Skip to content

Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (2)

Text size

“E na aumakua o ka po, na aumakua o ke ao;
Namakaokahai, Kanemoe,
Kaneapua, Leapua,
Kahaumana, Upoho,
Haapuainanea, Moela,
E ola ia’u e ka pii kuahiwi,
E ka ae kuahiwi,
E ola i ka oukou pulapula,
E ola ia’u i kanaka o kai,
Eia mai ka ai la,
Amama, ua noa.”

Ia Aukelenuiaiku e kaumaha ana i ko lakou mau inoa, he mea akaaka loa ia na lakou, a he mea haohao no hoi i ko lakou lohe ana. Wahi a lakou: “Ua pau loa ko kakou mau inoa i ka loaa ia ia, o kakou iho la no ka paha kona mau akua.” No keia haohao o lakou i keia mau hana maalea a Aukelenuiaiku, ninau aku la lakou: “O kou mau akua iho la no ia?” “Ae, o ko’u mau akua no ia mai ko’u man kupuna mai, a ko’u mau makua, a loaa mai au.” A lohe lakou i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, kena mai la: “E hana hou mai ana oe?” I aku o Aukelenuiaiku: “He kaao auanei o hoi hou aku, hookahi no kaumaha ana o ke ’kua o ka pono, no ka mea, o ka’u wale no ia e pau nei i ke ’kua:

“Make ke kanaka, kau i luna o ka lele,
Make ka puaa, kau i luna o ka lele,
Make ka ilio, ka moa, kau i luna o ka lele,
Ka maia, ka awa, kau i luna o ka lele,
Ka niu, ka ia ula, kau i luna o ka lele.

O keia mau mea a pau loa, he kau wale no i luna o ka lele na ke ’kua, aole au i ike i ka pomaikai a ke ’kua ia’u, ina paha he hanai i kekahi kanaka, ina ua ola na iwi.”

Ma keia mau olelo maalea a Aukelenuiaiku, ua loaa mai ia ia ka pomaikai a me ka pono, a ua pakele oia i ka make a Namakaokahai.

I ka lohe ana o ua poe kaikunane nei o Namakaokahai i keia mau olelo maalea a Aukelenuiaiku, olelo mai la lakou: “I keia la e ike ai oe i ka pono a ke ’kua, a e uku ia ai kau malama ana, a e hoi ai kou mau lilo a pau loa.”

MOKUNA VII.

KA LILO ANA O AUKELENUIAIKU I KANE NA NAMAKAOKAHAI.

Alaila, olelo mai la na kaikunane o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “E! auhea oe, e hoolohe mai oe i keia mau olelo. I kahea mai ko wahine ia oe e hele aku oe ma laila, mai hele oe, o make oe; i kahea mai e hele aku oe a ma ka puka, mai hele no oe, o make oe; i kahea mai e pii aku oe i luna o ka huamoena, mai pii oe, o make no oe. Nolaila, e hele no oe a ma ka puka noho, nana auanei ia e kahea mai ia oe, a o ko hiki ole aku, alaila, hele mai a loaa oe ma ka puka. Ina i olelo mai ko wahine ia oe, e moe olua, mai ae aku oe, o make oe, aka, e pii ae nae oe a luna o ka umauma, noho iho oe, alaila, kani iho ko uhu, a i ninau kela ia oe no keia kani uhu au, hai aku oe, he ono i ka ai. A ina kela i olelo mai ia oe, e hoi mai ianei e ai ai, alaila, pono, no ka mea, o ko wahine he ’kua, aohe kanaka.” Ma keia mau olelo a na kaikunane o Namakaokahai, he mea oluolu loa ia ia Aukelenuiaiku. Ma keia mau mea a pau, ua hooko ia ka olelo a Aukelenuiaiku i kaumaha ai i na akua a ua kokua ia mai oia. Noho iho la Aukelenuiaiku me Namakaokahai, he kane a he wahine.

A ma keia noho ana o laua, ua loaa ka laua keiki, aole nae i hanau, e hapai ana no, alaila, hele aku la o Aukelenuiaiku i ka auau me kana wahine. Ia laua e auau ana, he mea mau ia Aukelenuiaiku, ka hele e nana i ka pahu o ke ’kua ona, o Lonoikoualii, e waiho ana ma ka ae one. A kokoke o Aukelenuiaiku i kahi o ka pahu e waiho ana, lohe aku la ia i ka leo o kona akua, o Lonoikoualii e kahea mai ana: “E, Aukelenuiaiku e! make kaua, eia o Halulu ka manu ai kanaka mai ka lani mai.” A lohe o Aukelenuiaiku, huli ae la ia a nana i ka lani.

MOKUNA VIII.

KA LILO ANA O AUKELENUIAIKU IA HALULU I KA PALI.

Ua paapu ka malamalama o ka la i na eheu o Halulu. A pau ka Aukelenuiaiku nana ana i luna, lalau aku la ia i ka pahu o kona akua, o Lonoikoualii. Ia ia e lalau ana a paa aku ka lima i ka pahu, ia wa loaa ke poo o Aukelenuiaiku ia Halulu, a komo i kona waha, a lawe ia aku la i luna o ka pali. Aia hoi ma ka pali he ana, kahi o ua manu nei o Halulu e noho ai, lawe ia aku la o Aukelenuiaiku, alaila hoonoho. Aia maloko o ke ana eha kanaka e noho ana, he mea ai no na ua manu la. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i laila, aloha mai la lakou, a minamina loa mai la ia Aukelenuiaiku, no ka make i ka manu ia Halulu.

Ia lakou e kamailio ana, ninau aku o Aukelenuiaiku: “Heaha ka oukou e kamailio nei?” “E minamina ana makou ia oe, i ko kanaka maikai, i ka pau i ka ai ia e ka manu.” Ninau aku o Aukelenuiaiku i ua poe kanaka aia: “Pehea e kii mai ai ua manu la?” “O ka eheu akau mua e kii mai ai, pau elua kanaka i ka ai ia, a hala ia, iho mai ka eheu hema, a loaa elua kanaka, iho mai ka nuku mahope.”

Ninau hou aku o Aukelenuiaiku: “Owai na kanaka o oukou e kii e ia mai ana?” “O maua,” pela ka olelo a ia mau kanaka. “He hohonu no anei ke ana i loko lilo?” “Ae, he hohonu no.” I aku o Aukelenuiaiku: “E nee loa olua a loko lilo noho mai, na ka eheu ia e kikoo aku, alaila ooki au ma ka puka nei, o ka laua nei o ka hoa i ke ahi.”

