Skip to content

Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (3)

Text size

A lohe ke kupunawahine i ka olelo a kana moopuna, a Aukelenuiaiku, anai koke ae la ia i na maka. Ma keia anai ana, ua loaa mai ka ike i kona mau maka e like me mamua. Kahea iho la o Aukelenuiaiku: “Pehea ko maka?” “Ua ike au.” Mahope o laila iho iho la o Aukelenuiaiku mai luna iho o ka niu, a hiki i lalo.

Olelo aku o Luahinekaikapu ia ia: “E kii oe i ka pohuehue a me ka akoko,” a loaa mai la ia mau mea i mua o ke alo o kona kupunawahine, kui iho la ia me ka nanahu, ke kukui, ka lepo, a wali; a pau loa keia mau mea i ka akoakoa. I aku ke kupunawahine i ka moopuna: “Akahi no kaua a hana ia oe.” Maanei e maopopo ai keia mau mea i hana ia, eia ke ano, he mea hamo i ka lima o Aukelenuiaiku i like me ko Kamohoalii lima.

Mahope o keia mau mea, pena iho la o Luahinekaikapu i ka lima o Aukelenuiaiku a eleele loa, i like me ko Kamohoalii lima ka eleele; no ka mea, o ka poe nana i kiai ka wai ola a Kane, ua maa lakou i ka eleele o ka lima, no ka mea, o ka wai ua paa i ka pulama ia me na kiai, a o ka lima i paele ole ia a lalau, aole e loaa mai ka wai.

Mahope o ka paele ana i na lima o Aukelenuiaiku, olelo aku ke kupunawahine i ka moopuna: “Maanei kaua e noho ai, a pau ka hana ana mai o ka awa, alaila, hele aku oe a ka puka. A hiki oe ma ka puka, alaila haawi mai ka wai ia oe, he wai aumiki ia, hoolei aku no oe, nanao hou aku no ko lima, a i haawi hou mai auanei ia oe i ka wai i loko o ka huewai, alaila, o ka wai ola ka hoi ia a Kane, lawe mai oe.”

Ma keia mau olelo a ke kupunawahine i olelo ai i kana moopuna, hana aku la no ia e like me ia mau olelo kuhikuhi. A hiki o Aukelenuiaiku ma ka puka o ka wai ola, noho iho la ia a liuliu, nanao aku la na lima ona, i loko, ma keia nanao ana, ua haohao loa ka poe e noho ana e kiai i loko o ka puka, no ka mea, aole lakou i ike ia mea mamua.

Ma keia haohao o lakou, noonoo iho la i ka mea e pono ai, nolaila, lalau lakou i ka ai a kau mai la i luna o na lima; kiola ae la ka lima o ia nei i ka ai. Haawi mai la lakou i ka ai, a kau i ka lima o ia nei, kiola ae la no ka lima o ia nei, haule i lalo; nolaila, noonoo iho la lakou i ke ano o keia lima paele e nanao nei. I mai kekahi kiai: “Malama paha no ka wai ola a Kane keia lima e nanao nei.” “Ae,” mai la kekahi, “ae.” Ia wa lalau aku la lakou ia Huewaiakaula, kahi i waiho ai o ka wai ola a Kane, a haawi iho la i ka lima o Aukelenuiaiku.

A loaa ka huewai ia Aukelenuiaiku lawe ae la ia a luna, hahaki ae la ia i ka nuku o ka huewai, ninini iho la i ka wai i loko o kona huewai, a mokumoku ae la i ka aha, o ka huewai oia o Paleaikaahalanalana.

Mahope o keia mau mea a pau loa, lele ae la o Aukelenuiaiku i luna ma kahi e, aole hoi i lele aku ma kahi o kona kupunawahine, o Luahinekaikapu. Aka, ua ike no nae kona kupunawahine i keia lele ana, nolaila, uwe iho la ia i ke aloha i kona kaikaina o Kamooinanea, a me Lonoikoualii, ko laua kaikunane.

