. A haule o Aukelenuiaiku i loko o ka lua, kahea iho ua kaikuaana huhu la, penei: “E, Kamooinanea e, eia mai ko ai la, ai ia mai.” Ia ia e kahea ana, holo mai la kekahi kaikuaana o Aukelenuiaiku (he kaikuaana aloha ia ia), kahea iho la ma ka waha o ka lua: “E, Kamooinanea e! mai ai mai oe, o ko moopuna mai na o Aukelenuiaiku e lele aku la.” Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, ua olioli loa kona poe kaikuaana huhu ia ia, no kona make ana, e manao ana lako ua make io no o Aukelenuiaiku. Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, manao lakou, ua lilo kona kapu i mea ole, a ua nele ka olelo hooilina a ko lakou makuakane maluna ona, a ua lilo i mea ole loa.

A haule o Aukelenuiaiku i lalo o ka lua, aia hoi, elua kanaka e noho ana. Mamua o ko Aukelenuiaiku haule ana, ko laua haule ana i lalo o ka lua. Na ua poe kaikuaana la no o Aukelenuiaiku i kiola. Ike mai la ua mau kanaka ala ia Aukelenuiaiku, minamina iho la laua, no ka maikai o na helehelena o Aukelenuiaiku, ke nana aku, no ka maikai a me ke kina ole o kona ano i mua o laua. Ia laua e kamailio ana, lohe aku la o Aukelenuiaiku, ninau aku la ia: “Heaha ka olua e kamailio nei?” I mai laua: “E minamina ana maua ia oe.” A lohe o Aukelenuiaiku, ninau aku la ia: “I ke aha hoi?” Wahi a ua mau kanaka nei: “I ka make i ka moo, ia Kamooinanea.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ahea puka mai ka moo?” I mai ua mau kanaka nei: “Aia a pii mai ke kai, a emi aku, pii hou mai a emi aku, alaila, hoea hou mai ke kai, alaila, pii pu mai me ka moo, o ka make ka hoi ia o kakou.”

A pau ka olelo ana a laua ia Aukelenuiaiku, mahope o laila, pii mai la ua moo nei o Kamooinanea, a kahea mai la: “E, Aukelenuiaiku e! homai oe i kekahi kanaka i mea ai na’u.” I aku o Aukelenuiaiku: “Haawi aku auanei au ia oe, i aha hoi ko’u hoanoho o keia wahi mehameha?” Alaila, nalowale aku la ua moo nei mai ko lakou mau maka aku. Ma ko lakou ike ana aku i ka helehelena o ka moo, he mea e ka weliweli a me ka makau launa ole, a he mea kaumaha loa ia i ka manao o ua mau kanaka nei. A nalo ka moo mai ko lakou maka aku, i mai la ua mau kanaka nei ia Aukelenuiaiku: “Kupanaha! eia ka ua loaa kou inoa i ka moo; akahi wale no hana ana i pakele ai; ina e hoea mai ua moo nei, o ka manawa ia e pau ai i ka ai ia, aka, ano ke ike nei maua, ua pakele i keia wa, a ina e nalowale loa, pakele maua i ka make.”

Ia lakou e kamailio ana, hoea hou mai la ua moo nei, a kahea mai la: “E, Aukelenuiaiku e, e haawi mai oe i kekahi kanaka na’u.” Hoole aku o Aukelenuiaiku: “Aole e loaa aku ia oe ke kanaka.” A lohe ua moo nei i keia olelo a Aukelenuiaiku, i mai la ia: “E haawi mai oe ia’u i hookahi kanaka, i aha kau uku o ka hiki ana mai i anei? no ka mea, ua haawi ia mai oe he kanaka make, e ai aku wau ia oe, aka, nana ae nei au ia oe, a o ka mea i puka pono aku mai loko o’u, nolaila, aole au e ai aku ia oe.” Ma keia olelo a ua moo la, ua ae aku o Aukelenuiaiku, a ua manao iho la ia e hooko i ka olelo a kona kupunawahine moo, a Kamooinanea. Ia wa, haawi aku o Aukelenuiaiku i hookahi kanaka i ua moo nei, i ka manawa i loaa ai ia ia, oia kona manawa i ike ia ai, ua nalo koke i loko o ka opu. A pau ia kanaka, nonoi hou mai la ua moo nei ia Aukelenuiaiku i ka lua o ke kanaka. Haawi aku la no o Aukelenuiaiku ia kanaka, a pau no ia ia i ka ai ia. A pau na kanaka elua, koe iho la o Aukelenuiaiku, ia wa, hoi mai la ua moo nei a noho i luna.

Olelo mai la ua moo nei ia Aukelenuiaiku: “E kii oe i elua lau ape.” A loaa na lau ape ia Aukelenuiaiku, lawe aku la ia i mua o ua moo nei, a luai iho la ua moo nei i luna o na lau ape elua, a piha ae la. I aku la ia ia Aukelenuiaiku: “E ka moopuna, e nana oe.” Nana iho la o Aukelenuiaiku. Alaila, i mai la ua moo nei: “He mau aina keia e ku nei i loko o ka lau ape, he aina nui, he aina uuku, he aina mahana, he aina wela, he aina anu. O keia mau aina nae elua, o Holaniku, o Holanimoe, he mau aina maikai loa keia, he nui na pono o ke kanaka e noho ai, he ai, he ia, he ko, he uala, he maia, he awa, he ulu, a me na mea ai kupono a pau loa. Mai keia wahi a’u e olelo nei ia oe, malaila oe e hele ai.”