Ia lakou e kamailio ana no na mea e pili ana i ka make o ua manu nei, komo ana ka eheu akau o ua manu nei, kokolo aku la a loaa ua mau kanaka nei i loko lilo o ke ana, umii mai la ka eheu a paa ua mau kanaka nei. A makaukau ka eheu e lawe mai ia laua, kahea mai laua ia Aukelenuiaiku: “Eia maua i luna o ka eheu kahi i kau ai.” A lohe o Aukelenuiaiku, wehe ae la ia i ka pahu, lalau iho la i ke koi, a ooki iho la i ka eheu o ua manu nei, a moku iho la. A moku ka eheu akau, iho mai la ka eheu hema, ooki iho la no o Aukelenuiaiku, moku, kiola no keia mau kanaka i loko o ke ahi; mahope o ka moku ana o na eheu, iho mai la ka nuku, ooki aku ana o Aukelenuiaiku, kaawale ke poo me ke kino.

A make ua manu nei o Halulu, huhuki ae la ia i na hulu ma ke poo o ua manu la, a kiola mai la i lalo. O keia hulu i huhuki ia ai e Aukelenuiaiku, lele mai la ia a ma ke alo o Namakaokahai, ike iho la ia, o na hulu i ke poo o ka manu, o Halulu.

Maanei, e kamailio uuku kakou no ka manu a me Namakaokahai, i ko laua pili ana ma ke kumu. He kaikunane o Halulu manu, no Namakaokahai, ke ’lii wahine o ka aina o Kalakeenuiakane. A ike o Namakaokahai ua make o Halulu, kona kaikunane, kahea aku la ia i kona mau kaikunane, ia Kanemoe, Leapua, Kahaumana, Kaneapua. I aku o Namakaokahai ia lakou: “Eia o Hinawaikolii, na hulu i ka lae o Halulu, ua make, ua pepehi ia.” A lohe na kaikunane, olelo aku la ia Namakaokahai: “Ua pono no ia ke make, no ka mea, he hana ino kana, he ai i ke kanaka.”

Ma keia make ana o ua manu nei ia Aukelenuiaiku, okioki iho la lakou i ka io, a koala aku la i luna o ke ahi, a ai iho la lakou. Mahope o laila, imi iho la lakou i alanui e hoi ai i lalo nei, aka, e noho ana ia wa, ko Halulu lua, he manu no, o Kiwaha ka inoa. Haawi mai la ia ia Aukelenuiaiku i alanui. Oia ke anuenue poomuku, ekolu ano, he lenalena, he ula, he omaomao. A malaila lakou i hoi ai a hiki i lalo.

Ma keia mau hana o pau a Aukelenuiaiku, ua mahalo na kanaka eha ia ia, no kona malama ana ia lakou i loko o ka make, a me ke alanui kahi o lakou i hoi ai i lalo, a ua aloha lakou ia ia.

KA HOI ANA O AUKELENUIAIKU I LALO, ME NA KANAKA.

A hiki o Aukelenuiaiku i lalo me na kanaka, lawe ae la o Kiwaha i ke alanui anuenue i ka pali, mahope o laila, ninau aku o Aukelenuiaiku i na kanaka: “Heaha ka oukou mau mea ono?” I mai lakou: “He ko ka’u, he uwala ka’u, he maia ka’u, he kalo ka’u.” Olelo aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “He kapu ke ko na kuu keiki, ina e ai, o kona manawa ia e make ai, pela ka uala, ka maia, ke kalo, nolaila, mai noho oukou a lalau i keia mau mea a pau loa ke hele kakou ma ke alanui, o make oukou.” A pau ke ao ana o Aukelenuiaiku ia lakou, alaila, hele aku la lakou. Ma keia hele ana aole lakou i malama i na olelo a Aukelenuiaiku. O ke kanaka puni ko, lalau aku la ia i ka puna o ke ko, a make iho la ia; pela lakou a pau loa eha, ua make lakou, mamuli o ka lakou mau mea i ono ai, a papale i na olelo ao a Aukelenuiaiku.

A pau lakou i ka lilo i ka make, koe iho la o Aukelenuiaiku, hoi aku la ia a hiki i ka hale, ike mai la ka wahine me na kaikoeke, uwe mai la, a halawai ae la lakou me ka oluolu aloha. Mahope o keia halawai ana, noho pu iho la laua, he kane a he wahine, ma keia noho ana ua uhi ia ko laua mau manao i ke aloha a me ke manao, a hala ka wa loihi o keia noho ana. Ua uhi ia ka manao o ke ’lii wahine no kana kane, a ua pau kona manao maluna o Aukelenuiaiku. Nolaila, haawi mai la o Namakaokahai, kana wahine i ka ea o ka aina, a me na mea a pau loa i loko o ko Aukelenuiaiku lima, a me kona mau kino ano akua kekahi.

I kekahi la, komo aku la o Aukelenuiaiku i loko o ka hale e ai ai, ia ia e ai ana’ wehe malu ae la o Namakaokahai i ka pahu o ke ’kua o Aukelenuiaiku, a nana iho la i loko, e waiho ana ke koi a me ka pahi i loko, lalau iho la ia ma ka oi o ke koi a hamo iho la, moku ae la ka lima, a kahe ke koko, nolaila, pane iho la o Namakaokahai: “Kupanaha! he mea maikai no ka hoi ka kuu kane e huna nei;” a pau kona nana ana, huna iho la ia. A pau ka ai ana o Aukelenuiaiku, hoi mai la ia a noho. Hoomaoe aku la o Namakaokahai iaia: “Ea! heaha kau mau mea maikai o ka hele ana mai?” Lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka pahu a wehe ae la, lalau iho la i ke koi a me ka pahi, a haawi aku la ia Namakaokahai, me ka olelo aku: “O keia mau mea elua, na mea maikai a’u i lawe mai ai mai ka aina o Kuaihelani mai, a oia mau mea elua a me kuu akua, akolu mea maikai loa.” Ninau mai kana wahine: “Heaha ka waiwai a me ka hana a keia mau mea?” “He oki i ka laau a moku, a pela ka pahi, he mea okioki no na mea uaua a pau loa.” A lohe o Namakaokahai i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, olelo aku la ia i kana kane: “E! o kau mea maikai, o ka’u mea maikai, hooili na ka kaua keiki.”

Ma keia wahi aku, e ike kakou i ka mana o Namakaokahai, a me kona make ole i nei mea oi o ke koi, a e maopopo no auanei ia kakou he ano aku no kona. A pau ko laua kamailio ana no ke koi a me ka pahi, olelo aku o Namakaokahai i kana kane ia Aukelenuiaiku: “E oki mai oe ia’u i ke koi.” I aku o Aukelenuiaiku: “Kupanaha oe! o oe no ka’u wahine ponoi, a pehea la wau e ooki aku ai ia oe, a make iho; e aho, i ke kanaka e au e ooki ai i ke koi a moku, a i ole ia he hoa hakaka, aole o oe o ko’u io ponoi.” I mai ka wahine: “Kahaha! e haawi hoi paha auanei oe i ke koi ia hai, lilo hoi ka mea maikai a ka kaua keiki, nolaila, e hoao mai no oe ia’u.” A no ko Namakaokahai paakiki loa, ae aku kana kane; ma keia ae ana o kana kane, ua lilo ia i mea oluolu loa ia Namakaokahai. Mahope o keia ae ana o Aukelenuiaiku e ooki aku ia Namakaokahai i ke koi, hoolei loa aku la na wawae o Namakaokahai a pololei, ooki iho la o Aukelenuiaiku i ke koi.

