Chapter XVI (3)
O Moihala nei,
Ke nonoi ae la i ka makani,
Ka manu o Kuolohia.
O Waialeale, i ka mauna,
O Waialeale, i ka mauna.
Kahe Kawaikini,
A Kane i ka lai.
E ukali aku au o ka ipo,
Waialua la waiho,
I waiho i ka hale makamaka.
Loaa ke kauna,
Kahi e kipa aku ai.
Eia ua mea la!
Hoolei aku la o Lonoikamakahiki, pahu ana ma ke alo o Kakuhihewa; alaila ninau ae la o Kakuhihewa ia Lanahuimihaku ma: “Owai keia?” I aku la laua: “O Moihala keia, o ko Kona alii, he okana nui keia o Hawaii. He kaikaina no nae o Moihala no Keawenuiaumi; me makou no ka noho ana, a no ka ike i ko makou uuku, haalele ia makou, hele a ma kekahi aoao, kipi mai kuhi ia kipi ana ana e pakele; i pii ae ka hana i ka hoouka kaua a makou iluna o Puumaneo make no ia Keawenuiaumi.”
Ma keia hoike hope ana a Lonoikamakahiki i ko Kona alii, o ka pau loa no hoi ia o Oahu nei ia Lonoikamakahiki. Mahope iho o keia manawa, olelo aku la o Lonoikamakahiki ia Kaikilani: “He nani ia ua puni ae nei Oahu nei ia kaua, noho oe o kaua, eia la he aina oluolu, he kanaka iki, kanaka nui.” I aku la o Kaikilani: “Ua pono ia, aka, e hoi kaua e hooponopono ia Hawaii a pono, alaila hoi hou mai ia Oahu nei; aia na ’lii o Hawaii la ua kipi, ua hao ae la na ’lii a pau, ia oe, o ko hiki no i Hawaii o ka hoouka no ia o ke kaua; pania mai la no e na kanaka mai Anaehoomalu a ka lae o Kauhola.”
A no keia olelo ana aku a Kaikilani pela, hoolale koke ae la o Lonoikamakahiki i na waa, a holo aku la lakou. Ma keia holo ana a Lonoikamakahiki, aole nae i holo aku ma Kohala, aka, mawaho loa no a hiki i Kealakekua. Ia hiki ana aku o Lonoikamakahiki ma ua pau mai na ’lii o Kona a pau a me na kanaka i Kohala, no ke kali no ia Lonoikamakahiki o ka puka aku no ma Kohala o ka luku no. Aka ia Lonoikamakahiki i hiki aku ai, hoouna aku la oia i elele i Kau, e kii aku ia Pupuakea, e hele mai e halawai me kona kaikuaana (Lonoikamakahiki) i kuka ai laua no ka luku aku i na ’lii kipi o Hawaii.
A i ka hiki ana mai o Pupuakea, kuka ae la laua a holo, alaila hoounaia aku la kekahi elele e Pupuakea, e kii aku i na kanaka a pau e hele mai no ke kaua. No ka mea, o Kau, oia wale no ka okana i koe aole i kipi, no ka mea, malaila no o Pupuakea kahi i noho ai, mahope iho o ko Lonoikamakahiki holo ana i Oahu. A lohe ae la na kanaka, alaila, hele mai la lakou mauka o Kau a mauka o Kona, a o ka luna hoi i hoounaia, hiki mai la ia ma Kealakekua, ma kahi e noho ana o Lonoikamakahiki laua me Pupuakea. Mahope iho o keia lohe ana ua hala ae na kanaka mauka, alaila, hele aku la o Lonoikamakahiki laua o Pupuakea, a halawai aku la me na kanaka i Puuanahulu, a malaila kahi i hoonoho ai o ke kaua. Aka nae, ia manawa, ike mai la ka aoao kipi i kai o Anaehoomalu i ka ula o ke a o Puuanahulu i na kanaka, he mea haohao nae ia i na kipi. Manao nae kekahi poe kipi, he kaua; a ma ka manao hoi o kekahi poe, he poe kanaka no no lakou (na kipi), no ka mea, ua manaoia, aia no o Lonoikamakahiki i Oahu, no ka mea hoi, aole he poe nana i olelo aku, ua puka ae o Lonoikamakahiki i Kealakekua.
Ma kela la a na kipi e haohao la, a ma ia po iho, iho aku la o Lonoikamakahiki me kona kaikaina me Pupuakea, a me na kanaka a pau i makaukau no ka hoouka kaua. I kela po, i na kanaka i iho aku ai mai Puuanahulu aku, ia manawa, manao ae la na kipi he kaua keia, no ka mea, aia ma ka lima o na kanaka, na lama (he mau ihoiho kukui) e a ana mai mua a hope o ka huakai kaua a Lonoikamakahiki. Nolaila, hoomakaukau ae la na kipi i ke kaua, a hoouna aku la i luna e hai aku i na kanaka a me na ’lii o ka aoao kipi i hoonohoia mai Anaehoomalu a Kohala loa.
Aka ia Lonoikamakahiki ma i iho mai ai, halawai mua iho la me na kipi i Wailea, a o ka hoouka koke iho la no ia o ke kaua, a pau iho la na kipi i ka lukuia, a lanakila ae la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana. O ka hoouka kaua ana keia a Lonoikamakahiki i kahe awai ai ke koko i kai o Wainanalii, a nolaila ua kapaia ia kaua a Lonoikamakahiki o Kaheawai.
MOKUNA IX.
NA HOOUKA KAUA A LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ke kaua a Lonoikamakahiki i Kaheawai, ma ke kakahiaka nui, ike ia mai la o Lonoikamakahiki e ka aoao kipi e hele aku ana i ke a o Kaniku, alaila, hoi aku la na kanaka o ka aoao kipi a hai aku la i ko lakou pukaua (Alihikaua) ia Kanaloapulehu, me ka i aku: “Eia’e o Lonoikamakahiki me Pupuakea ma, ua pau mai nei kekahi poe i ka make ua hee mai nei kakou (na kipi).”
Nolaila, olelo ae la o Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea ko Hilo alii: “Ho aku ke kaua i Kaunooa i ke one nui, i hoouka ai ke kaua ilaila, i hiki ae ai ia o Lonoikamakahiki ilaila, ua paa mua ia kakou ke one, na lakou ia e hele ae, kanu mai ke one i na maka, lilo lakou ilaila e anaanai ai hao aku na pohaku, o ka lanakila no ia.”
E like me ka olelo a Kanaloapulehu ia Kanaloakuakawaiea, alaila, laweia aku la na kanaka o ka aoao kipi a hoonoho ma Kaunooa (aia no kela wahi mawaena o Puako a me Kawaihae). Ma ke ehu awakea (ainaawakea), halawai aku la o Lonoikamakahiki me na kipi, a o ka hoouka iho la no ia o ke kaua, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ma ia hoouka kaua ana, a hee aku la o Kanaloapulehu ma me na kipi a pau, ma ka ehu ahiahi.