A pau nei mau olelo a ua moo la ia Aukelenuiaiku, i aku la ia: “E moe i lalo.” Moe iho la o Aukelenuiaiku i lalo, paa aku la ua moo nei ma ka puhaka o ka moopuna: “E kuu moopuna, ou kaikuaana, e pau ana lakou i ka make ia oe, a e lilo ana oe i alii maluna o lakou, no ka mea, ua hana ino lakou ia oe.” Hai hou aku la no ua moo nei, i kana moopuna ia Aukelenuiaiku: “O keia aina nae, eono malama e malamalama ai, a eono malama e pouli ai; mai hele oe malaila o make oe, no ka mea, mamua aku o keia wahi, he kai omaomao, a hala ia, he kai ulaula aku, mai hele oe malaila o make oe. No ka mea, mai ko’u wa kane ole ko’u hele ana ma keia aina, a hiki i ko’u wa luahine, aole i puni ia’u. O ka inoa o ua aina la o Kalakeenuiakane, o Asia ma ka olelo haole. A o ke kuahiwi, ua kau na hoku i luna, a o na kanaka he uuku loa. A o ka mea nona ua aina la, o Namakaokahai, he ’lii wahine, a he mau kaikunane kona eha, o Kanemoe, o Kaneikaapua, o Leapua, a me Kahaumana. Elua kauwa, o Upoho, a me Haapuainanea. O ke kiai o ka aina, o Moela, he ilio. Ekolu manu, o Manuea, o Kiwaha, a me Halulu. Oia na kanaka o ia aina, aohe nui, no ka mea, he pau i ka ai ia e ke ’kua.”

A pau ka olelo ana a ka moo ia Aukelenuiaiku, alaila, kapili iho la ia i pahu no ke ’kua o Aukelenuiaiku, a paa ka pahu, hoo iho la ia i ke ’kua i loko, oia o Lonoikoualii. A olelo mai la ia Aukelenuiaiku: “O ko akua no nei puni ko aina ia oe; eia ko ai a me ko ia, o Laukahi. He lau maona, pa no i ka lehelehe maona; o ka manawa e maona ai, eha malama e noho ai, alaila, ai hou.” Lalau iho la ua kupunawahine nei i ke koi, a me ka pahi, a hahao iho la i loko o ka pahu, a ooki iho la i kona huelo, a haawi aku la i ka moopuna, i aku la: “O kuu kino maoli keia, oia ka ia oe, a o kuu pau ai kaua, a me kuu kahili ai kaua no ko kaikuahine ia. O ke ano o keia, ina e pau i kuu pau, a kahili i kuu kahili ai kaua, haule i lalo, lilo na kanaka i lehu.” Ma keia mau mea a pau loa, ua hai aku ua moo nei ia Aukelenuiaiku, a ua ao aku i na mea mana a pau loa, a koe nae ka inoa o ke kaikuahine o Aukelenuiaiku, aole i hai aku ua moo la. Eia ka auanei o Namakaokahai no.

Ma keia nalowale ana o Aukelenuiaiku, ua nui ke aloha o ko lakou makuakane nona, a ua kanikau ia me ke aloha i na la a pau loa, a ua hookeai a ua hoohiki iho oia aole e ai i ka ai a make ia, no ka minamina ia Aukelenuiaiku. Aka, o ka makuahine o Aukelenuiaiku, aole ona manao ua make, aole ona ae i ka olelo a kana kane, e hookeai, a e kanikau, no ka mea, ua ike no ia, aole i make, aole no hoi i ai kona makuahine moo, oia o Kamooinanea. Ma kana olelo i mua o kana kane: “Ina hoi ha ia e ai i ka’u ponoi, alaila, mamua ia e ai mai ai ia’u, a mahope i ka’u ponoi. Ke olelo aku nei au ia oe, aia no o Aukelenuiaiku i lalo kahi i ao ai me ke kupunawahine i na mea a pau loa, aole i make, he hoi mai koe i luna nei.” Ma keia mau olelo a ka wahine, ua ko no.

MOKUNA III.

NO KA HOI ANA O AUKELENUIAIKU, A ME KA POMAIKAI I LOAA IA IA MA KEIA HELE ANA I LOKO O KA MAKE.

A pau na mea a pau loa i ka loaa ia Aukelenuiaiku, ia wa, kau ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka moo, hapai ae la ia ia Aukelenuiaiku a kau i luna o ka lua, a hoi aku la ka moo i lalo o ka lua. A hoi aku la o Aukelenuiaiku, lalau iho la ia i ka pahu o ke ’kua ona, a me ka laau, a hii ae la, a hoi aku la i ka hale. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i ka hale, uwe mai la kona makuakane a me na ’lii a pau loa.