MOKUNA IX.

KA HOIKE ANA O NA WAIWAI A AUKELENUIAIKU ME KA NAMAKAOKAHAI.

Ua olelo ia ma ka mokuna mua iho o keia moolelo, o ke koi, a me ka pahi, ka Aukelenuiaiku mau waiwai, a ma keia kakau ana, e olelo ia ana ke oki ana o Aukelenuiaiku i kana wahine i ke koi. Ia Aukelenuiaiku i ooki ai ia Namakaokahai i ke koi, moku ae la kona mau wawae a kaawale loa, a ma keia moku ana o kona mau wawae, he mea lealea iho la ia i ko Namakaokahai manao. I aku o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “U! akahi ka ka mea maikai nui wale au, e oki hou mai ana oe”; a lohe o Aukelenuiaiku, ooki aku la ia i ke koi, a moku na oloolo wawae, pela no ka Aukelenuiaiku ooki ana a hiki i ke poo. Mahope o keia okioki ana, ua kaawale loa kela wahi keia wahi o ke kino o Namakaokahai, aka, aole nae he pau o ka olelo ma kona waha.

A pau loa ke kino o Namakaokahai i ka moku i ke koi a Aukelenuiaiku, ninau ae la ke poo o Namakaokahai ia Aukelenuiaiku: “Ea! pau ae la kau mea maikai e ke kane?” “Ae, ua pau loa ae la, no ka mea, a moku keia mea he kanaka, he make kona hope.” Mahope o keia olelo a Aukelenuiaiku, pane mai o Namakaokahai: “Ae, pau ae la kau mea maikai, o ka’u mea maikai koe.” Ma keia olelo a Namakaokahai, hoi ae la kona kino a hui ma kahi mua, pela na wahi a pau loa i kaawale, a ola ae la ia e like me mamua.

Kahea aku la ia i kona mau kaikunane eha, oia o Kaneapua, Kanemoe, Leapua, Kahaumana. A hiki mai la na kaikunane i mua o ko lakou kaikuahine, o Namakaokahai, i aku la ia: “E aha la wau, e pali paha wau?” Ae aku la na kaikunane, “ae, e pali oe.” Ia wa, ku ana ua pali, lele koae, laumania, nanao, nihinihi; hamo ae la o Aukelenuiaiku me ka makau a me ka hopohopo. Alaila, oili ae la o Namakaokahai a ku ana maluna o ka welau o ka pali, a nana iho i ke kane me ka ninau iho: “E aha ana oe?” I aku ke kane: “E mahalo iho ana au, o kau mea maikai, o ka’u mea maikai, na ka kaua keiki ia.” Ma keia olelo a Aukelenuiaiku, he kanaaho wale ae no, he makau kona e noho ana.

Ia Namakaokahai e ku ana i luna o ka pali, kahea iho la i na kaikunane ona eha: “E aha la wau, e kai paha?” Ae aku na kaikunane, “ae, e kai oe.” Lilo ae la ka aina i kai, he nalu ma na wahi a pau loa, aohe wahi kaawale i koe, a o Aukelenuiaiku, i loko o ka manawa e poi nei ka nalu, oili ae la o Namakaokahai, a ninau mai la i ke kane: “E Aukelenuiaiku, e aha ana oe?” I aku ke kane: “E mahalo ae ana au i keia mea maikai au.”

A mahope o ke kai, kuu iho la o Namakaokahai i ke kino ahi ona, pau ae la ka aina i ke ahi a puni, aohe wahi i koe. A o ke kane hoi o Aukelenuiaiku, aia i loko o ka lapalapa o ke ahi kahi i noho ai. Alaila, ninau iho ka wahine: “E aha ana oe e Aukelenuiaiku?” “E mahalo ae ana au i keia mea maikai au o ke ahi.”

O keia mau mea ekolu, o ka pali, o ke kai, o ke ahi he mau kino lakou no Namakaokahai, ma kona ano akua, koe nae ke kino lele ona, ua haawi aku ia i kana kane. A o ke kino lele o Namakaokahai, ua aua ia i kana kane, aole i haawi aku, no kona manao, o lele auanei, nele ia i ke kane ole, nolaila, aua ia. Aka, o na kaikunane ona, ua manao lakou e hoike malu i ko lakou kaikoeke ia kino.

MOKUNA X.

NO KA HAAWI MALU ANA O NA KAIKOEKE O AUKELENUIAIKU, IAIA I KE KINO LELE.

Maanei, e hoolohe kakou i na olelo ninau a na kaikoeke o Aukelenuiaiku eha, a e nana kakou i ko lakou aloha i ko lakou kaikoeke, a e hoomanao iho i na olelo mua i hala, penei: “I keia la e ike ai oe i ka pono o ke ’kua.” Ninau mai la na kaikoeke o Aukelenuiaiku: “Ea! ua haawi mai anei ko wahine ia oe i na kino ona a pau loa?” “Ae,” pela o Aukelenuiaiku. “Na kino hea ka mea a ko wahine i haawi mai ai ia oe?” “O ke kino pali, o ke kino kai, o ke kino ahi.” I aku na kaikoeke: “Aole i pau loa mai la na kino o ko wahine, koe aku la ke kino lele ia oe.” “Ae, ua aua kuu wahine ia mea, aole i haawi mai ia’u.” I aku na kaikoeke: “No ka manao o ko wahine, o lele loa oe a nalowale, aole e hoi hou mai, nolaila, aua kela.” Mahope o keia mau olelo i aku na kaikoeke: “E ao kakou ia oe, i ke kino lele o ko wahine, i ike oe, eia nae, mai olelo oe i ko wahine.”

I ka po, moe iho la o Namakaokahai i ko laua wahi, o Aukelenuiaiku hoi a me na kaikoeke he hale e aku, a ma ia hale, ma laila lakou i ao ai ia Aukelenuiaiku i ka lele. I aku lakou ia Aukelenuiaiku: “E lele oe a luna o ka ipu kau;” lele ae la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o ka ipu. “E lele hou oe a kau i luna o ka lohelau o ka hale.” Lele ae la no o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o laila, a mai laila iho, haule hou ana i lalo.