Ia Kanaloapulehu ma i hee aku ai me na kipi, loaa aku la ko Kohala poe kipi mai a me ko Hamakua mai ma kahi i kapaia o Nakikiaianihau. I aku la o Kanaloapulehu ma i ko Kohala poe kipi mai a me ko Hamakua: “Hoi hou aku kakou i hope, a i Haleokapuni kakou e hoomoana ai; aole auanei he mea pii aku o kakou iluna o Puukohola, aia a ike aku kakou ia Lonoikamakahiki e hele mai ana i Nakikiaianihau ma, alaila hoi aku kakou a luna o Puukohola, i hoolue iho na pohaku o luna, alaila make ko lakou kaua (ko Lonoikamakahiki ma).” E like me ka mea i oleloia e ka pukaua nui pela no i hoolohe aku ai na ’lii a pau; nolaila, hoi aku la lakou a hoomoana iho la ma Haleokapuni, malalo pono o ka heiau o Puukohola a me Mailekini, ma Kawaihae, a e like me ka manao o ka aoao kipi; aka, aole o Lonoikamakahiki i hele e like me ka na kipi manao wale ana.
Mahope iho o ko Lonoikamakahiki lanakila ana i ke kaua ma Kaunooa, alaila, ninau ae la o Lonoikamakahiki i kana mau kahuna i kahi e hiki ai ke hele a lanakila. Olelo aku la na kahuna ia Lonoikamakahiki: “Mauka ke hele ma ke pili, a hiki, i Puupa, malaila, ka hoouka kaua nui, no ka mea, o Kona wale no ka kakou i hoouka aku nei, aole kakou i ike aku ia Hilo a me Puna, aole kakou i ike aku ia Hamakua, aole o Kohala, he wahi moku uuku ia, i kaua hope ia, e pono ke kii mua i na kolu ia Puna, Hilo, a me Hamakua.” A e like me ka olelo a na kahuna a ua o Lonoikamakahiki, pela no oia i hoolohe aku ai.
Ia pii ana a Lonoikamakahiki ma mai Kaunooa aku, a waena pili, ma ke aumoe, ike aku la lakou i ke ahi a na kipi e a mai ana i Puupa. Ninau ae o Lonoikamakahiki i na kahuna: “Heaha kela ahi?” I mai la ke kahuna: “He kaua, he ahi na na kipi aina.” Ninau aku o Lonoikamakahiki: “A pehea kakou?” I aku la na kahuna: “Hoounaia aku i hookahi kanaha kanaka, me na lama ma ko lakou lima, i eha lama a ka mea hookahi e hoaa ai, alaila i kuhi mai ai lakou eha kanaha kanaka, hele pono aku no, a mawaho pono o Puupa, alaila hoa ae i ke ahi i hiki aku ai kakou i kahi a lakou i hoomoana ai, alaila o ka hoomaka no ia o ke kaua, i alualu aku mahope nei a o kela poe mai hoi he kanaha, o ko lakou hee no ia.”
Ia manawa a ke kahuna i olelo ai, hoouna aku la o Lonoikamakahiki i hookahi kanaha kanaka me Pupuakea pu, oia ke kanaha kumamakahi. A hana ae la lakou e like me ka olelo a ke kahuna, eha lama pakahi a na kanaka, a hele aku la ma kahi a ke kahuna i kuhikuhi ai. A hala aku la lakou a mawaho pono aku o kahi a ka poe kipi e hoomoana ana, hoaa mai la lakou i na lama eha kanaha, a hooho ae la me ka leo nui: “Iluna o ke kipi aina! Iluna o ke kipi aina!!” A pela aku.
A ike ae la na kipi i na lama e a ana, a me na leo hooho, a helu aku la lakou (na kipi) i ka nui o na lama, pakahi, ua like me eha kanaha, a alualu aku la. Ia lakou (na kipi) i hala aku ai, hiki aku la o Lonoikamakahiki me kona puali kaua, a i ka hoouka kaua ana me ko Pupuakea puali, lanakila mai la o Pupuakea, a emi hope mai la na kipi. A iloko oia emi hope ana, e hoomoana aku ana o Lonoikamakahiki me kona puali, a o ka hoouka iho la no ia, a ma ia hoouka ana, hui ae la na puali elua, o ko Lonoikamakahiki me ko Pupuakea puali, a pau iho la na kipi i ka lukuia, a o ke koena, hee aku la a uka o Ouli ma Waimea i ua po nei, a luku ia mai la no e kekahi poe kipi o lakou, me ka manao o ko Lonoikamakahiki poe keia e hee nei; nolaila, pau loa ke koena o na kipi i pakele mai i ke kaua ma Puupa. Nolaila, ma keia kaua ana, ua kapaia keia kaua a Lonoikamakahiki o Puupa, oia ke kolu o ka Lonoikamakahiki hoouka kaua ana.
Ma ke ao ana ae, i kela po i hoouka kaua ai ma Puupa, kui aku la ka lono i na wahi e ae, aia o Lonoikamakahiki i Puupa; nolaila, o ka poe e hoomoana ana ma Haleokapuni i Kawaihae, a e like hoi me ka manao mua o ka poe e hoomoana ana ma Haleokapuni, aole lakou e pii iluna o Puukohola, aia a make kekahi kanaka o ko Lonoikamakahiki aoao, alaila pii ia o Puukohola no ka hai kanaka. A no ia mea, ua noho manaolana wale lakou (na kipi) ma ka lakou manao i kuka mua ai a ua hilinai wale lakou me ka manao e lanakila ana lakou. No ka mea, ua kaulana o Kanaloapulehu he kanaka ikaika, a me Kanaloakuakawaiea.
Aka ma kekahi po, hiki aku la o Lonoikamakahiki i Kawaihae me kona puali, a o ko Pupuakea puali hoi iho ia ae a ma Nakikiaianihau, hoaiai ia mai. Aka, o Kanaloapulehu, ike aku la lakou i ke kaua a Pupuakea, hoouana aku la oia hehookahi lau kanaka e hele aku e kaua me Pupuakea. Aka, ia poe i hoomaka aku ai e hele e kaua me Pupuakea, ma ua po nei, ua hiki ae la o Lonoikamakahiki iluna o Puukohola, kawa po ia mai la e Lonoikamakahiki, paa o luna o ka puu o Puukohola. Ia manawa o ka hoouka koke iho la no ia o ke kaua, a paa mai la o Kanaloapulehu ma ka lima o ko Lonoikamakahiki poe kaua, a o Kanaloakuakawaiea, hee aku la oia me ke koena o na kipi, a lanakila iho la o Lonoikamakahiki ia po; o ka ha keia o ka Lonoikamakahiki kaua po ana. A ua kapaia ia kaua ana a Lonoikamakahiki i Puukohola o Kawaluna, no ke kawa po ana mai a Lonoikamakahiki ma kela hoouka kaua ana.
Paa iho la o Kanaloapulehu ia po a ao, pepehiia iho la, a kau ia aku la i ka lele. Pela i make ai ka pukaua o na kipi.
MOKUNA X.
KA HEE ANA O KANOLOAKUAKAWAIEA ME NA KIPI.—KA LANAKILA ANA O LONOIKAMAKAHIKI.