Nolaila, haku iho la ia i mele aloha no kona kaikaina. Penei ua mele la:

“Kuhi aku au i Napili,
I ke ala a Kanemakua i hele mai ai,
Ka haku, ka lauoho o Kuliliikaua,
He kanaka no o Lono e!
He hopu manawa no Ulaula i ke ahi,
He kaua ia Kuluheiua,
Make ai ua loku,
Hee ai na paka,
O ka ua kilikili ka,
O ka ua hoomau
Hoomau ka ua i Kamakalana,
Pili i ka hulu o Maui,
Poowai o Ikumailani.
He kau he kau hoowiliwili,
He kau he kau hookookoo,
O oki ka piko moku ka ewe.
O oe ka ia, e ala e Lono,
Ka honua au i luna nei e Kane e,
Ka omo wai o na piliwai,
Ke lu ia ae la e Lonowaimakua.
E ka ua, e ka ua,
Aloha olua e lele la e,
Aloha ka makani kehau noe o Kuaihelani.”

Ia ia e uwe ana me keia mele, e lele ana no o Aukelenuiaiku. Ma keia le le ana ua komo ia i loko o ka lama, a ua pa kona kino i ka lama, nolaila, ua o ka lama a hiki i lalo i o Kamohoalii la. Alaila, ala ae la o Kamohoalii a hoolono o ka hiki aku, a hala elua mahina, aohe hoea aku i lalo. Lele hou aku la no o Aukelenuiaiku a koma i loke o ka loulu, halulu ana, o ka hele no ia o ka halulu o ka loulu a lohe o Kamohoalii i lalo. Lele hou no o Aukelenuiaiku a komo i ka ohe, owe a me ka halulu, lohe hou no o Kamohoalii, aka, ua puka loa o Aukelenuiaiku i luna o ka lua.

Maanei, e hoomaha uuku iho kakou i ka olelo a me ka hoolohe no Aukelenuiaiku, a e hoolohe kakou no Kamohoalii. Ia Aukelenuiaiku i hiki ai i kahi o ka lama e ku ana, ua hiki aku ke o ana o ka lama i na pepeiao o Kamohoalii, aka, ua kakali oia no ka hiki aku a hala elua mahina. Mahope o keia mau malama elua, ua lohe hou ia ka halulu o ka loulu, nolaila, noonoo iho la o Kamohoalii malalo mai keia kalohe, aole maluna aku nei. No ka mea, o ka halulu o ka loulu, ua like ia me ka hekili, o ke o o ka lama, ua like me ke kani o ka pu, o ka owe o ka ohe, me ke kai e poi ana i ka pali; ma ke ano okoa o ke kani o keia mau mea, malaila i maopopo ai malalo mai keia kalohe. Nolaila, ninau aku la ia i ka poe nana i malama o Huewaiakaula: “Auhea ka huewai a me ke koko aha o ka hue?” I mai na kiai: “Ua kii mai oe a lawe aku, aole e kala wale.” I aku o Kamohoalii ia lakou: “Aole au i kii aku.”

Mahope o keia olelo ana, lele aku la o Kamohoalii a loaa o Kuemanu, ke kiai o ka lewa, ninau aku la ia: “Aole anei oe i ike i ke kanaka kalohe?” I mai la o Kuemanu: “Ua ike au malalo mai nei, o ko kaikaina o Aukelenuiaiku, i kii mai nei i wai ola no ke keiki a me na kaikuaana.” A lohe o Kamohoalii, olelo aku la ia: “He kanaka hana ino ia. Aole ia o ka hana pono ana a ke kaikaina; o ka hele mai a launa, he alo he alo, kamailio pono ana, eia ka kana ke kii aihue. Aole au ahewa no kona lawe ana i ka wai ola, eia wale no, no ka hana ino ana ona i ke kupunawahine o maua ia Huewaiakaula, a me ke kupunakane o maua o Paleaikaahalanalana.” Eia ke ano, o ka hahahi i ka nuku o ka huewai, o ka mokumoku ana i ka aha o waho e paa ai.

