Skip to content

Chapter XII (1)

Text size

DEATH OF UMI: HIS BODY TAKEN AND SECRETED BY KOI.

When peace reigned in the government of Maui Umi-a-Liloa went back to Hawaii. And when he became very old the people of Hawaii hewed stones for a tomb [184] for his body, for he had ordered his sons and his daughters, and the chiefs and people all over Hawaii and Maui, to hew oblong squared stones a fathom or more in length, a yard wide, and half a yard deep. Ala [185] was the stone hewed, a stone which is found in the cave of Umi-a-Liloa, in Keopu, Kailua. On account of this heavy tribute required by Hawaii the attendant of Aihakoko was killed by Kihapiilani, and for that reason Aihakoko went mourning out in the ocean and landed in Kapaahu, Kamaole, in Kula, whereby the place derived its name of Kalua-o-Aihakoko. The stone tomb of Umi-a-Liloa was not completed when he died at Kailua, Hawaii.

Upon Umi-a-Liloa’s death, Koi, one of Umi’s chosen companions, heard of it, for he had previously been charged that he (Koi) was the one to bury his bones and completely hide them. [186] When the government settled in peace under Umi-a-Liloa and the lands were divided, this adopted son’s portion was the lands from Waimanu to Pololu. His sisters becoming the caretakers, he arose and wandered away from Hawaii to Kauai. Returning from Kauai he stayed over at Keoneoio, Honuaula (Maui), where he found a wife and became a resident and begat children.

When Koi heard that Umi-a-Liloa’s sickness was unto death he asked the brothers of his wife to accompany him to Hawaii. His wife said to him: “Don’t you take my brothers; you might perhaps take and kill them.” “No,” said Koi. They sailed from Kipahulu and landed at Kohala, where they heard that Umi-a-Liloa was dead. From here they again set sail and landed in Kekaha at night. In this place was a man who resembled Umi-a-Liloa, whom Koi went and killed and placed in the canoe. From Kekaha, Koi and his companions proceeded and landed on the rocks below Makaeo. It was about midnight when Koi went up and found the guards of the sepulchre asleep. Piimaiwaa was the inner guard, and here was Koi coming in with a substitute body. Piimaiwaa had heard that the corpse of Umi had already been given to Koi. The substitute corpse was placed in position and the body of Umi-a-Liloa was taken out by Koi, and carried over the rocks toward the sea to Makaeo and placed in the canoe. From this night to the next night they traveled till they arrived at the precipitous cliffs of Waimanu, where Koi entered the home of his sister, who, on seeing her brother, ran forward weeping loudly.

The brother leaped forward and covered her mouth, saying: “Keep quiet, and don’t you cry; where is your husband?” “He is in front.” “Let me get him;” and Koi went and woke him up. The brother-in-law recognized Koi, the first time in a long while, and ran forward to cry, but his mouth was covered up, “lest our children awake.” They went out and met his sister, when Koi said: “Listen, you two. I have come to meet you two, and have brought our lord to be hidden by us. With you two and myself alone the bones of our lord will be concealed, and his brother-in-law’s secret burying-place shall be the place of concealment.” Koi and his brother-in-law then selected the secret burial-place belonging to his brother-in-law, because he was the boy of the precipitous cliffs. They then took ropes, and fire sticks and kindlings and all other necessaries together with the corpse of Umi-a-Liloa, and went up to the place of hiding [187] where the koae was wont to hover. [188] Many were the stories given out, but not authenticated, that the brother-in-law of Koi was rolled down the precipice and killed for fear of his disclosure.

When Koi returned alone his sister said to him: “You must have done something awful to the parent of our children.” “Hush: the bones of our lord should be our secret to conceal, and then live and eat the produce of the land.” It is said that Koi brought the bones of Umi-a-Liloa to Maui, and that they have been searched for without success. Koi packed some valuables from the precipitous cliffs that very night, without the knowledge of any one at the house, and set sail for Maui.

KA MOOLELO NO UMI: KEKAHI ALII KAULANA O KO HAWAII NEI PAEAINA.

MOKUNA I.

NA KUPUNA O UMI.

Ua olelo ia ma keia moolelo, he keiki kapa alii o Umi, ma ka aoao o kona makuahine, o Akahiakuleana, a ma ka aoao o Liloa kona makuakane, he ’lii nui mai ke kumu mai, a ma ia aoao, he ’lii nui o Umi. [Aka, ma ka hoomaloo ana i ka pololei o ka aoao o ka makuahine, loaa no he ’lii nui o Akahiakuleana, mai loko mai no o ka mookuauhau alii o Hawaii.]

O Umi ka mea nona keia moolelo, aka, i mea e maopopo ai ka oiaio, nolaila, e hoomaka ka olelo mua no kona kaikuaana no Hakau. O Liloa ka makuakane, o Piena ka makuahine, he mau alii laua elua, he ’lii ke kane, he ’lii ka wahine. Na laua mai o Hakau. Ua olelo ia o Hakau he ’lii nui no Hawaii, no ka mea, ua like ke ’lii nui o kona mau makua. O Waipio i Hawaii, kahi noho mau o Liloa me kana wahine, me Piena, a malaila i loaa ai o Hakau. He ’lii nui aimoku o Liloa no Hawaii a puni.

A hanau o Hakau, ke keiki mua a Liloa me kana wahine hoao me Piena, hele aku la o Liloa mai Waipio aku a hiki i Koholalele, ma ka hikina o Hamakua, e pili ana me Hilo. O ke kumu o keia hele ana o Liloa, he kapu heiau nana i laila, o Manini ka inoa o ua heiau la. A pau ke kapu heiau ana, hele aku la ia a noho ma Kaawikiwiki; o kona kumu i noho ai i laila, o ka lealea i ka pahee, a me na hana lealea a pau loa. Ia ia e noho ana ma laila, hele aku la ia i ka auau wai, ma ke kahawai o ka Hoea, e pili la me Kealakaha. Ia ia i hiki ai ma laila, ike aku la ia i ka wahine maikai o Akahiakuleana, e hoi mai ana mai lalo mai o ka wai auau, aohe kapa, a e noho ana kana kauwa wahine ma kapa, me kona pau.

A ike o Liloa ia ia, ua hoala ia mai kona manao e hana aku ia Akahiakuleana, alaila, moe iho la laua. Ma keia moe ana, ua loaa o Umi, ka mea nona keia moolelo. Mamua ae o ka launa kino ana o Liloa ma, ua kahe o Akahiakuleana, a ia laua i moe ai, oia kona mau ana, nolaila, ua loaa koke ke keiki.