Maanei e ike ai kakou ua pololei na olelo a Kapapaiakea i kana kane ia Iku, no ka make ole o Aukelenuiaiku i ka moo. Ia Aukelenuiaiku e uwe ana me na makua, lohe aku la na kaikuaana o Aukelenuiaiku e heenalu ana, i keia pihe e uwe ana, ninau ae la: “Nowai la keia pihe e uwe nei?” “No Aukelenuiaiku.” A lohe na kaikuaana no Aukelenuiaiku keia pihe e uwe nei, hilahila loa lakou, i ke ola hou ana o ko lakou pokii, o Aukelenuiaiku. A no ko lakou hilahila, manao iho la lakou e hana i moku a holo i ka aina e. Pae aku la lakou mai ka heenalu aku a uka, pii aku la i ke kuahiwi. Ma keia noho ana a lakou i ke kuahiwi, elua mahina i hala. Mahope o laila, pii aku la o Aukelenuiaiku. O ke kumu o Aukelenuiaiku o ka pii ana, o ke kapili manu. A loaa ka manu ia ia, pulehu iho la ia a moa; a ia ia e ai ana, hiki mai la kona mau kaikuaana, hao ae la i ka manu, a pau ia lakou, nele iho la o Aukelenuiaiku. Iloko o ia wa, kena aku la ke kaikuaana huhu ia Aukelenuiaiku, e hele i wai. Ia Aukelenuiaiku i hele ai, ku ae la ua kaikuaana huhu nei a hahai mahope o Aukelenuiaiku. Ia Aukelenuiaiku e ukuhi ana i ka wai, hiki aku la ua kaikuaana huhu la, a papani iho la i ka waha o ka punawai, a paa iho la o Aukelenuiaiku i lalo o ka lua wai, a make iho la.

A make o Aukelenuiaiku, hoi aku la ua kaikuaana la, a hiki i kahi a na kaikaina e noho ana. Ninau mai la ke kaikuaana aloha ia ia: “Auhea ko kakou pokii?” I aku la ia: “Aole au i ike ia ia, aole i launa, aole no hoi ma ka’u wahi i hele aku nei.” Mahope o ia olelo ana, ku ae la ke kaikuaana aloha o Aukelenuiaiku, a huli aku la. Ma keia huli ana, hiki aku la ia i ka hale, aole i hoi o Aukelenuiaiku. Lalau aku la ia i ka malo a lei ae la i kona ai, a uwe iho la. Ia ia e uwe ana, lohe aku la ko lakou makuakane o Iku, ninau ae la: “Owai keia e uwe nei?” “Owau no, o Ikumailani.” “E uwe ana oe i ke aha?” “E uwe ana au ia Aukelenuiaiku, ua make.” A lohe ka makuakane, uwe iho la ia.

A mahope o keia uwe ana, pii aku la o Ikumailani e huli. Mamua ae o kona pii ana, olelo aku ko lakou makuakane ia ia: “I pii oe a loaa ko kaikaina, e hoihoi mai oe a hiki i ka hale nei.” Mamua ae o ka pii ana o Ikumailani, olelo aku ia i ko lakou makuakane: “E! ke pii nei au, i nana ae oe a i a ke ahi, ua loaa ko keiki, a i a ole mai, aole i loaa ia’u.” A pau kana kamailio ana, pii aku la o Ikumailani e huli. A hiki ia i ka punawai, nana iho la ia, ua paa o luna i ke pani ia i ka pohaku. Wehe ae la ia i ka pohaku, a nana iho la i lalo o ka punawai, e ku ana o Aukelenuiaiku, ua hele a wiwi, a ua koe iki kahi hanu. Lalau iho la o Ikumailani, a huki ae la i luna, honi iho la laua, a uwe iho la. A pau ko laua uwe ana, ho-a ae la o Ikumailani i ke ahi, a ike mai la ko lakou makuakane, manao iho la ia, ua loaa o Aukelenuiaiku, aole i make.

A loaa o Aukelenuiaiku, hoi mai la laua a hiki i ka hale kahi o ko laua makuakane e noho ana, lele mai la ko laua makuakane uwe, a me na mea a pau loa. O ka nui o na la o keia kaawale ana ewalu la. Mamua ae o ka loaa ana o Aukelenuiaiku, ua paa ka moku o na kaikuaana i ke kapili, a ua makaukau e holo, ua lana i loko o ke kai. Ma keia ola hou ana o Aukelenuiaiku, ua lohe ua kaikuaana huhu lokoino nei, ua hoi mai o Aukelenuiaiku, a nona keia makena e uwe ia mai nei. Nolaila, kena ae la ia e hoomakaukau ka holo, e kahu ke o, a e ee i luna o ka moku.

MOKUNA IV.

KA HOLO ANA O AUKELENUIAIKU ME KONA POE KAIKUAANA MALUNA O KA MOKU E IMI I AINA MA KO LAKOU IKAIKA.