A pau kana kamailio ana me Kuemanu, ia wa o Kamohoalii i hao ai i kona mana ma ka lele, aole o kana mai o ka lele, me ko Kamohoalii manao e loaa o Aukelenuiaiku, alaila, hana ma ka aoao keiki kane. A hiki o Kamohoalii ma ke kae o ka lua, ninau aku la ia i ke kiai ia Kanenaiau: “Aole anei oe i ike i ke kanaka malalo mai nei?” “Ua ike au o ko kaikaina, o Aukelenuiaiku.” “Pehea ka loihi o ka manawa o ka lele ana aku mai anei aku?” “Hookahi makahiki me na mahina eono.” A lohe o Kamohoalii i keia olelo, lalau aku la i ka laau a Kekuaokalani, o Hoolehelehekii, a hoi aku la i lalo o ka lua.

MOKUNA XIV.

NO KA HOOLA ANA O AUKELENUIAIKU I KE KEIKI, A ME NA KAIKUAANA.

A hiki o Aukelenuiaiku i ka moana i make ai ke keiki, me na kaikuaana, nini iho la ia i ka wai ola i loko o ke kai a kokoke e pau ka wai, he hapalua paha ke koe. Ia Aukelenuiaiku e nini ana, ike aku la o Namakaokahai i ke kane e nini ana i luna o ke kai, aole nae he ola o ke keiki a me na kaikuaana. Kahea aku la ka wahine: “E Aukelenuiaiku e, hoi mai.” A hiki mai la o Aukelenuiaiku, olelo aku ka wahine: “Halaoa oe e ke kane.” Ke ano o ia, mahaoi oe e ke kane. Wahi a ka wahine: “Kai no o ka imi kau a loaa na’u e hana aku, alaila, ola ko keiki me ou kaikuaana. Aole ka! O ka hoi mai no kau a hana naaupo; e pau loa aku la ka wai, aole e ola ko keiki a me ou kaikuaana.”

Eia ka mea hou, ia Aukelenuiaiku i hiki ai ma ka hale, a launa me ka mea aloha he wahine, mahope olaila, hanau ka laua keiki, oia o Kauilanuimakaehaikalani. Elua ano o ke keiki, he ano akua, a he ano kanaka. Ma ke ano o ua keiki la, he pohaku mai luna o ke poo a lalo o na wawae, a ma ke alo hoi, he kanaka mai luna a lalo o ke kino.

I aku o Namakaokahai i ke kane: “Ho mai na’u e hoola ko keiki, a me ou mau kaikuaana.” Ae mai la o Aukelenuiaiku. Holo aku la lakou a ka moana i make nui ai, lana iho la lakou i laila. Olelo aku ka wahine i ke kane: “E ninini iho oe i ka wai ola a ka poho o ko lima, na’u ia e lalau a kapi aku i luna o ke kai.” Mahope o keia olelo, hooko iho la o Aukelenuiaiku. Lalau aku la o Namakaokahai me ka manamana o kona lima a kapi ae la, a pau ke kapi ana, hoi mai la lakou me ka nana ole i hope, a pae i uka. Alaila, huli aku la lakou a nana i hope, aia hoi e ku mai ana ka moku ia manawa, a e pii ana na kanaka i luna o na kia, e lawelawe ana i ke kaula me na pea.

Mahope nae o ka pae ana o Aukelenuiaiku ma i uka, olelo aku o Aukelenuiaiku i ka laua keiki ponoi me Namakaokahai, oia o Kauilanuimakaehaikalani: “E! i pae mai ou makuakane me ko kaikuaana, a i hakaka olua ea, mai olelo ino oe, no ka mea, he keiki leo kapu, he keike punahele, pane ka leo, make ke kanaka, kau i ka lele, no ka mea, o’u kaikuaana la, he manene wale ke lohe i na olelo pono ole, nolaila, e noho malie loa oe, mai pane iki, o ka noho oluolu ko olua pono, pela hoi makou, ko olua mau makua.” Ma keia mau olelo a ka makuakane, he ae wale no ka ke keiki.

Ia Aukelenuiaiku e olelo ana no ke keiki, pae mai la na kaikuaana a me ke keiki i uka o ka aina. Uwe iho la lakou a pau me ke aloha, hoi aku la a ka hale noho iho la. Mai ka make ana, a ke ola hou ana, ekolu makahiki ka loihi. Mahope o ko lakou hui ana, haawi aku o Aukelenuiaiku i ka aina a pau i na kaikuaana.