KE KUAUHAU NO AKAHIAKULEANA, KA MAKUAHINE O UMI.

Maanei e maopopo ai ka pili ana o Akahiakuleana, ma ka mookuauhau o Liloa, a pela i maopopo ai he ’lii nui no o Umi. E pono e nana malalo iho i na kumu i loaa ai na pili. O Kanipahu ke kumu o Liloa a me Akahiakuleana i pili ai.

KANE. WAHINE. KEIKI.

Kanipahu. { Alaikauakoko. Kalapana.
{ Hulani. Kalahuimoku.
Kalahuimoku. Laamea. Oikialamea.
Oikialamea. Kalamea. Kamanawakalamea.
Kamanawakalamea. Kaiua. Ouakaiua.
Ouakaiua. Kuaimakani. { Kanahae.
{ Kuaimakani.
Kanahae. } Kapiko. Kuleanakupiko.
Kuaimakani. }
Kuleanakupiko. Keanianihoolilei. Akahiakuleana.
Liloa. Akahiakuleana. Umi.

A pau ka moe ana a Liloa me Akahiakuleana, he mau la i hala mahope, ike aku la o Liloa i ke ano hapai o kana wahine, ninau aku la keia i ua wahine la: “Na wai oe?” I mai la o Akahiakuleana: “Na Kuleanakupiko.” I aku o Liloa: “He kaikuahine no ka oe no’u.” I mai la kela: “Pela paha.”

A pau keia mau kamailio a laua, kauoha aku la o Liloa ia Akahiakuleana: “I noho oe, a i hanau he keiki kane, e kapa iho oe i kona inoa o Umi. A i hanau he kaikamahine, kapa iho oe ma kou aoao.” I mai la o Akahiakuleana ia Liloa: “Heaha kau hoailona e haawi mai ai, i maopopo na ke ’lii keia keiki?” A lohe o Liloa, haawi mai la ia i kona malo a me kona niho palaoa, a me ka laau palau. I mai la o Liloa ia Akahiakuleana: “Eia na hoailona o ka kaua keiki; a hiki i kona wa nui, e haawi aku oe i keia mau mea nona.” Ae aku la o Akahiakuleana, lalau aku la ia, a haawi aku la i kana kauwa wahine, nana e malama ia mau mea. Alaila, hele aku la o Liloa a hipuupuu i ka laui i malo nona. A hume iho la o Liloa i ka malo laui, a hoi aku la i kona hale noho. A hiki o Liloa i ka hale, olelo mai la kona poe kanaka ia ia: “He malo maoli hoi kou e Liloa i hele aku nei, eia ka he malo laui kou i keia wa.”

Malaila o Liloa i noho iho ai a pau ka hoomahanahana ana o kona heiau, hoi mai la oia i Waipio, i kona wahi noho mau.

MOKUNA II.

KA HANAU ANA O UMI.

Noho iho la o Akahiakuleana me ka hapai ia Umi. Ma keia hapai ana, manao no ke kane i ka ili, nana no keia keiki e hapai nei. Nolaila malama iho la i kana wahine, aole oia i ike na Liloa.

A hiki i ka wa i hanau ai o Akahiakuleana, i ke keiki, kapa iho la ia i kona inoa o Umi; hanai iho la kona makuahine ia ia a nui. Ia wa hoomaka o Umi e kalohe, a e lealea me na keiki e ae. He mea mau ia Umi ka hele e paani me kamalii, a pau ka paani ana, hoi mai la me ia lehulehu kamalii, a ka hale, haawi aku la i kahi ai a pau loa, a hoi mai la ke kane a kona makuahine, huhu iho la ia ia, me ka pepehi; pela no ka hana mau a kona makuakane a loihi na la i hala. Nolaila, ua pono ole ko ka makuahine manao, a ua kaumaha loa, i keia hana ino i kana keiki ia Umi.

Nolaila, ninau malu o Umi i kona makuahine: “Aole anei o’u makuakane e ae?” I mai kona makuahine, o Akahiakuleana: “He makuakane kou aia i Waipio, o Liloa kona inoa.” I aku o Umi: “E hele paha wau e ike i ko’u makuakane?” I mai ka makuahine: “Ae, e hele oe.” Mahope o laila, noho hou iho la lakou, a pepehi hou ka makuakane hanai ia Umi. Alaila, pane aku o Akahiakuleana i ke kane: “E kuu kane, aole nau ke keiki au e pepehi mai nei!” I mai la ke kane me ka leo huhu inoino loa: “A nawai kau keiki, na Liloa?” I aku ka wahine: “Ae, na Liloa ka’u keiki, i lohe oe.” Olelo mai ke kane: “Auhea na hoike e lilo ai ke keiki na Liloa?” Alaila, kahea aku la o Akahiakuleana i kana kauwa wahine, e lawe mai i na mea a Liloa i waiho ai no Umi. A lawe ia mai la ia mau mea a kona alo, i aku ka wahine: “Eia ka hoike.” A ike iho la ke kane i keia mau mea, pau ae la kona kanalua, maopopo iho la ia ia, na Liloa ke keiki o Umi.

A mahope o keia mau mea a pau loa, olelo aku la o Akahiakuleana i kana keiki o Umi: “Eia ka malo o Liloa, e hume oe a paa, eia ka palaoa, e lei oe, eia ka laau palau, ma ko lima e paa ai. Nolaila, ke iho nei oe i Waipio e ike i ko makuakane, e hoolohe pono oe. I kou hiki ana i lalo o ka pali o Waipio, hele aku oe a au i ka muliwai, a kau ma kela kapa, a ike aku oe i ka hale e ku mai ana, e huli mai ana ke alo i kou alo, o ko Liloa hale no ia. Mai komo oe ma ka puka pa, aka, e pii aku oe maluna o ka pa; mai komo oe ma ka puka maoli, aka, e komo ae oe ma ka puka pakaka. A hike oe, nana pono aku oe i ka elemakule e kahili ia ana, oia no o Liloa, kou makuakane, ka’u kane i loaa ai oe. E hele oe a noho i luna o kona uha. A i ninau mai i kou inoa, hai aku oe o Umi.”