A makaukau ka holo o ka moku, ninau aku la o Aukelenuiaiku i kona kaikuaana oluolu ia Ikumailani: “E holo ana ko oukou moku i hea?” “I ka imi aina.” Wahi a Aukelenuiaiku: “A i aha ia no ka hoi keia aina?” I mai o Ikumailani: “Ua hilahila ke kaikuaana o kakou i ko ola hou ana mai nei, nolaila keia holo o ka moku e imi aina. A loaa ka aina ia makou, maloko o ka ikaika, alaila, o ko makou aina ia e noho ai.”

A lohe o Aukelenuiaiku i ko lakou holo, nonoi aku la ia; “Owau kekahi e holo me oukou.” Olelo mai kona kaikuaana o Ikumailani: “Aole oe e holo me makou, no ka mea, aohe o makou kumu e ae o ka holo, o oe wale no. Ina oe e make aku nei, aole makou e haalele ia Kuaihelani nei.” Ma keia olelo hoole a kona kaikuaana, hoopuka aku o Aukelenuiaiku i kana mau olelo aloha: “E, powa wale ka hele aku a ko hai aina make. Moe ia ka iwi aoao e ke kanaka e, e ke aikane, aole hoi o ka pokii, o ka hoa i hanau pu ia mai ai, mai loko mai o ka aa hookahi. Nolaila, ke nonoi aku nei au, owau kekahi e holo me oukou, i make oukou ko’u poe kaikuaana, alaila, make pu aku wau. Alaila, kaulana ka inoa i hope nei, ‘O mea ma, make pu no me ko lakou pokii.’ Nolaila, aole e waia ka inoa mahope nei.”

Ma keia mau olelo a kakou e lohe nei, he mea e ko Aukelenuiaiku imi hala, a, hilahila ole no hoi, me kona ike pono iho no, na kona mau kaikuaana kona pilikia. O ka mea aiwa loa aku ka ia i ka hahai e hoomano ai. Nolaila, ina he oiaio na ko Aukelenuiaiku waha ponoi keia, ua ae ia kona mau poino, a ua pono no ia ke make. Aka, ma keia koi ana a Aukelenuiaiku, ua loaa i kona poe kaikuaana ka pono a me ke ola, a ua loaa hoi ka pomaikai i olelo ia e ke kupunawahine moo ia Aukelenuiaiku. A ua hooko ia hoi kana mau olelo wanana no Aukelenuiaiku, ma keia holo ana o ka moku.

A pau ka Aukelenuiaiku olelo ana, i mai kona kaikuaana oluolu, o Ikumailani: “Aole oe e holo ia’u, aka, e hele oe a ke keiki a kakou olelo aku, a i ae mai, alaila oe holo.” I aku o Aukelenuiaiku: “Pehea auanei au e olelo aku ai e hoolohe mai ai kela ia’u?” “E hele oe a kahea aku ma kona inoa ponoi, penei: ‘E Kaumailunaoh olaniku e! e kahea mai oe ia’u e pii aku kaua i luna o ka moku, e lealea ai kaua, e paani ai, aole oe e kohu me keia poe elemakule, owau kou hoa e kohu ai, he kamalii, he kamalii.’” A pau ke aoao ana a kona kaikuaana ia ia, olelo mai ko lakou makuakane ia ia: “E kuu keiki, mai hele oe, o make hou oe. No ka mea, aole oe i pakele i ko kakou wa e noho pu nei? Aiwa loa aku oe a hele, o kou make ana no ia aole maua e ike ia oe.” I aku o Aukelenuiaiku: “Aole au e noho me olua, e hele ana au e makaikai, a e nana i na aina o loko o ke kai; nolaila, e hele ana au.”

Mahope o keia olelo ana, iho aku la o Aukelenuiaiku, me kona kaikuaana me Ikumailani, a hiki i ka moku, pii aku la kona kaikuaana i luna o ka moku, noho iho la o Aukelenuiaiku i lalo, maluna o ka uwapo. Alaila, kahea aku la o Aukelenuiaiku i ke keiki. A pau ke kahea ana a Aukelenuiaiku, kahea mai la ke keiki: “Pii mai e kuu makuakane i luna nei o ka moku.” Ma keia kahea ana o ke keiki, pii aku la o Aukelenuiaiku i luna o ka moku, a o na kaikuaana ona, aohe a lakou olelo no Aukelenuiaiku, no ka mea, o ke keiki, oia ka lakou mea nui, ma kana mea e olelo ai, malaila na makua ona a pau loa. No ke keiki, he kapu ikaika loa kona, ina e olelo e make, make no, ina olelo e moe, moe no, ina olelo e hele, hele no. Nolaila, he kapu kona kino a me kana olelo, aole e hoole, aole hoi he leo hiki mamua ona. Oia wale no ka leo oi.