Eia ka lua, o ka wahine o Namakaokahai, haawi aku la ia i kona mau kaikuaana, o lakou ka mea mana maluna o ka wahine, me lakou ka moe ana, ka hele ana, ka noho ana. Penei ke ano o ka wahine i na kaikuaana; hookahi po, hookahi ao, e moe ai me kekahi kaikuaana, pela a pau like lakou, aka, o ko lakou mua loa, oia o Kekamakahinuiaiku ke kaikuaana huhu o Aukelenuiaiku, elua ona po, elua ao e moe ai me ka wahine a lakou, alaila pau.

Mai ka hoomaka ana o keia moolelo e malama ia a hiki i keia la, owai la ka mea like me ka mea hala ole me Aukelenuiaiku ka haawi wale aku i kona punawai momona no hai? Aole he mea like.

Maloko o keia mau olelo haawi a Aukelenuiaiku i ka aina a me ka wahine, aohe ona kuleana pono i koe, ua lilo ia i kuewa hoopili wale. Ia ia e noho haahaa ana, hookahi ana hana, he kamakoi ma na lae kahakai i na manawa a pau loa, a ua lilo loa ia i mea makaukau ia hana. Ia ia e hana mau ana i ke kamakoi, ua halawai mai o Pele laua o Hiiaka me ia, he mau kaikaina laua no Namakaokahai. Ia lakou e halawai ana ma kahi o Aukelenuiaiku e kamakoi ana, ua hoalualu loa ia ko Aukelenuiaiku manao e ko laua mau helehelena kino, oia o Pele a me Hiiaka. A he mea poina ole i ko Aukelenuiaiku manao ko Pele helehelena a me ko Hiiaka; ua lilo ia mea he mea hana ino i ka manao, a he mea hiaa loa i ka noho ana ma ka hale.

Ma ka olelo mua a kakou i olelo ae nei, ua lilo loa o Namakaokahai i na kaikuaana, a ua nele o Aukelenuiaiku i ka wahine ole, aka, o ko Namakaokahai manao, aole i pau kona aloha ia Aukelenuiaiku, e mau ana no e like me mamua. Ia Aukelenuiaiku ma ka hale i ka po, aole ana mea e ae e manao lana ai, a e noonoo mau ai, o na mea palupalu mau wale no a kela mau kaikamahine puu kuolo. Nolaila, hoolalau ka Aukelenuiaiku hana i ke aho, ka makau, ke kamakoi, e hamo ai me ka lohi au, a me ka apa.

Ma keia mau hana a Aukelenuiaiku, he mau hana hoonalonalo i kana wahine ia Namakaokahai, i ike ole ia mai kona manao huna o loko. Ekolu la o ko Aukelenuiaiku hele ana i ka lawaia, alaila, komo mai la ka noonoo i kana wahine no keia mau hana ana. He mea mau ia ia ka hele ana e lawaia i ka wa kakahiaka nui o ka la, a hiki i ka wa poeleele o ke ahiahi, hoi mai. Ma keia hele ana a Aukelenuiaiku, ua poina ia ia ke kaulai ana i kana aho, aole i hana e like me mamua ke kaulai i ke aho a maloo. A no ka maloo ole o ke aho, ua lilo ia i mea na kana wahine e noonoo ai. No keia mea ua lilo ia i mea kaumaha no Aukelenuiaiku.

