Chapter VI (1)
The Canoe Race in Kau.—Kuapakaa Stipulates to Land Four Times
Before His Opponent’s First.—Landing First in His Canoe He Seizes a
Surf-board and Comes in Three Times Before They Land.—The King,
Hearing of the Race, Sends for the Boy.—Pleads for the Lives of His
Men, Dear to Him Through the Loss of Pakaa.—Kuapakaa Reveals
Himself and Pakaa.—The Defeated Men Ordered Put to
Death.—Keawenuiaumi Orders Kuapakaa to Bring Him Pakaa.—Pakaa
Refuses to Return Till Full Restitution Is Made.—The King Agrees,
and on Pakaa’s Arrival, Gave Him the Whole of Hawaii.
When they reached Kau, the canoes were made ready and moored at the beach. The oven was dug, sufficient wood was brought to the place as well as the stones. These things were made ready because they were the means by which death was to be given the defeated ones, according to their agreement. In this second race many people took the opportunity of offering wagers and accepting the same by the backers of either side; some on the boy and some on the men.
As the contestants were about to leave shore, for the starting point, the boy said: “Before we start out let us have a final agreement. If I come ashore first, I would not be declared the winner until I have ridden in on four surfs. If I ride the four surfs before you land, then I will be the winner and then you must submit to your fate. This will be the case if you should win. But I suppose you will win anyhow, for there are several of you on your side.” This extra condition was agreed to.
The men then boarded their canoe of six fathoms in length and Kuapakaa boarded his canoe, also of six fathoms in length. The two parties then paddled out to sea until they had reached a point which Kuapakaa thought was far enough and so said to the others: “Let us take this as the starting point.” The others refused to accept this, saying: “We will not accept this as the starting point. Let the starting point be at a distance where the water will hide the shores. When we come to that point we will face about.” Kuapakaa replied: “It will be useless for us to go out any further for there are several of you in your canoe. Why should you fear me, who am all alone? If you had started the race at the edge of the line of surfs, you would have won; but I wish to tell you now that I will beat you anyhow, and that it will be a sad thing for your wives, children and parents.”
When the houses had disappeared from their view, the men said to Kuapakaa: “Here is our starting point.” Kuapakaa agreed to this; the canoes were swung around, placed side by side, and when they were ready the word was given and the race commenced. On the start the eight men forged their canoe ahead by their powerful strokes of the paddle, while Kuapakaa fell far behind. Upon seeing this Kuapakaa watched how the others were using their paddles, and when he saw them raise their paddles some distance out of the water, and that they held their paddles high up by which action the water was forced up high at every stroke, causing an eddy to be drawn along behind their canoe, he forced his canoe into the current formed by the eddy behind the other canoe. As soon as he had entered into this current all he had to do was to see that his canoe kept in the current. While the others were forcing themselves to keep ahead of the boy, by using very powerful strokes, the boy followed on behind taking his time; and the faster they went the faster the boy followed them. Whenever the boy saw that the others were slackening up he would call out: “Pull harder so you will win.” When the eight men would hear this, they worked all the harder.
When the canoes drew near to the land, the boy’s canoe being directly behind the other, so that he was not clearly seen, the people ashore began to dispute as to the merits of the two canoes, and seeing only one canoe, the people yelled out: “The boy is beaten, the boy is beaten.” After the shouts had ceased, the canoe of Kuapakaa was seen to come out from behind the other and take the lead, causing the multitude backing the boy to raise another shout, for they admired the pluck displayed by the youngster. The canoe of Kuapakaa was seen to draw away from the others farther and farther until it reached land first. As soon as Kuapakaa touched shore he grabbed a surf board and swam out to the surf, according to agreement, but instead of going out to the big surf he took the small ones near the sand, and after he had thus ridden in three times, the eight men landed and were declared beaten by the boy.
The result of this race was soon carried to Keawenuiaumi, as well as the fate of the eight men, who were fairly beaten by the boy. When Keawenuiaumi heard this, he said: “Yes, it surely must be so. If that small boy is the same one that came along with us then it is possible. If he is the same, then there is no escape, the men will indeed die.” Keawenuiaumi then sent one of his messengers to go and bring the boy to him, in order that he might see for himself. When the boy arrived, the king saw that it was the very same that had accompanied him to Hawaii. At this the king fell on the boy’s neck and wept, because he knew that he had neglected him since leaving the canoe. The actions of the boy in saving him from death came to the mind of the king in such a way that he felt that he had indeed been neglectful.