Ma keia haule ana o Aukelenuiaiku, ua lohe o Namakaokahai, ala mai la a kahi a na kaikunane e ao ana ia Aukelenuiaiku, ninau mai la: “E aha ana oukou?” “E kui ana makou.” “Pehea ia mea?” “Penei: O Kanemoe ma o mai e ku ai kui mai, a o Kaneapua maanei aku e kui ai, a hina iho nei o Kaneapua, oia ka halulu au i lohe aku la.” A lohe o Namakaokahai, i mai la ia: “U! Eia no ka hoi he mea maikai aku no koe a kuu kane, o ka huna mai nei ka ia ia’u, aohe hai mai; hoehaa no hoi oe e ke kane la.” Mahope o laila, hoi aku la o Namakaokahai i ko laua hale e moe ai. A hoi keia, lele hou ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka lohelau aohe kau, haule iho la i lalo, pahu ana, lohe hou o Namakaokahai i ka halulu, hele mai la ia a hiki, olelo mai la i na kaikunane: “E o’u poe kaikunane, e ao ana paha oukou i kuu kane i ka lele i luna?” “Aole, e hakoko ana makou.” “Pehea ia mea?” “Penei: Ma o mai kekahi maanei aku kekahi apo na lima, alaila kulai, a o ka mea e hina ana, oia ka halulu au e lohe la.”

Ma keia mau olelo hoi aku la no o Namakaokahai moe i ko laua hale. Lele hou ae la o Aukelenuiaiku, maloko ae o ka hale, a hoea maluna o kaupoku, a puka i waho o ka hale. Ma keia puka ana, lele no o Aukelenuiaiku a nalowale i ka lewa kiekie loa, aole hiki i na kaikoeke ke ike ae. Mahope o keia lele ana, hoi iho la o Aukelenuiaiku, a hiki i lalo, i aku na kaikoeke, “ua ike oe i ka lele.” A loaa ke kino lele ia Aukelenuiaiku, aohe mea i koe me kana wahine me Namakaokahai, ua pau loa i ke kane.

Ia laua e noho pu ana, he kane a he wahine, ua aaki ke aloha me ka hoopaa i ko laua mau kino, a ua akaka loa ka hapai keiki o kana wahine akua, o Namakaokahai. Eia nae, aole i hanau, e hapai ana no i loko o ka opu, ua kapa o Namakaokahai i ka inoa ke hanau ae, o Kauilanuimakehaikalani, oia kela uwila a kakou e ike nei i loko o ka wa ua. A o ka Aukelenuiaiku inoa hoi i kapa iho ai no ua keiki nei, o ka inoa o ke ’kua ona, o Lonoikoualii.

A no ka nui loa o ko Namakaokahai aloha i ke kane, ia Aukelenuiaiku, nolaila, pili paa loa laua, i ke kau a me ka hooili, i ka la a me ka ua, i ka wa wi a me ka wa maona, i ka po a me ke ao, i na la a pau loa. Nolaila, ua hooili aku o Namakaokahai i kona waiwai a pau loa, mai luna a lalo, mai uka a kai, mai ka mea uuku a ka mea nui, mai loko a waho, maluna o kana kane.

MOKUNA XI.

KA HOOILI ANA O NAMAKAOKAHAI I NA MEA A PAU MALUNA O AUKELENUIAIKU KANA KANE; KE KAUA ANA O KUWAHAILO ME AUKELENUIAIKU I KA LANI.

Ia Aukelenuiaiku e noho pu ana me kana wahine, me Namakaokahai, ua makaukau ko ka wahine manao e hooili i na mea a pau maluna o Aukelenuiaiku. Nolaila, kahea aku la o Namakaokahai i na kaikunane ona ia, Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumama.

A hiki mai la lakou, olelo aku ko lakou kaikuahine, i aku la ia lakou: “E pii oukou i luna a olelo aku i kuu makuakane a me kuu kaikunane, o Kuwahailo, ka makuakane, o Makalii, ke kaikunane, e olelo aku oukou. Ua hooili au i na mea a pau no kuu kane. O luna, o lalo, o uka, o kai, o ka hao pae, o ke meki ku i ka honua, o ka palaoa, o ka ea makaulii, o ka maulele i ka aina, o ka huhui hoku. A e olelo aku no hoi oukou i kuu makuakane a me kuu kaikunane, ua pau loa keia mau mea a pau maluna o kuu kane, i ka hooili ia, a e lawe pu aku oukou i kuu kane i ike mai laua.” Ma keia mau olelo a Namakaokahai, he mea oluolu loa ia ia lakou. Ma keia wahi a kakou e hoolohe nei, e noonoo iho kakou me ka manao oiaio, i luna o ka lani, keia lele ana o Aukelenuiaiku me na kaikoeke.

Mahope o ko Namakaokahai olelo ana mai ia lakou, lele aku la lakou a ke kua, hiwi hoomaha, ma ia lele hookahi ana, ua hala aku o Aukelenuiaiku i ka lani. Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku, hiki mua aku la ia i kahi o kana wahine, o Namakaokahai, he wahi kapu loa ia, aohe mea hele ma laila. Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma kahi kapu o Namakaokahai, nana aku la o Kuwahailo, a olelo iho i loko ona: “Auwe! make kuu kaikamahine, ke hiki nei ke kupu i luna nei, no ka mea, aohe kanaka nana e pii mai o luna nei, hiki no ke kanaka, ua make o lalo.”

Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku i luna i ka lani, aole ona manao he kaua, a he hakaka, ua lele oia me ka nanea walewale. Aka, maloko o ka olelo a kona akua ia ia, a Lonoikoualii, he kaua, penei na olelo: “E Aukelenuiaiku e! make kaua, eia la he kaua ko luna nei. E aahu oe i ko kapa lehu mai ko poo a ko manea wawae, mai lohi oe o make auanei.” Ma keia mau olelo a ke ’kua ia Aukelenuiaiku, ma laila i maopopo ai he kaua ko luna.

Mahope o ka olelo a ke ’kua ia Aukelenuiaiku, oili mai la ka momoku ahi mai loko mai o ka lima o Kuwahailo a a ana i ka honua. O ka inoa o ua momoku ahi la, o Kukuena, a mahope ona kuu ia mai la ka pohaku o Ikuwa, he pohaku koeleele, oia ka hekili. A pa keia mau mea i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, he mea ole laua, he opala, he mea uhauha na ka makani. Ma keia moolelo, ua olelo ia, i ka wa i pa ai ka hekili i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, nolaila mai ka nakeke o ka hekili a hiki i keia la.

A mao ae la ka momoku ahi a me ka pohaku, nana aku la o Kuwahailo ia Aukelenuiaiku, e ku mai ana no, aole i make. He mea kaumaha loa ia i ko Kuwahailo manao ana, a he mea inoino loa i kona ike ana aku e oia mai ana kona enemi, ke ahikanana o Kuaihelani. Ia wa, kuu hou o Kuwahailo i ka lua o ka momoku ahi, oia o Mahuia, a kuu hou i ka lua o ka pohaku, oia o Welehu, o ka lua ia o na hekili ikaika loa, nakeke, opaipai ka lani, naueue na kukulu o ka honua, haki kaikoo o ka moana, nakaka na pohaku, kahako ka pali, lele ke koae. I ka pa ana i ke kapa lehu o Aukelenuiaiku, ua lilo ia i mea ole, heaha la kona ano, he puahiohio paha.

A hala keia make a Kuwahailo, i nana aku ka hana i ka oioi o Kuaihelani, e ku mai ana no, aole i make, i iho o Kuwahailo: “Ka! akahi no ka make ole o nei kanaka, no ka mea, o ka pau no keia o na mea make, aohe make iho.”