Mahope iho o ka lanakila ana o Lonoikamakahiki i ka hoouka kaua ana ma Puukohola, hee aku la o Kanalaokuakawaiea, ka pukaua nui i koe o na kipi aina; hee aku la a noho i luna o Puainako. (Aia kela oioina ma ka akau ae o Kawaihae, aneane eha mile mai Kawaihae aku).
Ma ua po hoouka kaua la i Puukohola, ma ke kakahiaka ana ae, mahope iho hoi o ka pau ana o ka hai kanaka (Kanaloapulehu) ma Puukohola, ia manawa hoomaka aku la ka Lonoikamakahiki poe kaua e hele; aka ua hiki mua aku la o Pupuakea me kana poe kaua i ka pali o Honokoa i ka manawa poeleele o ke kakahiaka nui, me ka manao e loaa aku ke pio, aka, aole he pio i loaa aku; nolaila hoi hope mai la ua o Pupuakea, a loaa o Lonoikamakahiki e iho mai ana i Pahonu, akahi no a hui na puali elua; ka Pupuakea me ka Lonoikamakahiki. Ia manawa, kuka ae la lakou i kahi e hele ai. Ma ka manao o Pupuakea laua o Lonoikamakahiki ma uka o Waimea ke pii; a ma ka manao hoi o ke kahuna, o Hauna, ma Kohala ke hele i Puumaneo e hoonoho ai ke kaua. Nolaila, hoolohe no o Lonoikamakahiki e like me ka ke kahuna olelo.
Ma ia hooholo ana, hele aku la lakou mai Kawaihae aku, a hiki i ka pali o Honokoa, a kau maluna o ka aoao ma Kohala; ia manawa, ike aku la o Lonoikamakahiki i ka meheu wawae o na kipi, alaila hoomaka hou aku la ka lanakila e huli i ka meheu, aia nae e ahu ana na meheu he nui, ua mae ke pili.
Nolaila hookolo aku la ko Lonoikamakahiki mau puali ma kahi e meheu ana, aia nae na kipi he nui e hoomoana ana ma Puainako. Ike mua mai la nae na kipi i keia kaua e hele aku ana, alaila, o ka hee aku la no ia ma kela wahi keia wahi. Aka nae, mamua o ka pau o ka hooholo ana i ka olelo i Puhaukole, ua hoouna mua aku o Pupuakea i ka elele e hele aku e nana i ka poe kipi i auhee ai i ke kaua i Puukohola.
A ma keia ukali ana a Lonoikamakahiki ma, halawai mua mai la me ka elele i hoounaia aku ai. Olelo mai la ua elele la: “Aia ke pio ke auhee la i ke pili.” Nolaila, alualu aku la ka lanakila mahope o ke pio, halawai aku la lakou ma kahakai o Kahua, a luku aku la o Pupuakea i na kipi mai ke pili aku a hiki ma kahakai, auhee aku la, a puehu liilii aku la ma o a ma o. A o Kanaloakuakawaiea, holo aku la oia a ma ke awa pae waa, a kauoha aku la i na kanaka e uhi i na iliili (pohaku liilii) maluna ona. Aka nae, aole i nalo ua o Kanaloakuakawaiea, hiki e aku o Lonoikamakahiki me kona poe puali, a pepehi ia iho la o Kanaloakuakawaiea.
A ike mai la na kanaka o Hilo, ua make ko lakou alii, hoomake pu mai la na makaainana mamuli ona, a luku aku la ka lanakila a pau loa kekahi mau kipi, a o kekahi poe kipi, inana aku la lakou maluna o ke aa o na kahakai o Kahua, mehe opae la ka pohaku kahawai, a nolaila kahea mai o Pupuakea:
Ke hee la ka hoi e hee ai,
Ke pio la ka hoi e pio ai,
Ka ua pio kipi aina,
Ke inana la ka hoi,
Mehe opae oehaa la;
I luna ke aa haoa
E kala ka hee,
Ua kaheawai ke kaua,
Ke kaua kuehu one i Kaunooa,
Ke kawa po i Puupa,
I kaua huli moku i Kawaluna,
Hee honua kipi aina
I ka ehu makani o ka laau
Hai kanaka nae hoi, Lono-e
He lanakila-la
Lanakila nae hoi Lono,
E na ’lii hana ino o lakou-e!
Ua kapaia keia kaua a Lonoikamakahiki, Kaiopae, a nolaila, ua kapaia ka inoa o ia awa pae waa mamuli o ia kaua, a o kona inoa mau ia a hiki i keia la.
Mahope iho o keia pio ana i ke kaua ma Kaiopae, hele aku la ka lanakila a hiki i Kohala. Ia lakou nae i hiki aku ai, e hoopaa mai ana ke kaua a na kipi i Hinakahua, ma Kapaau i Kohala. I na kipi i nana mai ai i ka lanakila e hele aku ana mauka, he mea e ka uuku; a no ia uuku, aa no na kipi e kaua mai i ko Lonoikamakahiki poe kaua. Aka i ka hookokoke ana aku o ka lanakila, ua auhee honua na kipi, a luku aku luku mai na kipi ia lakou iho, a holo aku la me ka manao e pee ma na pali o Pololu a me Honokane.
A Halelua, loaa aku la na kipi ilaila, a luku ia iho la e Pupuakea me kana laau palau. A make iho la ko Kohala pukaua o Kaiopihi, a lanakila ae la o Lonoikamakahiki ma ia kaua ana. Ua kapaia ia kaua a Lonoikamakahiki o Kaiopihi, no ka make ana o Kaiopihi malaila, a o ka inoa ia oia wahi a hiki mai i keia la.
Mahope iho o keia kaua, hoi aku la o Lonoikamakahiki a noho mauka o Pololu, maluna o kela puu kaua i oleloia o Puumaneo, e like me ke kuhikuhi a Hauna, kona kahu a kahuna hoi. A luna o Puumaneo, hiki hou mai la no na kipi o Hamakua, o Hilo, o Puna a me Kona. A lanakila loa ae la o Lonoikamakahiki; ilaila pau loa na ’lii kipi i ka make, aole kekahi o na ’lii i ola; a puni ae la o Hawaii a pau ia Lonoikamakahiki.
Mahope iho o keia lanakila ana, hoi aku la o Lonoikamakahiki a kapu heiau iho la ma Apuakehau, Kohala, aia malaila ka heiau i oleloia o Muleiula. A pau ke kapu heiau ana a Lonoikamakahiki, alaila hoi aku la a kapu heiau hou i Puukohola. A pau ke kapu heiau ana malaila, alaila hoi aku la a ma Kahaluu i Kona, kapu heiau hou, ma ka heiau i kapaia o Makolea. A pau ia, hoi aku la a loaa o Kapulani, kekahi alii o na kipi, ma na awawa e pee ana. A lilo ae la oia ma ka lima o ka lanakila; no ka mea, ua oleloia, oia kekahi alii i huipu e kipi aku ia Lonoikamakahiki. A no ia mea, ua hooholoia ka make o Kapulani. I ka po i kai ai ka aha, ua manaoia ma ia ao ana ae e kau ai i ka lele. Aka ma ia po iho, hoomahukaia aku la e Kalanioumi, a lilo aku la o Kapulani a noho ma Kau, a pakele aku la oia i ka lima o ka lanakila.