A hala keia la, hiki hou mai kekahi la, he mea mau no ko Aukelenuiaiku iho ana i ka makoikoi i kai, a hiki i ke ahiahi, hoi aku la me ka wahine. Mamua ae nae o kona hoi ana me ka wahine, hou iho la i ke aho a me ka makau i loko o ka wai, i mea e manao mai ai ka wahine i ka lawaia. A hiki o Aukelenuiaiku i ka hale, hookahi ana hana o ka milikaa i ke aho me ka makau, no kona hana mau ia mea he milimili, i aku ka wahine, penei: “Aia no hoi ka mili a ke kane i ke aho, a he loaa ka ia, e hele nei, ola la hoi ke kiai hale; o kau hana no ka milikaa i ke aho me ka makau, aole nae he ia ke hoi mai. Poho ka la ia oe.” I aku ke kane: “Ua manao anei oe e ka wahine, he mea hopuhopu wale ka ia o ka moana, o kii aku a lawe mai? Kai no o ke aho, ka makau, o ko’u kuleana no ia, aohe o ke kii aku a lawe mai, aia i ko ka ia manao ka ai ae i ka’u a me ka ole.” A mahope o keia kamailio, hele hou no o Aukelenuiaiku e lawaia, a ahiahia poeleele, hoi mai la, elua no wahi ia, he mau wahi aloiloi. I aku ka wahine: “Kupanaha oe, po ka la ke hele, o na wahi ia iho la no ia.”

A hele hou o Aukelenuiaiku i ka lawaia, loaa hou ia ia ka apiki ma keia hele ana. Ua pau loa kona kino i ke nahu ia, a o kona ai, ua uwau ia a weluwelu, a ahiahi, hoi mai la me na wahi ia elua. A hiki i ka hale, nana aku la o Namakaokahai i ke kino a me ka ai, ua pau loa i ka uwau ia. Olelo nanenane aku la: “Ae, elua no ia nanahu o kai, he mano, he puhi. E ke kane, kupanaha ka pau o kou ili i ke nahu ia, a me kou ai i ka uwau ia. Aole hoi au mano me ka puhi e hoi mai nei.” Alaila, olelo mai o Aukelenuiaiku me ka maalea loa: “He mea kupanaha, ia’u i hiki ai i kai, hana iho la au i ka makau a paa i ka maunu, kuu aku la i loko o ke kai. Ma keia kuu ana, ua mau i ke akoakoa o lalo, e luu aku ana au a hiki i lalo, a ea i luna, aole au i eha i keia luu ana, hoi au a luna, kuu hou i ka makau, e mau hou iho ana. Ma keia mau ana o kuu makau, luu hou no wau, o ka lua ia, a mahope, mau hou no, o ke kolu ia o ka mau ana. Ma keia luu ana, loaa mai ia’u ka eha; ia’u i hoomaka ai e luu, e mio aku ana ke kai ia’u a hala i lalo loa, loaa au i ke akoakoa, kuolo ia kuu kua a weluwelu. A pau ke kuolo ana, pii ae la au a komo i keia halehale pupuhi, i laila, kuolo ia au e ka nalu i o i anei a pau kuu aho. Ina owau a he keiki no ka uka lae laau, ina ua make, aole la oe e ike i ko’u make ana. Ehia ka hoi mea aloha o ko kaua noho ana o ke ao.”

Ma keia kamailio ana, ua maopopo loa i na Anekelope maka palupalu a pau loa, e nana ana i keia moolelo, he kalohe io no o Aukelenuiaiku. A ua pili mai no ia hana mua i ka poe o neia mau la e hooipoipo ana, a nolaila he hana no ia a ke keiki Aukelenuiaiku e loaa ana i kona mau hooilina o keia mau la hope nei. A maanei no hoi e ike ai kakou i ko ka wahine puni ole.

MOKUNA XV.

KA HAKAKA ANA O NAMAKAOKAHAI ME NA KAIKAINA, OIA O PELE A ME HIIAKA.

Ma keia mau olelo a Aukelenuiaiku, aohe nalowale i kana wahine, ia Namakaokahai. I aku ka wahine: “E maalea, kuhi ana anei oe he naaupo au, i kau mau hana, a me kau mau olelo hoopunipuni? Ua maopopo ia’u, he wahine kau o kai e iho mau nei oe i na la a pau loa. Nolaila, eia ko’u manao ia oe: “E noa ko kino ia hai, mawaho, a o ka ili a me ka io, na’u ia na ka mea waiwai, aole o’u makemake e uwau, a e hana ino ia oe.”