Maanei e hoomaha iki kakou i ka hoolohe ana no Kuwahailo, a me Aukelenuiaiku, a e kamailio kakou no na kaikunane o Namakaokahai, na kaikoeke o Aukelenuiaiku. Ma keia lele ana o lakou mai ka honua ae a ka lani, ua pakeu aku ko Aukelenuiaiku lele i ko na kaikoeke. No ka mea, hookahi la, hookahi po o ka lele ana, o Aukelenuiaiku mai ka honua ae a ka lani; elima la, elima po o ka lele ana o na kaikoeke, hiki i ka lani. Maloko o ka manawa lele o na kaikoeke, ko Kuwahailo manawa i kaua ai me Aukelenuiaiku i ka lani. A hiki na kaikoeke i luna ma kahi kaawale i ko Kuwahailo wahi, ike mua ia mai la ka momoku ahi o Kukuena, a me ka pohaku koeleele o Ikuwa e lele mai ana i mua o lakou. Uwe iho la lakou i ko lakou kaikoeke i ka make, holo aku la lakou a moe leho i ke kahawai ala, a pau ka lele ana mai o ke ahi a me ka hekili, mao ae la, ike aku la lakou ia Aukelenuiaiku e ku mai ana. Ia lakou e nana ana ia Aukelenuiaiku, kahea aku la lakou e hele mai a moe a leho pu iho me lakou ma ke kowa o ka ala, no ka mea, hookahi make i koe, oia kela ahi hope a me ka hekili a Kuwahailo. I aku o Aukelenuiaiku ia lakou: “Moe ia no oukou ma laila, maanei no wau e ku ai, a pepehi aku ia Kuwahailo.” A hala na make a Kuwahailo i hope, oili aku la na keiki a ku ana i mua o Kuwahailo. Ninau mai ko lakou makuakane: “Pehea ko oukou kaikuahine?” “Aia no ke noho la.” “A nohea hoi nei kanaka kupua?” “O ko hunona ia o ke kane ia a Namakaokahai.” A lohe o Kuwahailo i keia olelo a na keiki, ku iho la ia me ka makau a me ka haalulu, a noonoo iho la ia i kana mea e hana aku ai ia Aukelenuiaiku, ka ihu kaeaea o Kuaihelani. I aku la ia i kana hunona: “E, i mua ou wau i hana aku ai i ka hewa, a me ka pono ole, a nolaila, ke waiho aku nei au i ka mohai i mua ou, elua lau kanaka (ewalu haneri ia).” A hiki o Kuwahailo me na lau kanaka elua i mua o Aukelenuiaiku, ninau mai o Aukelenuiaiku: “He kanaka aha keia?” Olelo mai kona makuahunowai: “He mohai ia oe.” I aku o Aukelenuiaiku: “Ua oki ke kanaka no ka moopuna, a no ka aina no hoi.”

Mahope o laila, hai aku la na keiki ia Kuwahailo: “He olelo ka makou i hoouna ia mai nei e ko kaikamahine e hai aku ia oe.” Ninau aku o Kuwahailo: “Heaha kana olelo ia oukou?” Eia kana olelo ia makou: “O luna, o lalo, o uka, o kai, maluna ko hunona, malalo aku oe e noho ai, a me na mea a pau loa.” Ma keia mau olelo a na keike he mea oluolu loa ia i ko Kuwahailo manao, ae mahope o keia olelo ana, ahaolelo iho la lakou. Ma keia ahaolelo ana, hele mai la o Makalii e halawai me Aukelenuiaiku. Ma keia hele ana mai o Makalii, hele pu mai la me kana wahine me Malanaikuaheahea.

Maanei e kamailio uuku no ka wahine a Makalii. O keia wahine o Malanaikuaheahea, he wahine maikai a me ka nani loa, o kona kino ke nana aku, ua like me ka ula o ke ahi ka ula. I kona ku ana a hele mai kona hale noho mai, ua paku ia ka malamalama o ka la, a pouli, nee mai la ka uakoko, uhi mai la ka ohu, kokolo mai la ka noe, halii mai la ke awa, kahe mai la ka wai ula, olapa ka uila. Mahope o keia mau mea, ike ia mai la ke kino o Malanaikuaheahea, e hele mai ana ma luna o ka welelau o ka lima o na kanaka, ua nani loa me ka hiwahiwa ua wahine la ke nana aku, nokamea, ua hoohinuhinu loa o Makalii i kana wahine, a ua nani loa. O ka la, ua pau ia ma hope ona, o ke anuenue malalo o kona mau wawae. A ike o Aukelenuiaiku i keia mau mea a pau i mua ona, a me ka wahine a Makalii, ua maule kona manao, ua poniuniu kona lunaikehala, a ua maule kona noonoo kanaka, nolaila, olelo o Aukelenuiaiku, e hoi i lalo nei.

MOKUNA XII.

NO KAUMAIILUNAOHOLANIKU.

A hiki o Aukelenuiaiku i mua o kana wahine a me ka laua keiki noho iho la laua he kane a he wahine, a hala elua malama. Ia wa, moe iho la o Aukelenuiaiku i ke awakea, a i loko o keia moe ana, ike aku la ia ma ka moe uhane i ka uhane o kana keiki, o Kaumaiilunaoholaniku. O keia keiki a Aukelenuiaiku, oia no kela keiki a lakou i holo pu mai ai mai Kuaihelani mai, a kela kaikuaana huhu o Aukelenuiaiku, a Kekamakahinuiaiku. A ike o Aukelenuiaiku i ka uhane o ua keiki la, uwe iho la ia i loko o kona wa hiamoe, a puoho ae la me ia uwe no.

Ma keia ala ana, kau mai la ka halialia ia Aukelenuiaiku, no ke keiki a me na kaikuaana, nolaila, uwe hamama ae la ia. Ia Aukelenuiaiku e uwe hamama ana, ninau aku la kana wahine o Namakaokahai: “Heaha hoi kau e uwe nei?” “E uwe ana au i ke aloha i kuu keiki.” “Ua loaa keiki no ka oe?” “Aohe na’u, na ko’u kaikuaana, i ka la a makou i ku mai ai ianei ka make ana. A maloko o kuu moe uhane, ike aku nei au i kona uhane, e pii mai ana mai loko mai o ke kai, oia ka maka mua o na uhane a pau loa.”

A lohe kana wahine i keia mau olelo a kana kane, i mai la ia: “Ua ola ko keiki.” I aku o Aukelenuiaiku: “Pehea e ola ai?” I mai kana wahine: “Aia a hoolohe oe i ka’u olelo, alaila, ola ko keiki.” “Pehea au e hoolohe ai?” “E lawe oe i ka ai a me ka ia a waho, i laila oe e ai ai, malama o ike mai ka uhane o ko keiki i ko ai aku, hele mai. A i hiki mai ka uhane o ko keiki i ko alo, mai hopu oe, a i hele a ku ma ko kua mai hopu no oe, aka, i hele mai a noho i luna o ko uha, alaila oe hopu ae, ola ko keiki a me ou kaikuaana, aole e make, no ka mea, e pii ana ka uhane i ke kuahiwi, i ka ai pioia.”