Ia Aukelenuiaiku i luna o ka moku, olelo aku la ia i ke keiki, e kii i ka laau a laua. A lohe ke keiki, kena ae la ia i na kanaka, e kii i ka laau a laua. A hiki mai la ka laau a laua i luna o ka moku, ia manawa, holo ka moku mai ka aina aku o Kuaihelani. Ma keia holo ana, eha o lakou malama i ka moana, pau ka ai, ka ia, ka wai, pau na kanaka i ka make i ka pololi, a pilikia loa iho la na makuakane i ka pololi. A loaa na makuakane i ka pololi, noho iho la lakou i lalo o ka moku. O Aukelenuiaiku a me ke keiki i luna, a loihi na la i hala, haohao iho la ke keiki, iho aku la ia i lalo e nana ai. Aia hoi, e waiho ana kona mau makua i ka pololi a me ka nawaliwali, no ka ai ole. Pii ae la ua keiki la a luna o ka umauma o Kekamakahinuiaiku, kona makuakane ponoi, ke kaikuaana inoino huhu o Aukelenuiaiku. Nana ae la kona mau maka i ke keiki, a olelo ae la: “U, aloha! Aole o makou, ua nui na la i hala o ka noho ana i ke ao, o oe ka hoi; ua pau ka ai a me ka ia, ka wai, a koe elua puna ko wale no.” I aku ke keiki: “Aohe o’u pilikia i ka ai, no ka mea, he ai no ka kuu makuakane, he lau, hoopa wale mai no i ka lehelehe, o ka maona no ia, eha malama e noho ai me ka maona.” A pau ka laua olelo ana, hoi aku la ia me na waimaka e helelei ana a hiki i mua o Aukelenuiaiku. Ninau mai la kona makuakane: “E uwe ana oe i ke aha, a he waimaka aha nei e helelei mai nei?” I aku ke keiki: “E uwe ana au no Kekamakahinuiaiku, ua kokoke e make i ka pololi, hele aku nei au e mauliawa ana.” Olelo aku o Aukelenuiaiku: “E kuu keiki, a, mai make oe a me ou makuakane i ka moana nei, ina aole au e holo pu mai me oukou, no ka mea, he enemi au no ko makuakane, aka, ma ka hanau ana mai a na makua, aole au e hana e like me ko lakou manao ino ia’u. Nolaila, e kuu keiki, eia ka ai a me ka ia, i loko o ka laau a kaua.” O ka inoa o ua laau nei, o Kaiwakaapu. “E kii oe a hemo, na ka ai, na ka ia, na ke kapa, a me na mea a pau loa, e hele mai i waho nei.” A hana aku la ua keiki la e like me na olelo a Aukelenuiaiku, loaa iho la na mea a pau loa. Ai iho la na makuakane a pau, na ohua ee moku a me ka poe lawelawe, a ola ae la, pau aku la ka poniuniu pololi, a me ka nawaliwali ana. A ola lakou i keia make ana i ka pololi, holo hou lakou eha malama hou i ka moana, uhauha lakou i ka ai a me ka ia, ka wai, a me na pono a pau loa, i loaa ia lakou mai loko mai o ka laau mana a Aukelenuiaiku.

A pau na malama eha ma keia holo ana i ka moana, hoomaka ka la mua o ka lima o ka malama. Ia wa, hai aku o Aukelenuiaiku i kona ike i na kaikuaana, a me na kanaka a pau o luna o ka moku: “Apopo ike kakou i ka aina, a ku no ia la, o ka inoa o ua aina ala o Holaniku. He nui na me ai o ia aina, ka ai, ka awa, ke ko, ka maia, ka niu, a me na mea a pau loa.”

A hala ka la ana i hoakaka ai, hiki mai ka lua o ka la, o ia kana la i olelo ai e ku i ka aina o Holaniku. I ke kakahiaka nui, ike mua ia mai la ke kuahiwi o ka aina, a awakea, ku lakou i ka aina. Ma keia ku ana, lele aku la na kanaka i uka, loaa ka ai, ka wai, ka ia, ka awa a me na mea e ae, o ka nui o ko lakou manawa i laila, eha po, eha ao. Kau lakou i ka moku a holo aku la.

Ma keia holo ana, eha o lakou malama i ka moana, a pau ia mau malama eha, hai aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “Apopo kakou ku i ka aina.” A lohe na kaikuaana, olelo mai lakou, “wahahee oe;” aka, aohe mea nana e hoole mai o Aukelenuiaiku ma kona mau ano ike a me ke akamai, ua ae no ka poe holo moku a pau loa, a o na kaikuaana wale no ka poe hoole, no ko lakou opu inoino ia Aukelenuiaiku.

A kokoke mai la ka la a Aukelenuiaiku i olelo ai, ike aku la lakou i ka aina o Kalakeenuiakane. Ma ia la a po, a ao, a kakahiaka ku lakou i ka aina. O ke ’lii o ua aina ala he wahine, o Namakaokahai ka inoa.

I aku o Aukelenuiaiku i na kaikuaana: “Ia’u ka olelo o ka moku o kakou.” I mai na kaikuaana: “Aole no hoi e kapili i moku nou, alaila no hoi olelo.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ina ia’u ka olelo o ka moku, ola kakou, ina ia oukou, make kakou, aole e ola.” Olelo mai na kaikuaana ia Aukelenuiaiku: “Ihea la kau ao ana i neia mea he ikaika a me ke koa, i olelo ai oe maluna o makou e noho malie, a o oe ka waha olelo.” “He oiaio ia, ina he kaua ma ka lima, a ma ke alo, alaila, na oukou ka eha a me ka make; aka, ina he kaua poipu, aole e loaa ia oukou, nolaila au i olelo ai, e make ana kakou.” I mai na kaikuaana: “Aole no au olelo no keia mau mea a pau loa, aia no i ko makou manao, e noho malie no oe.” Ma kea mau olelo a kona mau kaikuaana, noho malie iho la o Aukelenuiaiku, aohe olelo aku.