A pau ka olelo ana a Akahiakuleana ia Umi, i aku la ia ia Omaokamau: “E iho oe me ke keiki, a nau e paa aku ka laau palau a Liloa; e malama pono oe i ka laau a Liloa.” A hiki mai la laua i Waipio, ma Koakea, halawai laua me kekahi keiki, me Piimaiwaa. Ninau mai la o Piimaiwaa ia laua: “E hele ana olua i hea?” I aku laua: “I Waipio.” Alaila, olelo aku la o Umi ia Piimaiwaa: “I keiki hookama oe na’u?” Ae mai la o Piimaiwaa: “Ae.” Hele aku la lakou a hiki i ka muliwai o Waipio, oia o Wailoa, au aku la, a kau ma kela aoao, nana aku la lakou, e ku mai ana ka hale o Liloa. A kokoke lakou i ka hale o Liloa, olelo aku o Umi ia Omaokamau a me Piimaiwaa: “E noho olua ianei, e hele au i o Liloa ala; ina i hele au a i make, e hoi no olua ma kahi a kakou i hele mai nei; aka hoi, i ola mai au, ola kakou.”

A pau kana olelo ana, hele aku la ia a pii maluna o ka pa laau o ko Liloa hale noho, a komo aku la ma ka puka pakaka o ka hale.

A ike mai la na ilamuku o Liloa, ua laa ke keiki no ka pii ana maluna o ka pa laau o ko Liloa hale, kahi kapu o Liloa, alualu mai la na ilamuku e make o Umi, aka, pii aku la o Umi a noho i luna o na uha o Liloa. Wehe ae la o Liloa i kona mau uha haule iho la o Umi i lalo; a haule o Umi i lalo, ike iho la o Liloa i ka niho palaoa ma ko Umi ai, a me kona malo ma ko Umi hope. Ninau aku la o Liloa: “Owai kou inoa?” I mai la ke keiki: “O Umi au.” Alaila lalau iho la o Liloa ia Umi, a honi iho la me ka hii i luna o kona mau uha. Ninau iho la o Liloa: “Auhea ko makuahine, o Akahiakuleana?” I aku o Umi: “Aia no ke noho la. Nana no wau i kuhikuhi mai nei ia oe, a me keia mau mea au i waiho ai ia ia.” A ike o Liloa i keia mau mea, olelo aku la ia i kona poe kanaka: “O kuu malo keia, me kuu niho palaoa.” Ninau mai la ia ia Umi: “Auhea kuu laau palau?” I aku o Umi: “Eia ’ku no i kuu hoahele ma waho, ia Omaokamau.” Alaila, kii ia aku la o Omaokamau me Piimaiwaa.

Ia wa, olelo aku la o Liloa i ko Umi manawa i loaa ai ia ia, i kona poe a pau loa: “Ia kakou i hele ai i ke kapu heiau, a hoi mai au me ka malo ole, he malo laui ko’u ia la, a ua kapa mai oukou ia’u he hehena, aka, eia ua malo la o’u, a me ka niho palaoa, ka laau palau. Ua waiho au no kuu keiki, oia keia.” Ia wa, ike na mea a pau loa he keiki o Umi na Liloa.

I aku o Liloa i kona poe kanaka: “E kii aku i kona mau akua, a e lawe mai i mua o Umi, e oki i kona piko.” A hiki mai la na akua o Liloa ooki ia iho la ko Umi piko, a hookani no hoi ka pahu kapu. Ma keia kani ana o ka pahu, lohe o Hakau ke keiki mua a Liloa. Ninau mai la ia i na kanaka: “He pahu aha keia e kani nei?” “He pahu ooki no ka piko o ke keiki hou a ke ’lii, Umi kona inoa.” A lohe o Hakau, hele mai la ia me ka huhu ia Umi, a ninau mai la ia Liloa: “O kau keiki hou keia?” Ae aku o Liloa me ka olelo oluolu ia Hakau: “Ae, o oe no ke ’lii, o kou kanaka keia, maluna oe, malalo keia.” Ma keia mau olelo hooluolu a Liloa i kana keiki ia Hakau, ua oluolu o Hakau me ke ano hookamani ia Umi.

Ma keia noho pu ana o Umi me Liloa, ua malama loa o Umi i ka Liloa mau olelo i na la a pau loa, a ua aloha o Liloa ia Umi. O kona kaikuaana hoi o Hakau, ua nui kona hana ino i kona kaikaina, a hiki i ka la i make ai ko laua makuakane o Liloa.

Mamua ae o ko Liloa make ana, hooili aku la ia i na aina a pau o Hawaii, no kana keiki hiapo no Hakau. O ka hale akua a me ke ’kua, oia kana i hooili no kana keiki muli, no Umi. A make o Liloa, noho iho o Hakau ma na aina a pau o Hawaii, a o kona kaikaina o Umi, malalo aku no ia o kona kaikuaana.

Ia laua e noho ana, he nui loa ko Hakau huhu ia Umi, ma na mea a pau loa, ina e hee o Umi i ko Hakau papa, alaila, olelo mai o Hakau ia Umi: “Mai hee oe i kuu papa heenalu, no ka mea, aohe alii o kou makuahine. Pela ka malo.” Pela no ka noho inoino ana o Hakau ia Umi, a kipaku okoa ia Umi, alaila, hele aku la o Umi me kona mau hoa hele, o Omaokamau, o Piimaiwaa. Ia lakou i pii aku ai mai Waipio aku a ka pali o Koakea, a hala ia, hiki i Kukuihaele, alaila, loaa o Koi, alaila, hele pu oia me Umi. Mai laila aku lakou a Kaumoalii, a Koholalele, Kealakaha, oia kona wahi i hanau ai, a malaila kona makuahine e noho ana o Akahiakuleana. Aka, aole nae lakou i kipa ma laila, hele kuewa wale aku la no lakou me ka malihini. Hele aku la lakou a noho ma ka palena o Hilo me Hamakua, oia ka aina o Waipunalei, no ka aui ana o ka la, kipa ae la lakou ma laila e noho ai.

Aia hoi he nui na kaikamahine maka palupalu o laila e noho ana, ike mai la lakou i ka maikai o Umi ma, lalau mai la ia lakou i mau kane. A o Umi hoi, no ka oi o kona kanaka maikai i mua o kona mau hoa hele, nolaila, elua ana wahine.

I ko lakou noho ana i laila, hooholo iho la ko lakou manao, e huna ia Umi, a e hoonoho ia ia me ka hana ole i kela mea i keia mea, a noho wale iho la o Umi, e like ma ko lakou manao.

Ma keia noho ana o lakou i laila, hele aku la o Omaokamau, o Piimaiwaa, o Koi, i ka mahiai i ka aina o ko lakou makuahunowai, a ma ko lakou mahiai ana, mahalo mai la ko lakou makuahunowai i ka ikaika i ka mahiai. Aka, o ko Umi mau makuahunowai, kaumaha ko laua manao, no Umi, i ka mahiai ole. A mahope o laila, hele aku la lakou ma Laupahoehoe-kai, e auau kai ai.