MOKUNA XI.
KA HOLO ANA O LONOIKAMAKAHIKI I MAUI E IKE ME KAMALALAWALU.
Mahope iho o ka luku ana a Lonoikamakahiki i na ’lii o Hawaii, kukakuka ae la oia me kana wahine me Kaikilani e holo i Maui e ike me Kamalalawalu. A hooholo ae la laua a me ka nui alii a pau, e hookuu aku mamuli o ka Lonoikamakahiki mea i noonoo mua ai. Nolaila, i ka la i makaukau ai ko Lonoikamakahiki holo i Maui, lawe ae la oia i kona poe kupono, a me kona mau kanaka ikaika kaulana. A lawe ae la oia i kona kaikaina ia Pupuakea ma kona ano kaulana aina (kuhina nui, a alihikaua no hoi).
Ma ia holo ana a Lonoikamakahiki, aole oia i poina ia Hauna ma kona ano kahu, a kalahala no hoi. A penei ka moolelo o Lonoikamakahiki ma ia holo ana:
Ia Lonoikamakahiki i hiki aku ai ma Maui, e noho ana o Kamalalawalu ma Hana, ma ke Ahupuaa i oleloia o Wananalua. Ia Lonoikamakahiki i pae aku ai ma ke awa pae waa i Punahoa, ike ia mai la o Lonoikamakahiki e Kamalalawalu, kiiia mai la ua o Lonoikamakahiki a me kona poe a pau, hoihoiia aku la ma ko Kamalalawalu hale alii. Ia manawa, akahi no oia a ike maka i ke alii o Hawaii, he lohe wale no kona. Ua oleloia he makuakane no o ua Kamalalawalu nei no Lonoikamakahiki.
He mau la paha mahope iho, he mea mau no hoi ma na hale alii o ia manawa, ka inu awa. A nolaila, makemake ae la o Kamalalawalu e inu awa pu me Lonoikamakahiki. Nolaila olelo aku o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “Ua makemake au e inu awa kaua.” A e like me ka makemake o ke alii o Maui, pela i ae aku ai ko Hawaii alii.
I aku la o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “E hele kaua i ka heenalu a hoi mai ua wali ka awa.” A nolaila, hele aku la laua. Mamua nae o ko laua hele ana i ka auau, ua hooholo mua laua, he moa ka pupu o ko laua awa ke inu. Ia manawa nae ua kauoha ae la laua i ko laua mau kaikaina e hoomakaukau i ka awa a me ka pupu, mamua o ko laua hoi ana mai mai ka auau.
O ka pupu a laua i manao ai no ka inu ana i ko laua awa, he moa. Mamua o ko Lonoikamakahiki hele ana i ka heenalu, kauoha iho la oia ia Pupuakea penei: “Ke hele nei au i ka heenalu me ke alii o Maui nei, puholo ae oe i ka moa i hoi mai maua mai ka auau mai, ua makaukau.” A pau ka Lonoikamakahiki olelo ana i kona kaikaina, hele aku la oia me Kamalalawalu i ka auau. A o Kamalalawalu hoi, ua kauoha ae la no hoi oia i kona kaikaina ia Makakuikalani, e like me ka Lonoikamakahiki kauoha ia Pupuakea. Ma keia mau olelo a na ’lii, aole ma kahi hookahi ka laua kamailio ana i na kaikaina o laua. Aka ma ke kaawale no laua i olelo ai, me ka lohe ole aku o kekahi i kekahi. A hala aku la na ’lii i ka heenalu, a o Makakuikalani hoi hana iho la oia i ka moa a Kamalalawalu, a me ka awa. A pau ka moa i ka puholo, a me ka awa i ka mama, alaila kali aku o ka hoi mai o ke alii.
Aka, o Pupuakea, aole oia i hana i na mea a kona kaikuaana i kauoha ai ia ia, no ka mea, aole oia i ike i ka hana ana o ka moa, a me ka mama ana o ka awa, no ka mea, aole i maa. Aka nae, he mea haohao no ia ia Pupuakea, keia kauoha ana a Lonoikamakahiki, me ka ike no o ke alii, aole i maa o Pupuakea i ka hana ana o ka moa.
A hoi mai la na ’lii mai ka auau mai, ua makaukau o Kamalalawalu no kana mea e ai ai; a ninau aku la o Kamalalawalu ia Makakuikalani i ka makaukau; a hai mai la o Makakuikalani: “Ua makaukau, ua moa ka moa ua wali ka awa.” I aku la o Kamalalawalu: “Hoomakaukauia mai ka ai.” Alaila, ia manawa, lawelawe ia ae la na mea ai o ka ahaaina. A ia wa no, hoka iho la ka awa. A o Lonoikamakahiki, i kona manawa i hoi mai ai mai ka auau mai, ninau aku la ia Pupuakea: “Ea! Ke makaukau mai la ka Kamalalawalu mau mea ai; auhea hoi ka awa a me kau moe? Ua hana iho nei oe?” E konane ana nae o Pupuakea ia manawa. A i ko Pupuakea lohe ana i keia mau ninau a Lonoikamakahiki, hoole aku la o Pupuakea, me ka i aku: “Eiae no ka moa, aole i pepehi ia, aole no i mama ia ka awa, no ka mea, ua ike no oe, aole au i ike i ka hana ana o keia mau mea au i kauoha iho ai.”
Ia manawa, wela ka huhu o Lonoikamakahiki, lalau iho la i ka papa konane, a hauhau aku la i ka lae o Pupuakea, a pa aku la ma ka lae, puai ke koko. A no ia mea, komo aku la ka huhu i loko o Pupuakea. Ia manawa, lalau aku la o Pupuakea i ka lanahu a me ka wahie, hoa ae la i ke ahi, lalau ae la i ka moa, a uumi aku la, a uhae mai la i kekahi uha o ka moa, a hohole ae la i ka ili, a koala aku la i ke ahi, lalau aku la i na huluhulu awa. Ke koala la ka moa, ke mama la no hoi ka awa; a ekolu mana awa; a moa ae la na uha moa, hoka ka awa; a waiho ae la na uha moa i pulehu ia i ke pa. A waiho aku la ka apu awa ma ke alo o ke alii, a me na mea a pau ana i kauoha aku ai ia Pupuakea. I aku la o Pupuakea: “Ua makaukau ka awa a me ka moa, o kau wale no koe ka ai iho a me ka inu iho i ka awa.”
Nolaila, ike ae la o Lonoikamakahiki ua makaukau na mea ana i kauoha ai mamua o kona hele ana i ka auau, alaila, paina iho la oia, mamua o ka Kamalalawalu inu ana i kona awa.
I ka manawa a Pupuakea e hana ana i ka moa nana pono mai la o Kamalalawalu, i ke kupanaha o ka Pupuakea hana ana, a makemake mai la.
A pau ka laua inu awa ana a me ka paina ana, konane iho la ua mau alii nei. A iloko o ko laua manawa konane, olelo aku la o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki: “E, makemake aku la ka hoi au i kau kauwa, a i hoi oe ea, noho iho kau kauwa me a’u.” I aku la o Lonoikamakahiki ia Kamalalawalu: “Aole ia he kauwa na’u, o ko’u kaulana aina no ia, a o ko’u kaikaina ponoi no ia. Aole e loaa aku ia oe.”