A kokoke lakou i ka aina, nana mai la ke ’lii wahine, o Namakaokahai, a ike i ka moku e ku ana i ke awa, kena ae la ia i kona mau kaikunane manu eha, e lele e ninau i ka moku i ka hana i holo mai ai. O ka inoa o na kaikunane o Namakaokahai, o Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana.

Lele aku la lakou ma na kino manu, a kau i luna o na ia o ka moku, ninau iho la lakou: “Heaha ka hana a ka moku o ka holo ana mai ianei?” I aku na kaikuaana, “He moku kaua.” A lohe ua mau manu la, hoi aku la lakou a hiki i o Namakaokahai, ninau mai la: “He moku aha kela moku?” “He moku kaua.” A lohe o Namakaokahai, puka mai la a ku i waho, me ka pau ai kaua, a me ke kahili kaua ona.

Aka, mamua ae o ka lohe ana o Namakaokahai i na kaikunane manu ona, olelo aku o Aukelenuiaiku i na kaikuaana ona: “E! auhea oukou, i hele hou mai na manu e ninau i ka moku nei, e hai aku oukou, he moku makaikai keia, aohe moku kaua.” Ia Aukelenuiaiku e olelo ana, hiki mai la na manu i ka moku, a ninau hou mai la: “Heaha ka hana a keia moku o ka holo ana mai i anei?” I aku na kaikuaana o Aukelenuiaiku: “He moku kaua.”

MOKUNA V.

KE KAUA ANA O NA KAIKUAANA O AUKELENUIAIKU ME NAMAKAOKAHAI: KO LAKOU MAKE ANA.

A hoi na kaikunane manu o Namakaokahai mai ka moku aku, alaila, lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka pahu laau ana, a kiola i loko o ke kai, no ka mea, ua maopopo ia ia, e make ana na kaikuaana a me ka moku ia Namakaokahai. A haule ka laau i loko o ke kai, lele aku la o Aukelenuiaiku mahope, a au aku la i loko o ke kai. Ia Aukelenuiaiku e au ana, kahea aku ke keiki, mahope; olelo aku o Aukelenuiaiku: “Aole oe e pono ke au mai, noho no peia.”

Ia ia e olelo ana i ke keiki, ku mai la o Namakaokahai i ke kahakai, lalau iho la i kona pau ai kaua, a pau ae la mahope, lalau iho la i ke kahili a kuehu ae la i ka lewa. Ia wa, lilo ae la ka moku a me na kaikuaana o Aukelenuiaiku i lehu, nana aku la o Aukelenuiaiku, aohe ku mai o ka moku, huli aku la no ia au me kana laau o Kaiwakaapu.

Ma keia mau pauku i kakau ia, ua hooko ia na olelo a ka moo ia Aukelenuiaiku, ia ia e noho ana i lalo o ka lua. A ma keia kakau hou ana, e ike kakou i ko Aukelenuiaiku hana ana me kona akua, a me ka lilo ana o Namakaokahai i wahine nana.

A pae aku la o Aukelenuiaiku i uka, kauo aku la ia i ka pauku laau, a waiho i ka ae one, hele aku la ia a malalo o ka ekoko, moe iho la no ka luhi i ke kai. Ia Aukelenuiaiku e moe ana, hiki mai la o Moela, he ilio kiai ia no ka aina, honi aku la ia i ka hauhauna kanaka, a hae aku la, ia ia e hae ana, oili ae la o Namakaokahai i waho, a kahea aku la i na kaikunane manu ona eha, a hiki mai la lakou. I aku la o Namakaokahai: “E imi ae oukou i keia mea a ka ilio e hae nei, he kanaka paha no luna o ka moku, ua pae ae nei paha i uka, akahi ka hae o ka ilio.” I aku na kaikunane: “Hoouna ia aku au kauwa wahine elua.” Ua maikai ia olelo i ka manao o ke ’lii wahine, a kahea aku la o Namakaokahai i na kauwa wahine elua, ia Upoho a me Haapuainanea. A hiki mai la laua i mua o ke ’lii wahine, olelo aku la ke ’lii ia laua: “E imi olua i ka mea a ka ilio e hae nei, ina i loaa ia olua, e pepehi olua a make.”