Mahope o keia mau olelo, hana aku la o Aukelenuiaiku e like me na olelo a kana wahine, ia ia e ai ana launa mai la ka uhane o ke keiki. I aku ka wahine ia Aukelenuiaiku: “E wikiwiki kau ai ana i noho paa mai ka uhane o ko keiki.” Ia Aukelenuiaiku e ai wikiwiki ana, poai mai la ka uhane o ke keiki ma kona mau aoao a pau loa, ma ke kua a ma ke alo. No keia kokoke loa o ka uhane o ua keiki la, hopu aku la o Aukelenuiaiku, ia wa, nalowale ka uhane o ke keiki. I aku ka wahine: “Aole e loaa ko keiki, ua wikiwiki oe i ka hopu, ina oe i hoolohe i ka’u olelo, ina ua ola ko keiki. Ua make loa aku la ka uhane o ko keiki.”

Ma keia olelo a kana wahine, he mea kaumaha loa ia i ko Aukelenuiaiku manao, a ua hoomaopopo loa iho la ia e like me na olelo a kana wahine, e make io ana no ka uhane o ke keiki. Nolaila, hooke ai iho la o Aukelenuiaiku, maloko o na la elima, a me na po elima, aohe ai i ka ai, aohe inu i ka wai, pela no a pau na mea e ae, no ka nui o ke aloha i ke keiki.

A ike o Namakaokahai i ko Aukelenuiaiku hooke ai, i aku ia i kana kane: “Heaha kou mea i haalele ai i ka ai?” I aku ke kane: “Ua ike no oe e ka wahine i ke kumu o ko’u hooke ai ana, oia no ka uhane o kuu keiki; nolaila, aia a pau ae kuu kaumaha, alaila, ai aku no wau i ka ai.”

No keia mea, komo mai la ke aloha i loko o ka wahine no kana kane, nolaila, olelo aku la ia i ke kane: “Aia a nui ko ikaika, ola ko keiki, a me ou kaikuaana, aka, i emi ko ikaika, aole e ola ko keiki a me ou kaikuaana.” I aku o Aukelenuiaiku i ka wahine: “Heaha ia mea a’u e hana aku ai me ka ikaika?” “O ka wai ola loa a Kane. Ina i loaa ia oe, ola ko keiki a me ou kaikuaana.” Ma keia olelo a kana wahine, lalau iho la o Aukelenuiaiku i ka ai a me ka ia, a ai iho la, o ke kumu o ka ai ana, o ka lohe ana i ka mea e loaa ai o ka uhane o ke keiki, a me na kaikuaana ona. Mahope o ka ai ana, ninau aku o Aukelenuiaiku i ka wahine: “Mahea ko’u alanui e kii ai i ka wai ola loa a Kane?” I aku ka wahine: “Eia ko alanui e hele ai; mai ke alo o kaua a ka hikina a ka la malaila oe e hele ai, loaa ka wai ola a Kane.”

MOKUNA XIII.

NO KA IMI ANA O AUKELENUIAIKU I KA WAI OLA LOA A KANE.

Maanei e ike ai kakou i ko Aukelenuiaiku mana a me kona hele ana i ka aina malihini e huli i ka wai ola a Kane. Olelo aku ka wahine i kana kane: “Maluna o keia kaha pololei oe e hele ai, malaila oe e lele pololei ai, mai lele oe ma ka hema o ke kaha, o hala oe i ka lewa, make oe. A mai lele oe ma ka akau o ke kaha o haule oe i ka nenelu make oe, aole oe e ola. O keia mau olelo a pau loa, e hoopaa oe ma ko naau.” A pau na olelo a ka wahine i kana kane, lalau aku la o Aukelenuiaiku i ka pahu o kona akua o Lonoikoualii, hookomo ae la maloko o kona poaeae, aahu iho la i ke kapa lehu mawaho ona. A makaukau ko Aukelenuiaiku hele, lele aku la ia a aloha i ka wahine, honi iho la laua, a pau ke aloha ana o Aukelenuiaiku me kana wahine o Namakaokahai, lele aku la ia ma ka hikina a ka la.

A hala ka mahina hookahi o ko Aukelenuiaiku lele ana, hemo ae la o Namakaokahai a waho o ka hale, nana ae la. Mahope o keia nana ana, noho iho la o Namakaokahai hookahi mahina hou, alua mahina, hemo ae la a waho nana, i nana ae ka hana, e lele ana no ke kane. Noho hou iho la ia kakali, hookahi mahina hou, a hala ia mahina, nana hou ae la ia, aohe ike ia o Aukelenuiaiku. Ma keia nalo ana o Aukelenuiaiku mai ko Namakaokahai maka aku, manao iho la ia ua make kana kane, no ka lele ana ma waho o ke kaha pololei. Ma kona noonoo, ua haule o Aukelenuiaiku i ka nenelu o ka lewa nuu a me ka lewa lani. Mahope o keia, uwe hamama ae la o Namakaokahai i ke aloha i ke kane. Ma keia uwe ana, lohe aku la na kaikunane i keia leo uwe, hele mai la lakou e ike, ninau mai la: “Heaha kau e uwe nei?” “O ke kaikoeke o oukou ua make.” Ma keia wahi, e kamailio iki kakou no na mea a pau loa, i ko lakou uwe ana a me ke kanikau ana no Aukelenuiaiku.

A hiki na kaikunane i mua o Namakaokahai, kena aku la ia: “E kii i na mea a pau o luna, e iho mai e kanikau no Aukelenuiaiku, oia ka po, ke ao, ka la, ka hoku, ka hekili, ke anuenue, ka uwila, ka waipuilani, ka ohu, ka ua noe, ka mahina oia o Kaukihikamalama, he kupunakane no Namakaokahai. O lakou a pau loa, ina aole lakou e hiki mai e uwe i kuu kane, pau loa lakou i ka make ia’u.” Mahope o keia olelo ana, ua kiina na mea a pau loa, a ua akoakoa mai lakou i loko o ka wa pokole loa, no ka makau o make ia Namakaokahai.

A hiki mai keia poe, kena hou aku la o Namakaokahai: “E kii i ko ka lani poe, oia keia, Kuwahailo, Makalii, Kamalanaikuaheahea, Kukuena, Mahuia, Ikuwa, Welehu. O keia poe a pau loa, e iho mai lakou i lalo nei e uwe kanikau ai kuu kane, ina aole lakou e hiki mai i ka’u kauoha pau lakou i ka make ia’u. A e olelo aku oukou i kuu kaikunane ia Makalii, pau ka hele ana mai o ka wahine maluna o ka lima o na kanaka, ina ia e hoole i keia, make ia ia’u i keia la.”