MOKUNA III.

KO UMI NOHO ILIHUNE ANA.

He akamai loa o Umi i ka heenalu ana, i kona wa e noho ilihune ana ma Laupahoehoe. Ia ia e heenalu ana, heihei iho la laua o Paiea, he kanaka akamai i ka heenalu, no Laupahoehoe. I ko laua wa e heihei ana, hooke loa o Paiea ia Umi i ka papa heenalu, a eha loa ko Umi poohiwi. Nolaila lilo ia i hala no Paiea e make ai ia Umi i ka wa e puni ai o Hawaii ia Umi.

A hiki i ke kau aku o Laupahoehoe, holo aku la o Omaokamau, o Piimaiwaa, o Koi, i ka hoehoe me kamaaina o laila, a loaa mai la ka lakou aku, olioli iho lakou mau makuahunowai; aka, o ko Umi mau makuahunowai, kaumaha loa laua, no ka laua hunona, i ka loaa ole o ke aku. Nolaila, olelo mai ko Umi mau makuahunowai i na wahine a Umi: “Ina paha ka puipui o ka olua kane a e ikaika ana i ka hoewaa, aina ke aku, make hewa ko olua kino ia ia.”

Mahope o laila, olelo mai la kekahi mau kamaaina ia Umi, e holo e kaohi waa na lakou, ae aku la no o Umi i ka lakou olelo, a holo aku la. Ma keia holo ana o Umi i ke kaohi aku, a hoi mai la, haawi ia mai la kana aku, malalo mai o ka lemu ka haawi ana mai a ka lawaia. A ike o Umi, haalele aku la ia ia aku, aole i lawe mai, aka, kuai o Umi ia aku me kekahi mea aku e ae, no ko Umi ike ana malalo mai ka haawi ana mai. Nolaila, olelo aku la o Umi: “Eia kau aku o ka’u, he ia nui keia, he uuku kau.” A pono ae la keia mea. Aole o Umi i ai i ua ia nei, hoihoi aku la no ia a haawi na kona akua, na Kaili, aia no ma Hokuli kona wahi i huna ai, me ka ike ole ia.

He mea mau ia Umi, ka holo i ke kaohi waa, a me ka lawe i aku na kona akua na Kaili, ma ua wahi la i olelo ia maluna. Eia hoi ka mea haohao loa ia, o ka pio mau o ke anuenue i luna o ia wahi. Nolaila, haohao o Kaoleioku, a manao iho la o Kaoleioku, o Umi ka i laila, no ka mea, ua lohe ia ko Umi nalowale ana. Alaila, hopu iho la o Kaoleioku i ka puaa a iho mai la e ike ia Umi. A hiki ia, nana aku la ia i ke kino o Umi, he kino hanohano, a kohu alii, a paa iho la kona manao o Umi. Alaila, lalau iho la o Kaoleioku i ka puaa, a kaumaha aku la ia Umi, penei: “Eia ka puaa e ke akua, he puaa imi alii.”

A pau ke kaumaha ana a Kaoleioku i ka puaa, kuu aku la ia i ka puaa a ku ma ko Umi alo, alaila, huli hou mai la ka puaa ia Kaoleioku. Alaila, ninau aku o Kaoleioku: “O Umi no oe?” “Ae,” mai la o Umi, “Ae, owau no.” I aku o Kaoleioku: “E hoi kaua i ko’u wahi.” Ae aku la o Umi: “Ae.” Ia wa, ike kona mau makuahunowai a me na kanaka a pau loa, he ’lii ka keia, o Umi, o ka Liloa keiki, ka mea a lakou i lohe iho nei, ua nalowale.

Lawe aku la o Kaoleioku ia Umi, a lilo ae la i alii nana, a noho iho la me ia. Ia wa, hana o Kaoleioku i mea e lilo ai ke aupuni no kana alii no Umi, no ka mea, ua maopopo ia ia, he ’lii nui o Umi, a e ku ana i ka moku o Hawaii, a e loaa ana no hoi ia ia ka pomaikai. Hanai iho la ia i na kanaka, ka holoholona, mahiai, ao i ka oo ihe; kukulu i mau hale ao i ke ano kaua, a me na mea a pau loa. A no loko mai o keia ao ana, na kanaka akamai a koa hoi, oia o Koi, Omaokamau, Piimaiwaa.

Ma keia noho ana he nui loa na kanaka o ka hale hookahi, eha kaau ka nui (ua like me 160 i ka hale hookahi), pela a pau na kaau hale eha. Pela o Kaoleioku i hoomakaukau ai no kana alii, no Umi, no ko Kaoleioku manao e lilo ana ke aupuni no kana alii no Umi.

MOKUNA IV.

NO NUNU A ME KAKOHE.

He mau elemakule kahuna laua na Liloa, i kona wa e ola ana, a he mau punahele nana, a pela no i ka noho ana o Hakau kana keiki i alii no Hawaii a puni. Aka, mahope iho o ko Hakau noho alii ana, loaa iho la ua mau wahi elemakule nei i ka mai, nolaila inu iho la laua i ka laau naha, a pau ka inoino o ko laua opu, a me ka mai i loohia mai ia laua. Nolaila, hoouna aku la laua i ke kanaka i o Hakau la. A hiki ua elele la i mua o Hakau, ninau mai la o Hakau: “Heaha mai nei kau?” I aku kela: “I hoouna mai nei na wahi elemakule ia’u i mua ou e ke ’lii, e olelo aku ia oe, i wahi ai, a i wahi ia, i wahi awa no laua, i mea hoopaa i ka noha laau o laua.” A lohe o Hakau i keia mau olelo a ka elele, olelo mai la ia: “O hoi a olelo aku ia laua, aohe ai, aohe ia, aohe awa.” Maanei, e hoomaopopo ai kakou, he punahele keia mau elemakule, oia o Nunu a me Kakohe i na la e ola ana o Liloa. No ka mea, ia laua ka malama o ke ’kua o Kaili, a o ka laua mea e olelo ai, oia ka Liloa e hana ai. Aole e hiki ia Liloa ke kaua, me ka ae ole o ua mau elemakule nei mamua, aole no hoi e hiki ke hana i kekahi mea me ko laua lohe ole. Nolaila, he mau punahele laula na Liloa, a ma ia ano laua i hana aku ai i kana keiki o Hakau.