Ia laua e hele ana e imi, olelo iho la o Lonoikoualii, ke ’kua o Aukelenuiaiku: “E! eia ka make o kaua, ke hele mai nei e imi ia oe, e ala oe.” Ala ae la o Aukelenuiaiku, a aahu iho la i ke kapa lehu ona. Mahope o keia ala ana o Aukelenuiaiku, aoao aku o Lonoikoualii ia ia, penei: “Ina i hiki mai na wahine elua, he mau wahine maikai, o ko laua mau ano nae, he moo, he iole, o Upoho ka iole, o Haapuainanea ka moo. A hiki mai laua, e waiho aku oe i mua o laua i ke aloha o keia aina, penei: ‘E walina hoi ia oe e Upoho, e walina hoi ia oe e Haapuainanea,’ na laua ia e hilahila ia oe, i ka loaa mua o ko laua inoa, alaila, ola oe.”

A pau ka olelo ana a Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku, hiki mai la o Upoho, a me Haapuainanea. Ia laua e hele mai ana, waiho mua aku o Aukelenuiaiku i ke aloha ia laua: “E walina ia oe e Upoho, e walina ia oe e Haapuainanea.” A lohe laua i ka leo aloha o Aukelenuiaiku, hilahila iho la laua, no ka loaa o ko laua inoa ia ia. I aku o Upoho ia Haapuainanea: “I aha la auanei ka kaua uku i ka mea nana i kahea mai i ko kaua mau inoa.” I aku kekahi: “E hookane kaua.” “Ae,” aku la kekahi, “ae;” hele aku la laua a noho ma a kaoao o Aukelenuiaiku.

MOKUNA VI.

KO AUKELENUIAIKU NOHO ANA I LOKO O KA POPILIKIA A ME KA POMAIKAI ANA.

A launa ae la lakou nei ekolu, elua wahine, hookahi kane, o Aukelenuiaiku, a pau ka lakou mau olelo hoinainau, haule iho la lakou konane. Olelo aku o Aukelenuiaiku i na wahine:

“O ke kui keia, o ka holo kela,
Moe kawa, hapala ka ele,
Na ke kea ka ai,
Ku ka ehu o na waa liilii,
I ke keiki o Kuaihelani.”

A pau ka nanea ana, olelo aku na wahine ia Aukelenuiaiku: “I hoouna ia mai nei maua e make oe, no ka mea, ua ike ia oe e ka ilio a ke ’lii wahine o makou, e Moela; aka, e hoi ana maua a hoole aku, aole i loaa ia maua, a nana ia e hoouna mai i luna hou.”

A hiki laua i mua o ke ’lii wahine, o Namakaokahai, ninau mai la ia: “Auhea ka olua mea i huli aku nei?” I aku na wahine: “Aole i loaa ia maua, a luna maua o ka pali a me ka laau, aohe loaa iki, a uka maua, a kai maua, aohe loaa iki.” Wahi a laua ia Namakaokahai: “Ua kuhihewa paha ka ilio, i ka hohono o ke koko i luna o ka mea ae kai, he kanaka, nolaila, hae.”

Ia laua e olelo ana, kuu hou ae la ke ’lii wahine i ka ilio ana, ia Moela. Aohe hae a koe aku, hamama ka waha, kaawale o luna me lalo. Ia Moela e hana ana, kahea aku la o Namakaokahai i na kaikunane manu ona eha e hele mai, oia o, Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana. A hiki lakou i mua o ke ’lii wahine, olelo aku la ia: “E imi oukou i keia mea a Moela e hae nei, he kanaka paha, aole paha, heaha la?”

A pau ka olelo ana, ia wa, lele lakou. Ia lakou e makaukau ana e lele, olelo aku o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “E Aukelenuiaiku! eia keia make o kaua, ke lele mai nei; a hiki mai lakou eha, e aloha aku oe ia lakou, e like me ko aloha i na wahine.”

A hiki lakou i mua o Aukelenuiaiku, kahea mai la o Aukelenuiaiku me ka leo aloha, penei: “E walina ia oe e Kanemoe; e walina ia oe e Kaneapua; E walina ia oe e Leapua; e walina ia oe e Kahaumana.” Aloha mai la no hoi lakou ia Aukelenuiaiku: “E walina hoi oe.” Mahope o ke aloha ana mai a Aukelenuiaiku ia lakou, kamailio malu iho la lakou no ka loaa o ko lakou inoa, olelo ae la o Kanemoe: “Kupanaha! i hea la kahi i loaa ai o ko kakou inoa ia ia, a i aha la auanei ka kakou uku ia ia.” I mai la kekahi: “Hookahi no a kakou uku ia ia, o ke kaikuahine o kakou, i wahine nana, alaila, o ko kakou kaikoeke keia.” Ae mai la ko lakou nui, alaila, olelo aku la lakou i keia mau olelo ia Aukelenuiaiku, a he mea oluolu loa ia i ko Aukelenuiaiku manao.

A pau ke kamailio ana me Aukelenuiaiku, hoi aku la lakou i ka hale, a hiki lakou, ninau mai la o Namakaokahai: “Auhea ka oukou mea i huli aku nei?” I aku na kaikunane: “Eia’e mahope, ua hookane aku nei makou nau, i loaa ona kaikoeke no makou, no ka mea, he kanaka maikai, aole kina mai luna a lalo, ua like no me oe, nolaila, ua pono no oe ke lawe o kau kane ia.” Ma keia mau olelo a kona mau kaikunane, he mea oluolu loa ia i ka manao o ke ’lii wahine, o Namakaokahai.