Ma keia mau olelo a ka wahine, heaha la ia ia Aukelenuiaiku, he mea ole. Hoomau aku la no ia i ka iho i ke kamakoi, a ma keia iho hou ana a Aukelenuiaiku, a hoi mai aohe kino i koe i ka uwau a me ke nahu ia, a pela me ka ai i ka uwau ia. A ike ka wahine, o Namakaokahai, i ka pau loa o ka ili o ke kane i ka uwau ia, a me ka hoolohe ole no hoi o ke kane ia ia, ke ao aku, nolaila, haalehe ia i ka huhu i ke kane, a lilo kona huhu i na kaikaina, ia Pele a me Hiiaka.

Maanei, e nana pono kakou i ka huhu aloha ole o Namakaokahai i kona mau hoahanau o ka pupuu hookahi, a me ka lewalewa. A hoomaka o Namakaokahai i ka huhu, lalau aku la ia i na kaikaina a pepehi. Ma keia pepehi ana o Namakaokahai, lele mai na kaikunane kokua i na kaikaina, pau pu i ka eha. Lele liilii na kaikunane me na kaikaina ia Namakaokahai, a ua lanakila loa ia maluna o lakou. Nolaila, makau na kaikaina a hele aku ma kahi e e noho ai. Ma keia noho ana ma laila, kii aku la no o Namakaokahai hookuke i na kaikaina. Ma ka manao o na kaikaina, ua pau ae la no ka huhu o ko laua kaikuaana o Namakaokahai. No ka huhu ino loa o ko laua kaikuaana, nolaila, hoohiki iho la laua, aole e hoi hou i hope, aole hoi e noho i ka aina hookahi me ko laua kaikuaana, no ka makau i ka huhu. Nolaila, ma keia kipaku ana, noonoo iho la laua i kahi e hele ai a noho, a ua loaa no ia laua, o Kauai.

Ma keia hele ana a laua, hiki laua ma ka aina o Kauai a noho iho la, me ko laua manao e haalele ko laua kaikuaana i ka hahai ia laua. O kahi a Pele laua o Hiiaka i noho mua ai o Kauai, o Puukapele, aia ma ka hikina o Mana. Ia laua e noho ana i laila, hoa ae la laua i ke ahi ma laila; ma keia a ana o ke ahi, ua holo aku kona malamalama i kahi kiekie o Nuumealani, oia kahi a Namakaokahai e noho ana nana i na kaikaina. Ua like paha ke kiekie o ia aina me ke kuahiwi o Kaala.

Ia Pele ma e ho-a ana i ke ahi a ike o Namakaokahai, ia wa no o Namakaokahai i hiki ai i Kauai a hakaka me na kaikaina; ma keia hakaka ana kokoke e lanakila o Pele ma laua o Hiiaka, aka, no ka nui loa o ko Namakaokahai ikaika, ua pio laua ia la. Nolaila, kipaku ia mai laua mai Kauai mai, a hele a noho i Oahu. No keia hakaka ana ua kapa ia kela aina o Puukapele a hiki i keia la.

Mahope o keia haalele ana ia Kauai, hele mai la o Pele laua o Hiiaka a noho i Kealiapaakai ma Moanalua, Oahu, malaila laua i eli iho ai a kaka i ka lepo, a noho iho la ma laila. Ua lawe pu mai laua i ka manu a me ka paakai, a ma laila i haule ai keia mau mea, o ka paakai a me ka manu. Nolaila, kapa ia keia mau inoa elua, o Kealiamanu, a me Kealiapaakai.

Haalele laua ia Aliapaakai no ka papau, hele aku la laua a noho i Leahi. Ia laua e noho ana ma Leahi, hoao iho la laua i ke kohi i ka lepo a no ka papau, haalele laua a hele hou aku la, mai Leahi aku a hiki i Molokai, ma Kalaupapa, noho iho la laua i laila.

Ma keia noho ana i laila, kohi iho la laua i ka lepo, a loaa ke kai o lalo, haalele iho la laua ia Molokai. Ua kapa ia nae ia lua a laua i kohi ai o Kauhako. Malaila aku laua i hele ai a noho ma Haleakala ma Maui. Kohi iho la laua i ka lua a hamama i luna o ke kuahiwi. Na Pele laua me Hiiaka, ke a o Hanakaieie ma Kahikinui.