A hoi mai la ka elele, a mua o ua mau elemakule nei, hai mai la i na olelo a pau loa a Hakau; a lohe laua, eha iho la ko laua naau me ka ukiuki loa ia Hakau; nolaila ohumu iho la laua, ma ko laua mau naau, e haawi i ka aina no Umi. I aku o Nunu ia Kakohe: “E aho e pii wale kaua e nana i ka pono o ka Kaoleioku hanai, he pono paha, aole paha.” A hooholo iho la laua i keia olelo, pii aku la laua mai Waipio aku a hiki ma Kukuihaele, malaila aku a Kapulena moe. A ao ae la, pii aku la laua a hala o Honokaa, a Paauhau, moe, malaila aku a Kalopa, a Kaumoali, a Kemau, moe.

Ia laua e moe ana ma Kemau, hiki mua aku la kekahi kanaka i ike ia laua ma ke alanui, i mua o Kaoleioku ma Laupahoehoe, i Hilo, a olelo aku la: “Eia ae na elemakule, o Nunu laua o Kakohe, ke hele mai nei i anei, i ou la.” Ninau aku la o Kaoleioku: “Ahea laua puka mai i Hilo nei?” “Apopo, a kela la aku hiki mai.” “Heaha la ka laua huakai nui e hele mai ai?” I aku ua poe nei: “E hele mai ana e nana i ka pono o kau hanai, a me ka pono ole, no ka mea, ua hana mai nei ka laua hanai, o Hakau, ia laua i na mea pono ole.”

A lohe o Kaoleioku a me Umi i keia olelo, olioli loa o Kaoleioku, a pahapaha aku la o Kaoleioku i mua o ka lehulehu, i ka lilo o ka aina no kana hanai no Umi, no ka mea, he kanaka akamai o Kaoleioku i ke kilokilo, a me ka nana ana i ke kino o ke kanaka; nolaila kona apo koke a malama i ke kino o Umi.

Nolaila, hana maalea iho la o Kaoleioku i ke ano o kana mau hana, a Umi e hana aku ai i mua o Nunu laua o Kakohe, ke hiki mai laua ma ko Kaoleioku a me ko Umi wahi.

I ka po alima o ka la o na elemakule i ke alanui, hoomakaukau iho la o Kaoleioku i ka ai, ka ia, ka puaa, ka moa, ka awa. Kena aku la o Kaoleioku i ke kanaka, e hele e oki i pauku wahie. Ua like kona nui me na anana elua ke apo ae, a o kona loa, ekolo iwilei. A loaa ua pauku ohia nei, olelo aku la o Kaoleioku: “E wawahi a liilii, alaila, pua hou ae o waho a paa, a like no me ka pauku mua.” A o kekahi mau kanaka hoi, e kohi i ka pu awa a puni, a o kekahi mau kanaka hoi, nakinaki iho la i ka puaa a paa i ke kaula a paa. Pela ko Kaoleioku hoomakaukau ana, i hiki ai ia Umi, ke hana i mua o na elemakule, o Nunu laua o Kakohe. Nolaila, ua maalea o Kaoleioku ma keia mau hana a pau loa a kakou e iki nei.

Eia ke ano o keia mau hana a Kaoleioku: i ko Umi wa e hoa ai i ka umu o ka puaa, alaila, e lalau oia i ka wahie, a kaka iho i ka pauku, o ka wa ia e helelei liilii ai, ma o a maanei, alaila, e manao na elemakule he ikaika io, pela ka puaa, ka pu awa.

A makaukau keia mau mea a pau loa, alaila, olelo aku o Kaoleioku ia Umi: “E ke ’lii, apopo ka la o ko aina, pa ia oe. E hoolohe mai e ke ’lii, i na e malama oe i keia mau kauoha a’u, apopo pa ka aina ia oe; i malama ole oe, aole e ola keia mau iwi ia oe, kaulai wale ia ae no i ka la.”

Ma keia mau olelo a Kaoleioku, ua oluolu ia i ko ke ’lii mau maka, a ua ae aku no oia i na olelo a pau loa, e malama a e hana aku e like me ia.

I aku o Kaoleioku ia Umi: “E moe kakou i keia po, a huli ke kau o ke aumoe, pii au i uka i na koele a kaua, me na kanaka a pau loa, aohe kanaka a noho iho me oe, o au wahine wale no ke noho me oe. Ina i hoea mai na wahi elemakule i ke kakahiaka o ka la apopo, i ninau mai ia’u, alaila, e manao oe o laua ia, hoomakaukau aku oe i mua o laua, ma na mea a pau loa.”

A pau ke kauoha a Kaoleioku ia Umi, moe iho la lakou a huli ke kau o ka po, pii aku la o Kaoleioku me na kanaka i uka i ke koele, moe iho la o Umi me na wahine a hiki i ke ao ana.

Puka ae la ka la a mahana, oia paha ka hora ewalu, hiki mai la ua mau wahi elemakule nei, o Nunu a me Kakohe. A hiki mai la laua ma kahi o Kaoleioku, nana iho la laua i ka mehameha a me ke anoano kanaka ole, kahea mai la ua mau elemakule nei: “Mehameha na hale ua o Kaoleioku, aohe maaloalo kanaka iki.”

Ia laua e kahea ana, lohe aku la o Umi i keia leo, kahea aku la o Umi ia laua: “E komo mai olua maloko nei, aohe kanaka o ko makou wahi nei, ua pau aku nei na kanaka me Kaoleioku i ke kuahiwi i ka mahiai. Owau wale iho nei no koe, i hoonoho ia iho nei au i kanaka no olua e hiki mai ai.” Ma keia leo kahea a Umi ia laua, komo mai la laua i loko.

A ike o Umi ua komo laua i loko, puka aku la ia a waho, lalau iho la i ka pauku wahie, amo ae la a kiekie i luna, hahau iho la i lalo i ka ili o ka honua, a naha liilii ae la. Hoa iho la o Umi i ke ahi, a nui ae la ka uwahi, no ka nui o ka pulupulu i hoolako ia, nolaila nui loa ka uwahi, a ike ole na wahi elemakule i ke kau ana o ka wahie. Hopu aku la o Umi i ka puaa, a alala iho la, hookuu ia aku la no aole i make. O kahi i hookuu ia ai ka puaa, ma kahi nui o ka uwahi. A pau ka a ana o ka pulupulu, kalua iho la keia o ka mauu wale no. A nalo ka umu, kii aku la o Umi i ka pu awa, a huhuki ae la a hemo.