Maanei e olelo iki kakou no ka olelo a ke ’kua o Aukelenuiaiku ia ia, a Lonoikoualii. I aku o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “Ua hala keia mau make o kaua mahope, o ka make koe mamua o kaua, o ka make ia mainoino kaua. I hele kaua a hiki i ka hale o ke ’lii wahine, mai komo oe i loko o make oe, ku no oe ma waho o ka puka, no ka mea, e hoike mai ana na mea make i mua ou. O na mea mua e kuu ia mai i mua ou, na wahine i hele mua ae ai, a i aloha mai laua ia oe, pakele oe (oia keia aloha walina); a hala ia make ou, alaila, kuu ia mai ka ilio; a hala ia make, o na kaikunane mai. A hala ia mau make ia oe, alaila, o na mea ai no kekahi mea e make ai oe. Nolaila, e hoolohe mai oe, ina i hanai ia mai oe i ka ai i loko o ka umeke, mai ai oe, aia i loko o laila ko make. Eia kau ai e ai ai oe, o ka ipu e ulu ana me ke ka a me ka lau, aia i laila ka ai, ka ia, ka wai.” O keia mau mea a pau loa ka ke akua o Aukelenuiaiku i olelo mai ai ia ia, a Lonoikoualii.

A pau ka laua olelo ana, alaila, hele aku la o Aukelenuiaiku i kahi o Namakaokahai, a hiki o Aukelenuiaiku i kahi o Namakaokahai, ku iho la ia ma ka puka o ka hale, aloha mai la na mea a pau ia ia. Mahope o ke aloha ana, kahea mai la lakou ia Aukelenuiaiku, e komo maloko o ka hale, aole keia i komo i loko, ku iho la no o Aukelenuiaiku ma laila. Maanei e ike ai kakou i ke ko ana o na olelo a ke ’kua o Aukelenuiaiku, a i ka mana no hoi o Aukelenuiaiku.

Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma ka puka o ka hale o Namakaokahai, kuu ia mai la na wahine elua, oia o Upoho, Haapuainanea. Kena aku la o Namakaokahai: “E Upoho a me Haapuainanea, ka olua make hoi.” Ia wa, huli ua mau wahine nei nana ia Aukelenuiaiku, a ike, o ke keiki i loaa mua ai ia laua, hilahila iho la laua, a holo aku la. Holo o Upoho he wahine iole, a noho i ka poopoo, holo o Haapuainanea, he wahine moo, a pili i ka laau, hala keia make o Aukelenuiaiku.

Mahope o laua, kuu ia mai o Moela, he ilio kiai no ka aina. I ke kokoke ana ia Aukelenuiaiku, hamama ka waha, keke na niho, wehe ke a luna a me ke a lalo, lele mai nanahu ia Aukelenuiaiku. Aole i moku o Aukelenuiaiku, pili e ka ilio i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, a make iho la, lilo iho la ka ilio i lehu. A ike ke ’lii wahine ua make kana ilio, minamina iho la ia me ke aloha, a kulou iho la i lalo e uwe ana i ke aloha.

A make kana ilio, kena ae la ia i kona mau kaikunane eha, ia Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana, i aku o Namakaokahai: “Ka oukou make hoi paha, e lalau iho oukou ia ia nei a lawe aku i mua e ai ai.” A lohe o Aukelenuiaiku i keia olelo, komo aku la ia i loko o ka hale. A ike mai la na kaikunane eha o Namakaokahai, moe a leho iho la lakou. O Kanemoe, kuapohaku ae la ia, a moe iho la ma ka puka o ka hale; o Kaneapua, lilo ae la ia i pauku laau, a waiho iho la; o Leapua, lilo ae la ia i puna; Kahaumana, lilo ae la i ala. O keia mau mea a pau loa, ua hilahila ia Aukelenuiaiku, nolaila, ua pee lakou a pau.

A hala keia mau mea mahope ia Aukelenuiaiku, hiki aku la ia i kahi e ulu ana o ka ipu me ke kulana, a me ka lau, lalau aku la ia i ka umeke a wehe ae la, noho iho la ai, pela ka ia, ka wai. Ia Aukelenuiaiku e ai ana, olelo iho la na kaikunane o Namakaokahai: “Kupanaha keia kanaka o ka mana! ke ai mai nei i ka kakou ai, owai la kona mea i ike ai? No ka mea, ua waiho ia aku nei na mea ai, imua ona, aohe ona ai.”

A pau keia mau mea i ka ike ia e Aukelenuiaiku, alaila, ku mai la na kaikunane o Namakaokahai i luna, me ko lakou mau kino kanaka. Mahope o ko lakou hoao ana ia Aukelenuiaiku, noonoo iho la o Aukelenuiaiku me ka maalea. Kaumaha aku la ia ma ke ano o ke akua, e hoolilo ana ia Namakaokahai a me na kaikunane i akua nona, penei: Kahea ae la o Aukelenuiaiku me ka leo nui:

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (1)

0%37 min left in chapter