A lohe o Kamalalawalu i keia olelo a Lonoikamakahiki i ka i ana, o ko’u kaulana aina no ia, nolaila olelo aku o Kamalalawalu: “Ina o kau kaulana aina kela, a o kou pukaua hoi ia, alaila ke olelo aku nei au, haahaa, haka pau i ka iole.” I aku o Lonoikamakahiki: “O ka iki ulu makua ia nana e kaa ke kahualoa e pau ai.”
A pau hoi ka Lonoikamakahiki olelo ana, alaila olelo aku o Kamalalawalu, me ke kuhikuhi ae ia Makakuikalani: “Ei ae no hoi ko’u kaulana aina, o ka’u pukaua no hoi keia, o ko’u kaikaina no.”
A no ka Kamalalawalu hoohenehene ana i ko Lonoikamakahiki pukaua ia Pupuakea, nolaila olelo aku ai o Lonoikamakahiki i ka Kamalalawalu olelo ana: “O ko’u kaulana aina no hoi keia.” A nolaila o Lonoikamakahiki i olelo aku ai: “E, hakahaka, i ke ehu no o ka laau palau, kulana, aiwa a papa laau aku, o ka make no ia.”
A no ka olelo ana mai a Lonoikamakahiki pela, i aku o Kamalalawalu: “O ka lila maia ia o Kaea, aole e pala i ke anahulu.”
Iloko o keia mau olelo a Lonoikamakahiki me Kamalalawalu, waiho wale iloko o laua ia mea. A he mau manawa he nui mahope iho o keia mau hana a laua, i ka manawa i hoi aku ai o Lonoikamakahiki mai kana huakai kaapuni aku, manao ae la o Kamalalawalu e luku aku ma ke kaua i na ’lii o Hawaii, no ka mea, ua kui aku la ka lono o ko Lonoikamakahiki ikaika a me ka lanakila i ke kaua.
A o Kauhiokalani, ka Kamalalawalu keiki ponoi; o Kauhiakama hoi kekahi inoa ona. Hoouna aku la o Kamalalawalu i kana keiki e holo i Hawaii, me ka i aku: “E holo oe e nana i ka nui o na kanaka o Hawaii, hoi mai oe a hai mai ia’u.”
Nolaila, e like me ko Kamalalawalu makemake, holo aku la o Kauhiokalani ka mea i kapaia o Kauhiakama i Hawaii. Ia holo ana, pae mua aku la oia ma Kohala, ma ke awa pae waa i oleloia o Puakea. A hiki oia malaila kau na waa, hele aku la ma na kahakai o Kohala a hiki i Kawaihae; aka aole i loaa nui na kanaka ia ia ma ia hele ana aku, he kakaikahi loa.
Hele aku la ua o Kauhiakama mai laila aku a hiki i Kona, i Kapalilua, ma ka palena o Kau a me Kona, aole no ia i halawai nui me na kanaka. Pela kana hele ana a puni o Hawaii, aole oia i ike i ka lehulehu o na kanaka i loaa ia ia. Hoi mai oia a ma Kohala ma Kapaau; ia manawa, e akoakoa ana na kanaka he lehulehu malaila, ma ke kahua mokomoko i oleloia o Hinakahua. No ka mea, he mea mau ma ia wahi, ka akoakoa mau i kela la keia la i ka mokomoko.
I iho la o Kauhiakama: “Kai noa ua nui aku ko Hawaii nei mau kanaka, aole ka; he kaulana wale iho no ka he moku nui, a o ke kanaka, he uuku loa. Ina la hoi e like ka nui o na kanaka o kahi a’u i hele ae nei e makaikai e like me koonei mau wahi kanaka, ina la hoi e aho ia; aole, he ole loa no ka.”
A ike iho la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala ma ia kaapuni ana, alaila hoi aku la oia a hiki i Maui. Iaia i hiki aku ai i Maui, ninau mai la o Kamalalawalu: “Pehea o Hawaii?” I aku o Kauhiakama: “Leiwi Kohala i ka nuku na kanaka; no ka mea, ma ka’u hele ana aku nei a puni o Hawaii, aole i loaa nui ia’u na kanaka. Ma Kohala kuu kau mua ana aku, hele aku la wau ma na kahakai olaila a hiki i Kawaihae, aole au i halawai me kekahi kanaka hookahi. Aka, ma kahi a’u i kau aku ai, ua halawai au me kekahi poe, aole nae paha i kanaha, a ma Kawaihae, pau no na wahi kanaka iki. Hele aku au mai Kawaihae aku a hiki i Kona a kau wahi o Kau, aole au i halawai pu me na kanaka he lehulehu; o kahi akua loa aku he a-a wale no. Kaapuni hou aku wau mai Kau aku a Puna, Hilo, a me Hamakua, aole paha i akolu lau kanaka i halawai me a’u. A i ko’u hiki ana mai ma Kohala, oia wale no ka aina kanaka a’u i ike aku nei. He leiwi no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.”
No keia lohe ana o Kamalalawalu i ka olelo a kana keiki a Kauhiakama, nolaila hoolale ae la o ua o Kamalalawalu ia Makakuikalani, e hoomakaukau no ke kaua.
Ua oleloia nae ma keia moolelo, na kekahi mau kanaka i holo mai mai Hawaii mai i paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia Hawaii, na Kauhipaewa a me Kihapaewa, na keiki a Kumaikeau ma. Wahi a ka olelo ia e kekahi poe kahiko malama moolelo, na Lonoikamakahiki no i hoouna mai i kela mau kanaka, e holo mai e paipai ia Kamalalawalu e kii e kaua ia Hawaii.
A penei ka moolelo o ia hana ana a kela mau kanaka: No ka manao nui o Lonoikamakahiki e kaua me Kamalalawalu, nolaila, hoouna aku la o Lonoikamakahiki ia Kauhipaewa a me Kihapaewa e kuka pu me Kamalalawalu, no ke kaua. A hiki mai la ua mau kanaka nei i o Kamalalawalu la, me ka ike ole o Kamalalawalu, he mau kanaka keia mai ko Lonoikamakahiki alo mai. I ka manawa i halawai ai ua mau kanaka nei me Kamalalawalu, olelo aku la: “E kii ae oe e kaua ia Hawaii; e lilo ana no o Hawaii ia oe ke kii aku e kaua, no ka mea, aole he ikaika o Lonoikamakahiki a me ke kaulana aina ona.” A no ka olelo ana a kela mau kanaka pela ia Kamalalawalu, nolaila o Kamalalawalu i manao ai e holo aku i Hawaii e kaua ai. A oia ka mea i olelo ia e ka poe kahiko.