A ike o Nunu laua o Kakohe i keia mau hana a Umi, i aku kekahi i kekahi: “Ina me neia ka hanai a Kaoleioku, ola na iwi. Kai ke kanaka ikaika i keia.” O ke kumu o ko laua mahalo ana, o ka naha o ka pauku ohia i ka hahau hookahi ana, o ka hikiwawe o ke kalua puaa ana, o ka huhuki ana i ka pu awa.

A huhuki o Umi i ka pu awa, a hemo ae la, hoi ae la ia a ma kekahi aoao o ka hale a ua mau elemakule la e noho ana, wawahi iho la a liilii, kukulu ke kanoa, a waiho iho la i ka awa i wali mua i loko o ke kanoa. Kii aku la o Umi i ka puaa i kalua mua ia, ma kahi o ka umu ana i kalua hope iho ai, huai ae la o Umi, a lawe mai la i mua o ua mau elemakule nei. Ua hele a moa lea loa ka puaa. Ia Umi e huai ana, i aku o Nunu ia Kakohe: “Hikiwawe ka moa o ka puaa, o ke kalua ana aku nei no la.”

A waiho ka puaa, kii aku la o Umi i ka awa, a nini iho la i mua o ua mau elemakule nei; elua apu awa. Haawi aku la o Umi i ua mau wahi elemakule nei, inu ae la laua, a pau, ai iho la i ka puaa, mahope o ka ai ana, ooki mai la ka ona o ka awa ia laua, a waiho iho la laua me ka ona. Hina aku la kekahi ma kahi moe a waiho, o kekahi hoi ma ka paia o ka hale. Lalau iho la o Umi, a hapai ae la i ka mea i hina ma ka paia, a hoihoi ae la ma kahi moe.

A moe laua, pii aku la o Umi i o Kaoleioku, ma ke kuahiwi, kahi a lakou e mahiai ana me na kanaka a pau loa.

A hiki o Umi, ninau mai la o Kaoleioku: “Ua hiki mai na elemakule?” Ae aku o Umi: “Ae. Ua hiki mai laua, a ua hoomakaukau aku nei au i na mea a pau au i kauoha mai ai, a ua ona ua mau elemakule la, haalele aku nei au e moe ana.”

A lohe o Kaoleioku i keia mau olelo a Umi, olelo aku ia ia Umi: “E noho kaua me na kanaka ou, a aui ae ka la, hoi kaua. Penei nae ka hoi ana o kakou. Owau mamua, o na kanaka mahope o’u, o oe mahope loa o ka huakai.” Ua oluolu ia olelo ia Umi.

O ke kumu o keia hana ana a Kaoleioku pela, i hiki mua ia a kamailio me na elemakule, no ka ninau ia Umi. A na Kaoleioku ia e olelo aku i ke ano a me ka helehelena o Umi, i ole e kuhihewa laua, i kela kanaka, keia kanaka, o Umi, no ka mea, o Kaoleioku, ua kamaaina i ko laua maka.

Ia Umi i hala ai i uka moe iho la ua mau elemakule nei a ala ae la, kamailio iho la laua: “Aole me keia ko kaua mau haku o ka noho ana, ia Liloa, a hala ia i ka make. Ia Hakau hoi, he ai, he ia, he kapa, ka mea loaa ia kaua. O ko kaua wahi hale he pelapela. A o keia a kaua e noho nei, he oi keia a kaua e ike nei; mai ko kaua wa ui, a ko kaua wa hapauea, loaa ia kaua ka makana maikai; i ko kaua wa ui, aole i loaa.”

A aui ae la ka la (o ka hora elua paha ia), hiki mai la ka maka mua o ka huakai, nana aku la laua (na elemakule), o Kaoleioku mamua o ka huakai. Nui loa na kanaka, aole o kana mai, ua mea he nui, aole ike ia o waena a me hope o ka huakai. A hiki mai la ka maka mua o ka huakai, i o laua ala, oia no o Kaoleioku, aloha mai la o Kaoleioku ia laua, aloha aku la laua, pela lakou i uwe iho ai, no ka mea, ua loihi ke kaawale ana, a hui hou lakou.

Ma keia huakai kanaka hoi e iho ana, ua mahele o Kaoleioku eha mahele, o ka mua, na kanaka nunui, o ka lua, ka poe malalo iho o lakou, o ke kolu, ka poe poupou aa, o ka ha, o na kamalii, pela kona hookaawale ana.

I ka wa e noho ana o Kaoleioku me na elemakule, ninau mai la o Nunu ia Kaoleioku: “Auhea o Umi? Aia anei o kela kanaka maikai la?” I aku o Kaoleioku: “Aole ia, eia ’ku no mahope.” Pela no ka ninau ana, a hala ka huakai nunui o kanaka, a hiki i ka huakai liilii o kanaka, a ka huakai kamalii, poeleele e ka la, nalowale ka ili o kanaka, aia o Umi mahope o ia.

No ka ike ole o na elemakule ia Umi, nolaila, olelo aku la laua ia Kaoleioku: “Aole ka maua e ike i ko hanai a poeleele wale.” I mai la o Kaoleioku ia laua: “Aole ka olua i ike i ke kanaka i noho iho nei la?” I mai la ua mau wahi elemakule nei: “Ke kanaka no i noho iho nei la?” “Ae, oia no hoi,” pela aku o Kaoleioku. I mai la na elemakule ia Kaoleioku: “Ka aipuupuu i noho iho nei e hana na maua la?” Ae aku o Kaoleioku: “Ae, na’u no i hoonoho iho nei i mea lawelawe na olua.”

A lohe ua mau elemakule nei i keia mau olelo a Kaoleioku, kaumaha loa ko laua naau, kulou iho la ko laua mau poo i lalo, a ea ae la ko laua mau poo i luna, pane mai ia Kaoleioku: “Aole mea e nalo ai keia hilahila.” Pane aku o Kaoleioku i ua mau elemakule nei: “He ’lii waiwai auanei ia e hoomailani aku ai ia ia, he ’lii ilihune, o kana waiwai no ka lawelawe na olua.” Ia wa, pane mai na elemakule ia Kaoleioku: “Aole a maua waiwai e paa ai ka hope o ke ’lii, hookahi no a maua waiwai nui, o ka aina o Hawaii nei a puni, no ke ’lii ia no Umi.” I aku o Kaoleioku i na elemakule: “Aole paha e lilo ka aina ia Umi; ke ike ae la no olua, aohe nui o na kanaka. Ina paha e kaua, make paha ia Hakau, i ka mea nui o na kanaka, no ka mea, no Hakau wale no o Hawaii a puni.” I mai na elemakule ia Kaoleioku: “Ua make o Hakau, aole ia e ola, aia i ka la e kauila ai ke ’kua, o ia kona la e make ai, aole e pakele. Na maua e hoolale na kanaka e pii i ke kuahiwi, koe iho ke ’lii hookahi wale no, a me ka aipuupuu, o maua no hoi auanei pau no.”