Maanei kakou e olelo ai no Namakaokahai. Ia Pele laua o Hiiaka ma Kauai, ia wa lakou i hakaka ai me ka ikaika loa, a pio o Pele laua o Hiiaka, hookuke ia mai laua. Ia laua e hele ana ma ka hookuke a Namakaokahai, hoi aku la o Namakaokahai a noho i Nuumealani. Oia ka aina kiekie e nana ana ia Maui. Ia Namakaokahai e noho ana i Nuumealani, ike mai la ia ia Pele laua o Hiiaka, e hoa ana i ke ahi i luna o ke kuahiwi o Maui. Alaila, haalele o Namakaokahai ia Nuumealani, hele mai la a hiki i Maui. Hakaka iho la lakou, a make loa o Pele, hoi aku la o Namakaokahai a noho i luna o Nuumealani. Mahope o laila, nana hou mai la oia i Hawaii; ma keia nana ana, e a hou aku ana ke ahi a Pele i Mauna Loa, nolaila, haalele o Namakaokahai i kona manao pepehi ia Pele laua o Hiiaka.

Maanei, e olelo uuku ia ko Pele ano. Ua make loa o Pele ma keia pepehi ana a ko laua kaikuaana, aka, ua hele uhane aku o Pele a hiki i Hawaii, a ma laila oia i ola hou ai. A na Pele laua o Hiiaka i kohi kela lua o Kilauea, e pili la ma ke kuahiwi o Mauna Loa. A ua lilo ia wahi i kuleana alokio no Pele a hiki i keia la, aole mea nana e hoole. Ma keia hoi ana o Namakaokahai mai kona pepehi ana ia Pele a make loa, hoi aku la ia a hiki i kona aina ponoi, o Kalakeenuiakane, noho iho la me na kane a me na keiki.

A hala ka wa loihi, hakaka na keiki a elua. O ke kumu o ka hakaka ana, i pai ia ka lae o Kauilanuimakaehaikalani e kona kaikuaana, ke keiki a ka mua loa o Aukelenuiaiku, oia kela keiki leo kapu loa. Olelo hoakaka: o keia mau keiki a elua, hookahi keiki kanaka, hookahi keiki akua, o ke keiki akua, o Kauilanuimakaehaikalani. Ia laua e hakaka ana, olelo aku o Kauilanuimakaehaikalani, penei:

“Ka poe make iki,
He poe ai oukou na ka ilo,
He poe iwi kuakea,
Na ko’u mau makua oukou i hoola,
He poe oukou a moe ana i lalo o ke kai;
Ua popo na maka.”

Ma keia mau olelo a ua keiki la, ua huhu loa na makua. Nolaila, hehu mai la na makua i ka hoi i Kuaihelani ko lakou aina, a ike ko lakou kaikaina a me ka wahine e hoi ana, kaohi mai laua e noho aole make e hoi, aka, he mea ole ia i ko lakou manao. A makaukau lakou e hoi, hoi mai la lakou a ka moana, loohia lakou i ka poino a me ka make, nolaila, ua pale hou lakou i lalo o ka moana a make iho la. A maanei, ua pau loa ka olelo no lakou, ua make aku la, a e olelo kakou no na mea i koe, no Namakaokahai, a me Aukelenuiaiku.

A liuliu ko laua noho ana, he kane a he wahine, a mahope o keia noho oluolu ana, nonoi aku o Aukelenuiaiku i kana wahine o Namakaokahai, penei: “E kuu wahine, ua nui na la i hala ia kaua o ka noho pu ana, a ua kokoke e make ma keia aina malihini; nolaila, ke nonoi aku nei au ia oe, e ae mai oe ia’u e holo au e ike i na makua o kaua.”

MOKUNA XVI.

KA HOLO ANA O AUKELENUIAIKU I KUAIHELANI.

Mahope o ko Namakaokahai ae ana ia Aukelenuiaiku e holo i Kuaihelani, hele aku la o Aukelenuiaiku e hai aku i na kaikoeke i kona hele, oia o Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana. I aku o Aukelenuiaiku i na kaikoeke: “E hele ana au i ka aina o Kuaihelani e ike ai i na makua o kakou.” A lohe na kaikoeke, ae mai la; a o Kanemoe, o ka mua loa, oia kai olelo mai e holo pu me Aukelenuiaiku, i Kuaihelani.