A penei hoi ka olelo a kekahi poe malama moolelo. Ua oleloia penei:
No ko Lonoikamakahiki makemake e ike i ka ikaika o na Pukaua o laua, e like me na olelo hoole aku a hoole mai a laua no na pukaua elua, mahope iho o ka laua inu awa ana. A penei hoi ke ano o ka Kihapea a me Kauhipea ia Kamalalawalu: “Ina i holo ae oe i Hawaii e kaua me Lonoikamakahiki, ahai aku auanei ka kakou kaua iluna o Puuoaoaka a me Hokuula, i paa e ia wahi ia kakou, lilo e ia kakou na pohaku, i kahi kiekie, i lilo auanei ka Lonoikamakahiki kaua malalo mai, he hoonee wale no ka luna mai a o ka hee no ia o ka Hawaii i ka Maui.” Pela ka ua mau kanaka nei olelo ia Kamalalawalu. Aole nae he olelo oiaio a ua mau kanaka nei ia Kamalalawalu, aka, e nolu ana i mea e pio ai ko Kamalalawalu aoao. Ma keia ano wale no i lana nui ai o Kamalalawalu e hele e kaua ia Lonoikamakahiki.
MOKUNA XII.
KA HOI ANA O KAUHIPAEWA A ME KIHAPAEWA I HAWAII.—KA HOLO ANA O KAMALALAWALU I HAWAII.
Mahope iho o ka Kauhipaewa ma kamailio ana ia Kamalalawalu no ke kaua, alaila hoi aku la laua i Hawaii. A i ka hiki ana aku i Hawaii, e noho ana o Lonoikamakahiki i Puako ia manawa, e kali ana no ia Kauhipaewa ma i ka hoi aku. A hiki aku la laua, ninau mai la ke alii i ka laua mea i hoouna ia aku ai; alaila, hai aku la laua e like me ka laua kamailio ana me Kamalalawalu. Alaila hoomakaukau ae la o Lonoikamakahiki e like me ke kaua, i makaukau ai oia no ka hiki mai o Kamalalawalu. A hala aku la o Kauhipaewa ma i Hawaii; alaila, hoomakaukau ae la o Kamalalawalu no ka holo i ke kaua i Hawaii.
A ike ae la o Lanikaula, e hoomakaukau ana no ka holo i Hawaii i ke kaua me Lonoikamakahiki, i aku la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Auhea oe, e hoomakaukau ana keia mau waa ou a hele ihea?” I aku la o Kamalalawalu: “E holo ana e kaua me Lonoikamakahiki.” I aku o Lanikaula: “Aole e hee o Lonoikamakahiki ia oe, no ka mea, aole he ikaika nui e loaa ai o Lonoikamakahiki, no ka mea, he kanaka oe, a he akua kela.” I aku o Kamalalawalu: “Ka! Ua olelo mai o Kauhiakama, he leiwi wale no Kohala, eia i ka nuku na kanaka.” A no keia olelo ana aku o Kamalalawalu pela ia Lanikaula, olelo aku la o Lanikaula: “Hoouna aku nei oe i ko keiki (Kauhiakama) e hele e makaikai i ka nui o na kanaka o Hawaii, a hoi mai la, a hai mai la ia oe, aole he nui o na kanaka o Hawaii. Aka, ike ole aku la o Kauhiakama i ka nui o na kanaka o Kohala, no ka mea, ma kahakai ka hele ana; a hele aku la a hiki i Kona, hele aku la mai Kawaihae aku a hoea iluna o Huehue, aole no e ike i na kanaka olaila, no ka mea he a-a wale no; aka, hele aku la ma Kona loa a hiki i Kau, ina i ke kakahiaka nui ka hele ana ma Kona, aole e loaa kanaka ia wa, no ka mea, ua pau na kanaka o ia wahi iuka a o kekahi poe, ua pau i ka lawaia, a o ka poe koe iho he poe palupalu; a nolaila ka loaa ole o na kanaka o Kona ia Kauhiakama ma ia hele ana. Aka, ina ma ke ahiahi ka hele ana, ina ua ike i ka nui o na kanaka o Kona, no ka mea, o ka okana nui hookahi ia o Hawaii.”
Ma keia olelo a Lanikaula, aole nae he hoomaopopo nui o Kamalalawalu ia olelo, aka hoomau no o Kamalalawalu i kona manao kaua. A ike mai la o Lanikaula, ua paakiki loa ko Kamalalawalu manao no ke kaua, olelo aku la o Lanikaula ia Kamalalawalu: “Ina i manao oe e kii ia Lonoikamakahiki e kaua, aia kou kahua e noho ai o Anaehoomalu, ina e hiki mai ke kaua a Lonoikamakahiki i o oukou la, alaila, hoihoi aku ke kaua i Pohakuloa e hoouka ai i kahi haiki, alaila lanakila oukou maluna o ka Hawaii.” I aku la o Kamalalawalu: “Aole oe i ike, no ka mea, ua olelo maopopo loa ia mai au e Kauhipaewa laua o Kihapaewa, aia ko makou kahua kaua iluna o Hokuula a me Puuoaoaka; he wahi kau iluna.” I hou aku o Lanikaula: “Puni aku la oe i na keiki a Kumaikeau ma, nolu ia mai la oe; nolaila, e hoolohe oe i ka’u; a ina e hoolohe ole oe i ka’u olelo, aole wau e manao ana e hoi kino mai ana oe ia Maui nei.”
A no ka Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu pela, alaila wela ae la ko Kamalalawalu inaina no Lanikaula, a hookuke aku la. Aka, aole i hooki o Lanikaula, i kana olelo aku ia Kamalalawalu, no ka minamina no i ke alii; alaila olelo aku la no oia (Lanikaula): “E Kamalalawalu, ke paakiki loa nei oe i ke kaua; a eia ka’u ia oe. E pono ke kapu heiau i keia mau la, mamua o kou hele ana, e hoomalielie mua i ke akua, alaila hele.” Aka, o Kamalalawalu ma keia olelo ana a Lanikaula, aole no i maliu mai. Nolaila pau ae la ka Lanikaula olelo ana. Mahope iho o ka Lanikaula olelo ana ia Kamalalawalu, alaila, hoomakaukau ae la o Makakuikalani i na waa kaua, mamuli o ke kauoha ikaika a Kamalalawalu. A i ka makaukau ana o na waa a me na pukaua e ae, a me na kanaka a pau, a ike ae la ua o Lanikaula ua makaukau na waa kaua o Kamalalawalu, a e lana ana i ke awa o Hamoa; ia manawa, hele mai o Lanikaula, a wanana mai la imua o ke alii Kamalalawalu a me na waa kaua a pau, oiai e lana ana na waa o ke alii i ke kai. A penei kana wanana ma ke mele, a o ka Lanikaula olelo hope ia ia Kamalalawalu. A penei:
Koae ula ke koae kea,
Koae lele pauma ana;
Kiekie iluna ka hoku,
Haahaa i au ka malama.
He akua ko akua o Lono,
He akua e ulu e lama ana;
Puuiki, Puunui,
I Puuloa, i Puupoko,
I Puukahanahana,
I ka hana a ke akua o Lono;
O Lono ka ipu iki,
O Lono ka ipu nui,
O Puunahe iki,
O Puunahe nui,
Na Hana au aku,
Na Moe au mai,
Na’u no ka’u popolo,
He popolo ku kapa alanui;
I aho’ hia e Kaiokane
I hakaia e Kaiowahine;
O kaua i Kahulikini-e,
He ki-ni,
He kini, he lehu, he mano,
Kaua, e Kama-e
I Anaehoomalu kaua
E kuu alii hoi-e.