Mahope o keia mau olelo, ua makaukau na mea a pau loa, a ua akoakoa i loko o ka wa pokole. O ka hana a keia poe a pau loa, o ke kanikau i ke kane a ke ’lii wahine, oia no o Aukelenuiaiku. Ma keia kamailio ana, e hoi hou kakou e olelo no ka lele ana o Aukelenuiaiku.

Ma keia lele ana o Aukelenuiaiku, aole oia i lele pono maluna o ke au o ke kaha pololei, nolaila, ua haule loa kona lele ana ma ka nenelu o ka lewa, a kokoke loa e make. A ma keia lele ana hoi, ua lolohi loa ko Aukelenuiaiku lima i ka paa i ka pahu o kona akua, o Lonoikoualii, nolaila, hoololi ae la ia ma kekahi aoao, ma keia hoololi ana, ike iho la o Lonoikoualii ke ’kua, ua haalele laua i ke au o ke kaha, kahi a Namakaokahai i olelo mai ai. Nolaila, olelo ae la o Lonoikoualii ia Aukelenuiaiku: “Ke lele nei kaua ma kahi e, aole maluna o ke au o ka aina, aia ke a mai la ke ahi i ka honua, ua pau na mea a pau loa i lalo, a, hookahi wale no mea i koe i luna nei.” Ninau aku o Aukelenuiaiku: “Owai ka mea i koe i luna nei?” I aku o Lonoikoualii, kona akua: “O kela mea e kau mai la, e lele pono oe a laila, puliki oe a paa loa, alaila, ola kaua.” E pono e olelo uuku kakou no kela mea a ke ’kua o Aukelenuiaiku e kuhikuhi nei, i maopopo. O ke kupunakane ia o Namakaokahai, o Kaukihikamalama (he mahina). O kona mea i lohi ai i lima, a ike ia ai e Lonoikoualii, o ka hoomakaukau ana i o nona e lele ai mai luna mai a ka honua. Aka, mamua o kona makaukau ana e lele, ua paa i ka hopu ia e Aukelenuiaiku, a ma keia hopu ana a Aukelenuiaiku, ua puahilohilo ka mahina ke nana aku. O ke kumu i puahilohilo ai o ka mahina, o ka puliki ana o Aukelenuiaiku, pela ka mea i olelo ia maloko o keia moolelo.

A kau o Aukelenuiaiku a me Lonoikoualii i luna o ka mahina, ninau ae la ka mahina me ka hookae ia Aukelenuiaiku: “Nawai ke kupu o oe e na kanaka hookano? Aole i pii ia ko’u kua e ka’u moopuna ponoi, e Namakaokahai, a ia oe, pii ia ana ko’u kua.” “Nau no ke kupu, owau nei la.” “Na’u na wai?” I aku o Aukelenuiaiku: “Nau no.” Olelo ae o Kaukihikamalama: “Oi ana kahi o ka pili ana?” “Owau ke keiki a Kapapaiakea laua o Iku.” I mai o Kaukihikamalama: “O ka hanai no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae, owau no.” I aku ka mahina: “Mai make e kuu haku.” Ma keia kamailio ana a Aukelenuiaiku me Kaukihikamalama i ka lani, ua lohe o Namakaokahai i lalo nei i ko laua olelo ana. Ia wa, akahi no a maopopo ia ia o Aukelenuiaiku keia, no ka mea, o ka inoa o Aukelenuiaiku ia lakou, o Kanakaokai. Nolaila, olelo ae la o Namakaokahai i kona makuakane, a me kona mau kaikunane: “Kupanaha! kai no he kanaka e keia, aole ka; eia no ka o Aukelenuiaiku, ke keiki a Kapapaiakea laua o Iku, ka hanai a Kapoino laua o Kamooinanea.”

Mahope o laila, kahea ae la o Namakaokahai ia Kaukihikamalama e lele mai, me ka moopuna, oia o Aukelenuiaiku. A hoi mai la o Aukelenuiaiku i ka honua, kena ae la o Namakaokahai i na mea hoomalamalama a pau loa e lele i luna o ka lani, i malamalama o Aukelenuiaiku ke hoi mai, oia ka la, ke ao, ka uwila, ke ahi.

A hiki o Aukelenuiaiku i lalo nei, uwe iho la lakou, a pau ka uwe ana, makaukau o Kuwahailo, Makalii, Malanaikuaheahea, Kaukihikamalama, e hoi. A pau lakou i ka hoi i luna o ka lani, noho iho la o Aukelenuiaiku me Namakaokahai he manawa loihi loa, ma ke ano o ke kane a me ka wahine; a mahope o laila olelo aku o Namakaokahai i ke kane: “E imi hou ae oe i ka wai ola loa a Kane.” Ae aku o Aukelenuiaiku i keia olelo a kana wahine, alaila, olelo aku o Namakaokahai: “Ke hoomoe nei au i keia auhau, mai ka puka o ka hale o kaua a ka hikina a ka la, nolaila, e nana pono oe me ka malama loa. Maanei oe e hele ai, mai keia kihi a kela kihi, maluna pono o ke au o ka aina a me ke kaha pololei loa, mai lele oe ma keia aoao, a ma kela aoao, o make oe.”

A pau ke kamailio ana a Namakaokahai ia Aukelenuiaiku, lele aku la ia i ka lani, a ku ma ke kae o ka lua, aia i lalo o ia lua ka wai ola loa a Kane. O ka loihi nae, o ka manawa o ka lele ana, eono mahina. Ma keia ku ana o Aukelenuiaiku i luna o ke kae o ka lua, lele aku la ia a kau ana i luna o Kanenaiau, he kiai ia i hoonoho ia malaila e nana a pepehi aku i ke kupu hiki ma laila, na Kamohoalii i hoonoho aku i laila. Ia Aukelenuiaiku e ku ana ma kona kua, ninau ae la ia me ka huhu hookae: “E! hookano wale oe? nawai ke kupu o oe? Aole i pii ia ko’u kua e ka’u moopuna e Kamohoalii, a ia oe ka hoi pii ia ko’u kua.” I iho o Aukelenuiaiku: “Nau no.” “Na’u na wai?” “O ke keiki au a Kapapaiakea laua o Iku.” “O ka moopuna oe a Kapoino laua me Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae.”

A lohe kela i keia mau olelo a Aukelenuiaiku, aloha mai la ia: “E walina hoi ia oe e kuu haku. Heaha kau huakai o ka hiki ana mai?” Olelo aku o Aukelenuiaiku: “I kii mai nei au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau mai o Kanenaiau: “Ua pau loa nae paha?” I aku o Aukelenuiaiku: “Aole i pau.” I mai la kela: “Nana ia i kuu piko.” Ia Aukelenuiaiku e nana ana i ka piko, kuhikuhi mai la kela i ke ala e lele ai. “Auhea oe, mai lele ma keia aoao o pa oe i ka ohe, no ka mea, ina e pa ka ohe, o ka halulu no ia o ka ohe, a lohe ko kaikuaana, paa ka wai, aole e loaa mai ia oe. Nolaila, maanei oe e lele ai, alaila, loaa ia oe ka wai ola loa a Kane.”