E pono nae e olelo kakou no Kanemoe mamua, i ole oukou e haohao e ka poe e heluhelu ana. Ua olelo ia maloko o keia moolelo, ua hana o Kanemoe ma kona maalea. He mea makau loa ia ko Namakaokahai leo e kona mau kaikunane, a no ka makau o Kanemoe ia Namakaokahai, nolaila, noonoo iho la ia penei, e hiki ia ia ke hana i kona uhane i kino okoa, i pani nona e noho ai mahope i ka wa e hea mai ai o Namakaokahai. Nolaila, ua hana ia ko Kanemoe uhane maanei i kino maoli, nolaila, e hoolohe kakou i ka moolelo.

Unuhi ae la o Kanemoe i kona uhane, a noho iho la me he kino kanaka ala, Kahea aku la o Kanemoe e like me ka Namakaokahai kahea ana penei: “Kanemoe, Kaneapua, Leapua, Kahaumana.” O like mai la lakou a pau loa, o na kino maoli ekolu, o ke kino uhane hookahi, ua like no na leo o lakou aole nae i ikaika loa, nolaila, noho hou laua mamuli o ka Kanemoe olelo, e olelo ana, “a ikaika ka leo o ka uhane, alaila, holo kaua Kuaihelani.”

A pau keia mau mea ia laua, holo aku la laua a noho i Kuaihelani. Elua po, elua ao, hiki laua i Kuaihelani. Ma ko laua hiki ana i Kuaihelani, nana aku la laua, aohe ku mai o na hale, aohe kanaka maalo mai, aohe mea kani, aohe maikai o ka aina, he nahelehele wale no. A ike laua i ke kanaka ole, iho aku la laua i lalo i ka lua o ka moo e noho ana, oia o Kamooinanea, kela kupunawahine o Aukelenuiaiku, a kakou i olelo mua ai ma ka hoomaka ana o keia moolelo.

A hiki laua i ka lua, kahea iho la o Aukelenuiaiku: “E Kamooinanea e!” Aole he leo i olelo mai, nolaila, manao laua ua make. O ke kumu nae o keia lohe ole o Kamooinanea, ua hookui ke koa o ka honua me ke koa o kona lae, nolaila, lohe ole i ka leo kahea o ka moopuna o Aukelenuiaiku. Ia wa ku ae la o Aukelenuiaiku a hehi iho la me kona ikaika loa i luna o ke koa e pili ana i ka honua a me ka lae o kona kupunawahine, a haihai iho la, a waiho wale ke kino o ke kupunawahine o Kamooinanea.

A ike ia ke kino o Kamooinanea, ua hele a wiwi, aohe kino, kahea iho la o Aukelenuiaiku: “E Kamooinanea e!”

“O”, ae la o Kamooinanea, “O”. Nana ae la ia, o kana moopuna o Aukelenuiaiku, aloha ae la ia: “E walina oe.”

Olelo ae ke kupunawahine: “Heaha ka huakai i hiki mai ai?”

“I hoi mai e ike ia oukou.” Ninau hou aku o Aukelenuiaiku: “Auhea o Iku ma?”

I mai o Kamooinanea: “Aia i Kauai kahi i noho ai. O ke kumu o ka hele, o ka naauauwa ia oukou i na keiki, no ka pau loa i ka hele. I ka hiki ana aku nei o ko makuakane o Iku, i Kauai, kaua iho la laua me ko Kauai alii, me Kukoae, a lanakila o Iku, noho iho la ia he ’lii no Kauai. A mahope o keia noho ana, ua kaua hou laua no ko kaikuahine, i ka wahine maikai, a ua pio ko makuakane o Iku ia Makukoae.”

Oia ka pau ana o keia moolelo.

THE HISTORY OF MOIKEHA.

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI: Aukelenuiaiku’s Trip to Kuaihelani (3)

0%22 min left in chapter