A pau ka Lanikaula olelo wanana ana ma ke mele e like me ka hoike ana maluna, alaila, holo aku la o Kamalalawalu me kona mau waa kaua he nui.
Ua oleloia ma keia moolelo, o ka nui o na waa o Kamalalawalu aia ka maka hope o na waa kaua i Hamoa ma Hana, a o ka maka mua hoi o na waa, aia i Puakea ma Kohala. Aka hoi, ma ka manawa o keia moolelo, aole he like o ka manao o ka poe hahiko ma keia mea. Ua manao kekahi poe he wahahee ka mea i oleloia no ka nui o na waa.
A hiki aku la o Kamalalawalu i Hawaii, ua hoonohoia o Kauhipaewa me Kihapaewa ma Puako, e like me ka makemake o Lonoikamakahiki. Ia manawa a Kamalalawalu i halawai mua ai me Kauhipaewa ma, olelo aku o Kumaikeau ma, he mau kanaka no ko Lonoikamakahiki alo, me ka olelo aku ia Kamalalawalu: “E Kamalalawalu, lawe ia na waa iuka lilo, wehewehe ke ama a me ka iako, i kaua ia a hee ka Hawaii ia oukou, malia o holo ke auhee pio, a manao o ka auwaa o ka Maui ka mea e holo ai, i hiki aku ia, ua pau ka iako i ka hemohemo, i loaa mai ia i ka lanakila, alaila na oukou no ka make.” A e like me ka olelo a kela mau elemakule ia Kamalalawalu, alaila, hana aku la o Kamalalawalu e like me ka kela mau kanaka.
I ka manawa a Kamalalawalu i hiki aku ai ma Kohala, ua makaukau mua na puali kaua o Lonoikamakahiki. Aka, lohe ae la ua o Kamalalawalu, eia no o Kanaloakuaana i Waimea kahi i noho ai, hoouka mua iho la o Kamalalawalu me Kanaloakuaana i Kaunooa. A hee mai la o Kanaloakuaana; a alualu loa mai la ko Kamalalawalu poe koa a me Kauhiakama pu, a loaa pio iho la o Kanaloakuaana ma Puako; a ma ia hoouka kaua hou ana, poaloia ae la na maka o Kanaloakuaana e ko Maui kaua, a oo ia ae la na maka i ke kao hee, pepehiia iho la a make; ua kakauia nae na maka o Kanaloakuaana i ka uhi.
A oia hana ana a ko Kamalalawalu poe koa ia Kanaloakuaana, nolaila ua kapaia ka inoa oia awa pae waa ma Puako o Kamakahiwa, a o ka inoa ia o ia wahi a hiki mai i keia manawa, a hiki aku i ka hanauna hope loa o keia lahui.
A no ia hana ia ana o Kanaloakuaana pela, ua hanaia e ka poe haku mele penei, oia hoi ma ka hapa waena o ke mele i oleloia o Koauli, penei:
Ke koana o Kama, ka ohia,
Ko Kama kuu i Waimea,
Ka io o Kanaloa,
He ele he Alaea;
O ka maka i kuia;
I welo’a i ke kao o Kanaloa;
Ko Kanaloa maka
A lalapa no
E uwalo wau i ka maka
O Makakii;
E o mai oe i ko kamalea maka,
O Makahiwa, Makalau;
No Hoohila ka lau.
O Makakaile.
Ka maka o Makakaile nui a ola;
Kikenui a Ewa
No Ewa ka ia i ka maka o Paweo
No Loe ka ili lolo i ka maka o Mano
Ke alii ke Olowalu o ka pahu o Hawea
Ha pahu hai kanaka
O Laamaikahiki.
O keia mele i hai ia maluna no ka maka o Kanaloakuaana, e like me ka hoakaka ana ma na pauku maluna ae o kela mele.
MOKUNA XIII.
KA HOOUKA KAUA ANA MA WAIMEA.—KA LANAKILA ANA O LONOIKAMAKAHIKI.—AUHEE O KAMALALAWALU ME KONA MAKE ANA.
Mahope iho o ka make ana o Kanaloakuaana ia Kamalalawalu ma, a e like hoi me ka olelo a na elemakule, e hoi iuka o Waimea, ma Puuoaoaka a me Hokuula e hoonoho ai ko Maui poe kaua, a nolaila ua hoi aku la o Kamalalawalu ma a ma kahi a ua mau elemakule nei i kuhikuhi ai.
Hoi aku la ko Maui poe a noho ma Hokuula e kali ana no ka hoouka kaua ana. I ka la a Kamalalawalu ma i pii ai iuka o Waimea a noho ma Hokuula, a o ua mau elemakule nolunolu la no kekahi me Kamalalawalu ma i kela manawa. A ma ia po a ao ae, ma ke kekahiakanui i ka manawa i ala ae ai ko Kamalalawalu hiamoe, aia hoi, ua kuahaua ia mai la na kanaka o Kona, ko Kau a o Puna a me Hilo, o Hamakua hoi a me Kohala.
Nana aku la o Kamalalawalu he ula wale la no na ke a, mai Keohe a Kaniku; ia manawa haohao no o Kamalalawalu i keia mea; no ka mea, i ka Kamalalawalu ike ana i ka la mua he uliuli ke a; a i keia kakahiaka hoi, he ula pu wale la no i na kanaka.
Nolaila, ninau ae la o Kamalalawalu: “Ea, e Kumaikeau ma, ula pu hoi ke a, heaha keia ula, he kaua paha?” I aku o Kumaikeau ma: “Aole paha ia ula au e ike la, he ula e ae, a manao aku oe he kaua ia. Aole ia he kaua. Oia ula la ea, he makani, pa aku la ka makani Olauniu o Kalahuipuaa a me Puako i ka wanaao, a malamalama loa, pili-a aku la, komo aku la keia Olauniu a pili-a aku la, hui aku la me ko Wainanalii makani, ku ae la ke ehu o ka lepo, uhia aku la nalo wale ke a au i ike ai i ka la inehinei.” A no kela olelo nolu a kela mau elemakule, oki wale iho la no o Kamalalawalu, a waiho wale iloko ona ia manao, no ka mea, aole he hilinai nui i kela olelo a Kumaikeau ma, no ka mea, ua mau ka paa ana o ke a i na kanaka a hiki i ka napoo ana o ka la. Ma ia po iho, a ao ae, hiki mai la ko Kona poe a hoonoho mai la mai kai o Puupa a hiki i Haleapala. A o ko Kau hoi a me ko Puna, hoonoho ae la ka lakou poe mai Holoholoku a Waikoloa. A o ko Hilo a me ko Hamakua mai, hoonoho mai la ko lakou poe kaua mai Mahiki a Puukanikanihia. A o ko Kohala hoi, pania ia mai la e na kanaka mai Momoualoa a Waihaka.
Ia kakahiaka, nana aku la o Kamalalawalu, ua uhi paa puia mai olalo i na kanaka, aole o kana mai. Alaila, nana ae la o Kamalalawalu ia lakou ua uuku loa; alaila, olelo aku la o Kamalalawalu ia Kumaikeau ma: “Ea! E Kumaikeau ma, pehea keia? Heaha keia lehulehu olalo?”