A pau ka olelo ana ia Aukelenuiaiku, mahope o laila, lele aku la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o Hawewe. E like me na olelo i kela mau mea i hala aku, pela no ka olelo ana maanei. I mai o Hawewe: “E kuu haku, heaha kau huakai o ka hiki ana mai?” “I hele mai au e imi i ka wai ola a Kane.” Ia wa, olelo mai o Hawewe: “Mai lele oe ma ka aoao hema, o pa auanei ka lama ia oe, halulu, o ia halulu a lohe ko kaikuaana i lalo, loaa ole ka wai ola a Kane ia oe. Nolaila, maanei oe e lele ai, alaila, loaa ia oe ka wai ola a Kane.” O keia mau kanaka elua, he mau kupunakane no Aukelenuiaiku, ma ka aoao o kona makuawahine, o Kapapaiakea. O ka nui a me ka loihi o ka manawa o Aukelenuiaiku i lele ai, mai ke kanaka mua a keia kanaka hope elua mahina o ka lele ana.

A haalele o Aukelenaiaiku i ke kamailio ana me Hawewe, lele hou mai la o Aukelenuiaiku a kau i luna o Kanenaenae. A pau ka Aukelenuiaiku olelo ana nona a me kona mau makua, komo aku la ia olelo ma ko Kanenaenae pepeiao, maopopo ua pili loa o Aukelenuiaiku ia ia. Alaila, uwe iho la ia ia Aukelenuiaiku; a pau ka uwe ana, ninau aku la ia: “Heaha ka huakai a kuu haku o ka hiki ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I kii mai au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau mai o Kanenaenae: “Ua pau loa nae paha?” “Aole i pau loa.” “Ae, ua loaa; nana ia i kuu piko i pololei.” Ia Aukelenuiaiku e nana ana, i mai la kela: “Mai lele auanei oe ma keia aoao la, o pa oe i ka loulu, halulu. O ia halulu a lohe ko kaikuaana i lalo, paa ka wai ola a Kane, aole e loaa mai ia oe, nolaila, maanei oe e lele ai. Ma keia lele ana au a hiki oe i lalo i ko kupunakane, a nana oe e olelo mai, alaila, loaa ka wai ola ia oe.”

Mahope o keia olelo ana a laua, lele mai la o Aukelenuiaiku a kau ana i luna o Kuemanu. Olelo iho o Aukelenuiaiku: “Nau no ke kupu owau.” Ninau mai kela: “Na’u na wai?” “O ke keiki au a Kapapaiakea laua o Iku.” A lohe o Kuemanu i keia mau olelo, uwe iho la ia ia Aukelenuiaiku, a ninau ae la: “O ka moopuna no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae, owau no ka laua moopuna.” Alaila, ninau mai la o Kuemanu: “Heaha kau huakai nui o ka hiki ana mai?” I aku o Aukelenuiaiku: “I hele mai au e imi i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” “Ae, ua loaa; o iho i lalo i ko kupunawahine, aia i lalo kahi i noho ai i ke kumu o ka pali, oia o Luahinekaikapu, ua makapo nae. A hiki oe, e pulehu maia ana kela, hookahi kauna maia, i lalau auanei kela hookahi, lalau oe hookahi, pela a pau na maia eha. Alaila, nana ia e lalau iho a nele, olelo iho, penei: ‘Nohea la hoi keia kalohe i hiki mai nei?’ Alaila, lalau kela i ka lehu a lu ma ka aoao akau, holo oe ma ka aoao hema e ku ai, a pau ia, lu hou kela ma ka aoao hema, holo oe ma ka aoao akau e ku ai. Mahope o laila, nana aku oe i ka lalau i ka lehu a honi i ka ihu, a i kihe kela ma keia nana ana, ua honi i ka hohono kanaka, alaila, malama oe ia oe iho, o make oe i ka luahine. Nana aku oe, hookahi make i koe; lalau kela i ka ie hohoa a hili ia oe, holo oe ma ka hema, a huli ma ka hema e hili ai, holo oe ma ka akau. A hala keia mau mea, alaila, holo oe a pii i luna o ke kua e noho ai.”

Maanei, e waiho kakou i na olelo o ka launa ana o Aukelenuiaiku me ke kupunawahine, a kona kupunakane i aoao mai ai, a e olelo kakou no ka pau ana o na mea make a ka luahine ia Aukelenuiaiku, a me na olelo hope.

A pau na mea make a ke kupunawahine, alaila, pii ae la o Aukelenuiaiku a noho iho la i luna o ka uha, ninau ae la ke kupunawahine: “Na wai ke kupu o oe?” I aku o Aukelenuiaiku: “Nau no.” “Na’u na wai?” “Owau no ke keiki a Kapapaiakea a me Iku.” A lohe ke kupunawahine, olelo ae la ia ia Aukelenuiaiku: “O ka moopuna no oe a Kapoino laua o Kamooinanea?” “Ae,” aku o Aukelenuiaiku, “ae.” Ia wa ninau mai la kona kupunawahine: “Heaha ka huakai nui a kuu haku o ka hiki ana mai ianei?” “I kii mai nei au i ka wai ola loa a Kane, no kuu keiki a me o’u kaikuaana.” Ninau aku ke kupunawahine ia Aukelenuiaiku, “ua pau loa nae paha?” “Aole.” “E ka moopuna, e nana mai oe ia’u, aohe maka, ua makapo, aohe ike aku, aole paha auanei e loaa ka wai ola loa a Kane.”

Ma keia mau olelo a kona kupunawahine, ua komo mai ke kanalua ia Aukelenuiaiku no ka hooko ole ia o kona makemake. Nolaila, noonoo iho la o Aukelenuiaiku a maopopo ia ia, i aku la ia i ke kupunawahine: “E hele kaua i waho”, a lohe ke kupunawahine, ae mai la ia. Alakai aku la o Aukelenuiaiku a hiki i waho, hoomoe iho la i ke kupunawahine malalo o ke kumu niu, pii ae la o Aukelenuiaiku i luna o ka niu, a loaa elua muo hou o ka niu. Mahope o ka hahaki ana a Aukelenuiaiku i na muo niu elua, kahea iho la ia i ke kupunawahine: “E Luahinekaikapu e! nana ae ko maka i luna i ka lewa.” Ia Luahinekaikapu e huli ana ke alo a nana i ka lani, ia manawa i kiola ai o Aukelenuiaiku me ka ikaika loa, i na muo niu elua i na maka o Luahinekaikapu, alaila, puoho ae la ia a uwe iho la me ka leo nui: “Auwe kuu make!!” Kahea iho o Aukelenuiaiku: “Mai uwe oe, hamau, anaanai ia ko maka, malama o mohala ae ike ko maka.”

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (2)

0%37 min left in chapter