Ma keia mau olelo a na elemakule, a Nunu laua o Kakohe, maopopo iho la ia Kaoleioku, e waiwai ana kana alii o Umi, a e lilo ana o Hawaii a puni ia laua me ka eha ole o ka ili, ma ke kaua ana.

Noho iho la ua mau elemakule nei a hala eha anahulu a me ka hapa, alaila, manao iho la laua e hoi i lalo nei o Waipio. A makaukau laua e hoi, olelo aku laua ia Kaoleioku a me Umi: “Ke hoi nei maua i keia la, a moe aku i ke alanui, elima la, a hiki i ke ono, hiki maua i Waipio. Nolaila, e noho oukou a hiki i na la o Ole, a me Kaloa, alaila iho ae, no ka mea, ekolu Ole, ekolu Kaloa, aono o oukou la ma ke alanui e hele ae ai. A hiki i ka la o Kane, noho oukou i luna o Waipio, a hiki i kekahi la e ae, oia ka la o Lono, oia ka la e kauila huluhulu ai ke ’kua, a oia hoi ko Hakau la e make ai.” Ma keia mau olelo a pau loa, ua hooholo like lakou a pau.

Hoi aku la ua mau elemakule nei a hiki i Waipio, o ke ono ia o ka la, hele aku la laua e ike ia Hakau. Ike mai la o Hakau ia laua, olelo mai la: “Mama ka Hilo.” I aku na elemakule: “Ae.” Aloha aku la laua: “Anoai ke ’lii.” I mai la o Hakau i na elemakule: “Ua ike olua ia Umi?” Ae aku la laua: “Ae, ua ike aku nei maua.” Ninau hou o Hakau: “Pehea kona noho ana?” “Ke noho la no me kona kahu, me Kaoleioku.” I aku na elemakule: “O ko maua mea ia i hoi mai la, e kauila ko akua.” Kahaha mai la o Hakau: “Kahaha, kai no a hoonene kaua, alaila, kauila ke ’kua, aole ka he nene kaua, kauila e no ke ’kua.” I aku na elemakule: “Ua ike aku nei maua i na kanaka o ko kaikaina, ua nui loa, e noho mai paha auanei a kipi mai ia oe, pulapula ko maua mau maka. Nolaila, eia ka wa pono, oi uuku kona mau kanaka.”

Ma keia mau olelo a na elemakule, ua oluolu ko ke ’lii manao ia mau olelo. Pau ae la kona kanalua, e manao ana he oiaio ka olelo a na elemakule. Aole ka ’uanei.

A hiki i na la o Ole, a me Kaloa, iho mai la o Kaoleioku, o Umi a me ko laua mau kanaka a pau loa, aole kekahi kanaka i koe aku mahope. A pau na la eono i ke alanui, hiki lakou ma Kemamo maluna pono o Waipio. O Kane ia la, he la kapu ia no ke ’kua o Hakau. Noho iho la lakou ma laila, hana iho la i mau pohaku, e iho pu ai i lalo o Waipio, wahi iho la i ka pohaku a paa i ka laui, me he pai uala ala ke ano, pela na kanaka a pau loa, aohe mea koe. Eia nae ka poe hele wale, aole lawe pohaku ma na lima: O ke ’lii o Umi, o ke kahuna o Kaoleioku, o ke keiki hookama o Koi, o Piimaiwaa, o ka makuakane o Omaokamau. Moe iho la lakou malaila ia po a ao, o Lono ia la, oia ka la e kauila huluhulu ai ke ’kua o Hakau.

Olelo mai o Hakau i na elemakule: “I keia kauila huluhulu wale no ko’u noho ko ke ’lii, o na kanaka a pau ke pii i ke kuahiwi.” I mai na elemakule: “Ae, he pono ia, ina na ko kaikaina ke kii mai ia oe; aole, nau ke kii aku ia ia. Ina no ua hewa ka lakou hana ana mai, o ka nui no o kou mau kanaka, make no ia oe, aole e pakele.”

A lohe ke ’lii i keia mau olelo, oluolu iho la no ia. Nolaila, noho iho la lakou eha, o ke ’lii o Hakau, o Nunu, o Kakohe, o ka aipuupuu.

Ia lakou e noho ana ia kakahiaka, oia paha ka mahana ana ae o ka la, he hora ehiku paha ia, iho mai la o Umi ma ka aoao hikina o ka pali o Waipio, me na kanaka ona. A hiki ka maka mua i lalo o ka muliwai, aole i pau mai o hope o ka huakai.

A ike o Hakau i ka malu o na kanaka i ka pali, i aku o Hakau i na elemakule: “He la kauila hoi keia, he la hele no ka no kanaka.” I mai na elemakule: O na kanaka no ou o Hamakua e lawe mai ana i ai nau.” A kokoke loa ka huakai i mua o Hakau, ike aku la ia elima poe hele wale, aohe ukana o na lima, oia o Umi, Kaoleioku, Koi, Piimaiwaa, Omaokamau. I aku o Hakau i na elemakule: “Elima poe auamo ole e hele mai nei.” I aku na elemakule: “Ou poe hoa aina ia.”

No ka ike pohihihi o Hakau ia Omaokamau, nolaila, ninau aku o Hakau i na elemakule: “I hea la ko’u wahi i ike ai i ke kanaka mamua e hele mai nei?” I aku na elemakule: “O kekahi hoa aina no hoi paha ia ou, he ’lii hele pinepine hoi oe ma Hamakua nei, nolaila, ua ike no paha oe?” Ae mai la o Hakau, “Ae.”

Ia Hakau e olelo ana me na elemakule, hiki mai la ka maka mua i kona alo, a o ka maka hope hoi o ka huakai, i luna o ka pali. Poai ae la ka huakai a puni o Hakau, noho iho la ia i waena konu, he umikumamalua ka puni o Hakau, me ke ku no i luna me na auamo pohaku a lakou, ua paa i ka puolo ia i ka laki, me he pai ai la. Hele mai la o Umi a ku ma ke alo o Hakau. Ike aku la o Hakau ia Umi, ea ae la kona poo i luna, a kulou hou i lalo, kahea aku la o Umi ia Omaokamau. Hele mai la o Omaokamau a ku iho la mahope o Umi. Kena aku la o Umi ia Omaokamau, e kii e pepehi ia Hakau.