I aku o Kumaikeau ma: “Akahi no au a ike i ka nui o na kanaka o Hawaii nei. Mai manao nae oe ia nui, e pakele ana ia kakou. Aole e pakele, aia ka lakou kaua malalo, he nui lakou, o ko lakou kaa malalo, make no ia kakou.”
I kekahi la ae, hele aku la o Lonoikamakahiki e halawai me Kamalalawalu, e kuka no ke kaua. A i ko laua kamailio ana, olelo aku o Kamalalawalu ia Lonoikamakahiki, e hoopau wale ke kaua, no ka mea, ua hopo mai la o Kamalalawalu no ka nui loa o ka Lonoikamakahiki kaua. Aka, ma kela olelo kaua a Kamalalawalu e hoopau wale ke kaua, aohe manao o Lonoikamakahiki e hoopau, e like me ka Kamalalawalu olelo, no ka mea, ua wela ko Lonoikamakahiki huhu no Kamalalawalu, no ka pepehi hoomainoino ana ia Kanaloakuaana; oia hoi, ua poaloia na maka, a ua hoomainoino ia i ko Kanaloakuaana wa e ola okoa ana.
Aka hoi, o Makakuikalani, i kona lohe ana ia Kamalalawalu ua olelo aku oia ia Lonoikamakahiki e hoopau i ke kaua, he mea makemake ole nae ia ia Makakuikalani. Oia hoi, ua olelo aku o ua Makakuikalani nei ia Kamalalawalu, aole e hoopau i ke kaua. “Ho aku imua a kau i ka nananuu; alaila ike ia na keiki makua o kakou.” A no ia manaopaa o Makakuikalani, hoike mau ae la oia imua o ko Hawaii kaua i kela la keia la pau na la ekolu. Mahope iho o na la ekolu, hoomaka iho la na aoao elua e kaua, a iloko no o ua la hoouka kaua la, lanakila ae la o Lonoikamakahiki maluna o ko Kamalalawalu puali holookoa, a auhee aku la ko Maui a pau.
A penei hoi ka moolelo oia hoouka kaua ana i oleloia e ka poe kahiko, ma ka lakou malama moolelo ana. Mamua o ka hoouka kaua ana, he mea mau i na elemakule ka paipai ana ia Kamalalawalu e kaua. Aia lohe ua mau elemakule nei i na olelo a Kamalalawalu ma, no na mea a lakou e hana aku ai ia Lonoikamakahiki, ma na mea e pili ana i ke kaua e lanakila ai ko lakou aoao, a e pio ai hoi ko Lonoikamakahiki, alaila, e hele aku auanei ua mau elemakule nei e hai aku ia Lonoikamakahiki ma, ma kekahi manawa kaawale o ka po. No ka mea, na ua mau elemakule nei no e kuhikuhi aku ia Kamalalawalu ma i ke kahua kahi e hoouka ai ke kaua ana. A e like me ke kuhikuhi ana a kela mau elemakule, e lilo auanei ia i olelo na Kamalalawalu e hilinai nui ai.
A no ia mea, hele aku no o Kumaikeau ma, ua mau elemakule nolu (apuka) nei a hai aku ia Lonoikamakahiki. Aole no e kuhikuhi ana ua mau elemakule nei i ke kahua kaua ma kahi e lanakila ai ko Kamalalawalu mau puali, aka, ma kahi e pio ai o Kamalalawalu ma, malaila no ka ua mau elemakule nei kahua kaua e hoonoho ai.
I ka la o ka hoouka kaua, ma ke kakahiaka nui, hele aku la o Makakuikalani mamua, a o kona poe kaua mahope ona, a ma Waikakanilua, malalo aku o Hokuula a me Puuoaoaka, ma ka hulei e nana iho ana ia Waikoloa. Aka hoi, o Pupuakea, i kona ike ana mai ia Makakuikalani, e hoonoho aku ana me kona poe koa, alaila, hele mai la o Pupuakea me kona poe kaua, me ka makaukau hoi no ke kaua. Aka, ua makaukau no na aoao a elua no ke kaua.
He kanaka nui a loihi o Makakuikalani, ka pukaua ikaika kaulana o Maui, ko Kamalalawalu kaikaina. A o Pupuakea hoi, ko Hawaii pukaua ikaika kaulana, ko Lonoikamakahiki kaikaina, he wahi kanaka uuku no ia, a haahaa hoi. Ua aoia no laua a elua i ke kaka laau palau, a ua akamai no laua a elua, aka, he kumu okoa ka kekahi a me kekahi, a ua aoia no laua ma na wahi kaawale. Aka, i ka la o ka hoouka kaua ana, ua weliweli mai la ko Lonoikamakahiki poe kaua, no ka ike ana mai ia Makakuikalani.
Aka, o Pupuakea, iloko o kona manawa i ike aku ai ia Makakuikalani, aole i komo mai iloko ona ka makau, aole no hoi oia i weliweli, aka, kupaa mau no oia e kaua aku ia Makakuikalani.
Ia Makakuikalani a me Pupuakea e ku ana ma ke kahua kaua, ia manawa, lawe ae la o Makakuikalani i kana laau palau a kiekie, a hahau iho la maluna iho o Pupuakea, a no ka haahaa o Pupuakea, ua pa lihi aku la o Pupuakea, aka, haule aku la o Pupuakea ilalo i ka honua. A o ka welau o ua laau palau la a Makakuikalani, iloko hoi o kona manawa i hahau aku ai ia Pupuakea, napoo pu aku la i ka lepo. I ka manawa i pa aku ai o Pupuakea i ka laau palau a Makakuikalani, a haule ilalo, manao ae la ua o Makakuikalani, ua make loa o Pupuakea. Aka, o ke kumu kaka laau a Makakuikalani, ka mea nana i ao o Makakuikalani, oia ka mea nana i ike mai o Pupuakea, aole i make; nolaila, olelo aku ua kumu kaka laau la a Makakuikalani: “E hoi houia aku e hoomake, aole i make ka hoa kaua, no ka mea, he laau kau i luna, pa kano aku la kaua uhau ana.” A lohe o Makakuikalani i keia olelo ana aku a kana kumu, alaila, huli ae la oia (Makakuikalani) a wala hope ae la i ke kumu o ka laau palau me ka olelo aku: “Kuli! I ka hale pau ke ao ana; aole e pakele, ua make aku la, no ka mea o ka Io ka laau.” A o ua kumu nei hoi a ua o Makakuikalani make loa aku la ia, i ka manawa no a ua o Makakuikalani i huli aku ai a kamailio.
I ka manawa a Pupuakea e waiho ana i ka honua, ua maule aku la oia, a mahope loaa mai la ka mama iki ana ae, ia manawa, ala ae la o Pupuakea mai ka honua ae; ia manawa ike mai la o Makakuikalani ua ola hou o Pupuakea, alaila, holo hou mai la o Makakuikalani imua o Pupuakea, me ka manao e hoomake loa ia Pupuakea.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 1 (of 3)Chapter XVI (3)
0%37 min left in chapter