Hele aku la o Omaokamau a hiki i o Hakau la, lalau iho la i ka auwae a lole ae la i luna, i iho la o Omaokamau: “A make na Omaokamau, na Umi.” A lohe ka lehulehu i keia olelo a Omaokamau, ia wa lakou i hailuku ai i na pohaku ia Hakau, a make iho la o Hakau. O ka pohaku hoi, ku iho la ke ahua maluna o Hakau. O ka laau hoi a na kanaka i pii ai, o ka puoa no ia o Hakau.

A make o Hakau, lilo ae la ke aupuni o Hawaii a puni ia Umi. Ko iho la na mea a Kaoleioku i noonoo mua ai i loko o ka wa ilihune. A o Kaoleioku hoi, lilo ae la ia i kahuna nui na Umi, na kana alii, o na kahuna hoi a Hakau, noho mai la lakou malalo o Kaoleioku, Nunu a me Kakohe a me Umi ke ’lii.

MOKUNA V.

NO KA LILO ANA O UMI I ALII NO HAWAII.

Ua make o Hakau, a ua lilo ae la o Umi i alii no Hawaii, a puni. Mahope o ka make ana o Hakau, hoi mai la na kanaka i hoouua ia ai i ke kuahiwi, me na laau. A hiki lakou, nana mai la e noho aku ana o Umi, a me kona mau kanaka. Nolaila, noonoo iho la lakou, ua make ko lakou alii o Hakau, uwe iho la lakou ia ia, aka, aole i mahuahua ko lakou aloha nona, no ka mea, he ’lii hana ino, a he ’lii luku wale i na kanaka.

Penei ka Hakau hana, i kona wa e noho alii ana: Ina mahalo ia ke kane, i ke kanaka maikai, a me ka wahine i ka maikai, he luku wale no ka Hakau. Ina mahalo ia ke poo i ka palahalaha maikai, alaila, ma ke poo e oki ai, ina ma ke kino ka mahalo ia, alaila, ma ke kino e oki ai, ina ma na maka ka maikai, malaila no e poalo ai, a pela aku no. I kekahi manawa, nana aku la kekahi kahuna a Hakau i kekahi keiki opiopio, a olelo aku la i na makua o ua keiki la, he keiki maikai loa keia o ke kino, aohe ona kina. A lohe o Hakau i keia olelo ana, hoouna aku la ia i ka elele, e lawe mai i ke keiki a mua o kona alo, a hiki mai la ke keiki, ooki ae la ke ’lii o Hakau, ma waena konu o ke kino o ke keiki, a moku iho la. Lohe aku la na makua i keia hana a Hakau, alaila, olelo wanana iho la kona makuakane, penei: “Ooki pahupu iho la ia i kuu keiki, pela e ooki pahupu ia ai kona noho aupuni ana. A ka la kauila o ke akua, oia kona la e make ai.” Nolaila, ua hookoia.

A hiki mai la ka po o Muku (oia ka pau ana o ka malama), hele aku la na kahuna a me ko lakou mau kanaka, e kapapa ulua, a hiki i kahi o na waa, hookoele ma ka niao o na waa. A i loko o ia wa, hele mai na kanaka, alaila, hopu ia lakou a pepehi ia a make, alaila, hoolou i ka makau ia Manaiakalani; ina aole ia, o ka limukala ka maunu, e hoolou ai i ka makau, a lawe aku i ka heiau. Aka, ua lilo keia hana ana i pomaikai no Kaoleioku.

Ma keia noho alii ana o Umi ia Hawaii a puni, mahele iho la ia i ka aina no kona mau alii. Penei kona mahele ana: O Kau no Omaokamau; o Puna no ke aikane a Umi; o Hilo no Kaoleioku; o Hamakua no Piimaiwaa; o Kohala no Koi; o Kona no Ehu.

KA LILO ANA O KAOLEIOKU I KAHUNA NA KE ’LII, NA UMI.

A pau ko Umi mahele ana i na aina no kona poe ponoi, ku mai la o Kaoleioku i waenakonu o ke ’lii a olelo mai la penei:

“E ke ’lii, e hoolohe mai;
Ke ku nei au i mua o kou alo,
A me ke alo o kou poe kanaka,
Ke hoolilo nei oe e ke ’lii,
I kahuna au nou i keia la,
E like me kou ike ana ia’u mamua,
A ua hooko ia mai i keia wa;
A ua kokua mai ke akua ia oe,
A ua lanakila oe maluna o ka ilihune,
A o oe ke ’lii nui o Hawaii nei.
A e noho ana na kanaka malalo ou;
Ina e pono kou noho ana alii,
Alaila, e mau loa kou alii ana,
A ina e like oe me kou kaikuaana
Alaila, hoowahawaha ia oe.
He hookuli ka make,
He hoolohe ke ola.”

Mahope o keia mau olelo a Kaoleioku ia Umi, olelo aku la ia, i ke ’lii ia Umi, a me Omaokamau.

Maanei e ike ai kakou i ke kupono o ka noho kahuna ana o Kaoleioku na Umi, a maanei e ike ai kakou i ka pololei o na olelo wanana a Kaoleioku i mua o ke ’lii a me na kanaka.

I aku o Kaoleioku: “E ke ’lii; e ku i luna.” A ku ae la o Umi i luna. “E Omaokamau, e ku i luna.” Mawaena o laua, ewalu anana ke kaawale, a loaa kekahi i kekahi. O keia hana a Kaoleioku, he hoailona no ke ’lii no Umi, i mea e maopopo ai ka paa o ke aupuni, a me ka ole.

Ia laua e ku ana, aia ma ko Omaokamau lima akau, ka laau palau e paa ana, oia o Kaniaupiiikalani. Aole e pahu wale ia ia laau, aia no a pa i ka aina, alaila pahu, ma ke ano hoailona a kahuna. Olelo aku o Kaoleioku ia Omaokamau: “E Omaokamau e, o ko ikaika no a pau loa, pahu i ka piko o ke ’lii.” No ka mea, ua ike o Kaoleioku ia Omaokamau, he kanaka ikaika i ka o ihe. Ia wa, kaikai ae la o Omaokamau i ka laau, a pahu mai la ia Umi, me ka ikaika loa (o “wahie” ka ai). A kokoke i ka piko o Umi, pale ae la o Umi, hala ka ihe mahope; me ka lele no, apo aku la o Umi, a paa aku la ma ka welelau o ka ihe.

Comments

Log in to leave a comment.