After the weeping Keawenuiaumi asked of the boy: “Where have you lived all this time?” “By our canoe.” “What did you live on?” “The dry food that was left over, which we had on our journey.” After this the king again asked: “And were you the one who defeated my men in Kohala?” “Yes,” answered Kuapakaa. “And are you the one who has just won in this race?” “Yes.” “What was the wager?” “In the first race we wagered some fish. In the last race we wagered our bones (lives), and I have beaten them again. The fire in the oven is now lit for the baking, on my return the men will be put into the oven.”
At this the king again wept, with his head bent down low. When the boy saw the king weeping, he asked: “What are you weeping for?” “I am weeping for my men, because they are to die.” The boy said: “It is not my fault; it was of their own making. I proposed that we wager some property and at this they questioned me what property I had to put up, and I told them that I would put up the canoe; but they refused to accept that, and proposed that our bones be the wager. To this I gave my consent because I knew that they were taking advantage of my size.”
Keawenuiaumi then said: “Say, where are you, my boy? I want to ask you, that since you love me, that you take pity on me and grant my request, that you save my men, for I cannot see how I am to get along if these men are to be put to death; for I will be without any one who will attend to my comfort. Therefore if you love me, these men must live. If you think they must die, then you must kill me first.” At this pleading, Kuapakaa asked: “Do you think more of these men than any other person?” “Yes,” said the king; “but I would not have thought so much of them had I found my servant Pakaa.”
Kuapakaa then said to Keawenuiaumi: “If you think more of the welfare of these men, we will never be able to find Pakaa even though we again make another trip to Kaula; but if you allow these men to meet their fate, then you will be able to find your servant Pakaa; for this was the very reason why Pakaa left you; you were keeping too many favorites.” Keawenuiaumi said: “Go and find Pakaa and then these men may die.” At this, Kuapakaa told Keawenuiaumi of Pakaa, his father, saying: “He is now living in Molokai. When you met me on your trip, he was with me sitting in the fore part of the canoe; the old man kept his head bent down. He kept his face down for fear of being recognized by you. Pakaa is my father and I am his son Kuapakaa, named by him, because of the scales of your skin through the use of the awa; and it was by him that I was educated in all the things pertaining to the office of a king’s personal servant.”
Upon hearing this revelation from Kuapakaa, Keawenuiaumi wished to know clearly [of his favorite servant], so he asked a few more questions. Kuapakaa then went more into the details, saying: “After you people returned from the Kalaau point, and we all went ashore, it was your own loin cloth that I gave you; the kapa was your own; the piece of awa was your own, but Pakaa had instructed me to tell you that the things were mine in order that his identity be not discovered.”
When Keawenuiaumi heard these things from Kuapakaa, he raised his voice and wept for Pakaa and the boy Kuapakaa. When his weeping was ended he ordered one of his chiefs, that the men who were beaten by the boy be put to death.
After the death of these men, Keawenuiaumi ordered Kuapakaa to go immediately, as fast as possible, and bring Pakaa to him. With this order, Kuapakaa boarded his racing canoe and set out that early morning. When the sun was high up in the heaven, the boy entered the landing place at Molokai and moored his canoe; after this was done he went after Pakaa.
When he reached their home, the boy greeted his father and after the exchange of the greetings, Pakaa inquired: “Are my opponents dead?” “Yes. After we had sailed off and while outside of Waimea, Kauai, I uncovered Laamaomao and immediately we were encompassed by a great and terrible storm. In the midst of this storm, I gave out the palm leaves to the men, all with the exception of Hookeleihilo and Hookeleipuna. The food also was not given them, nor the meat and water; and being exhausted, the two died. We then left Kauai and set sail for Hawaii while all the people were asleep, and after a time we landed at Kawaihae, where I was neglected by my master and his men. Some time shortly after this I got into a race with some of the king’s men whom I defeated and they were put to death. After the men were put to death I told the king of you and me, and he sent me to bring you; therefore, I have come for you to go back with me.” At this Pakaa asked: “What has your master given you?” “Nothing.” “Then go back and tell your master that Pakaa has sent word that until the king has restored all the lands taken back by him, as well as all the other things, I will not come back. [134] Restore these things and I will come.”
At the close of this conversation, between the boy and the father, the boy set out for Hawaii and in time delivered the message to Keawenuiaumi. When the king heard the conditions proposed by his servant Pakaa, he agreed to them all, withholding nothing of which Pakaa wanted, saying: “I am willing to do all this in order that I may get him to come back to me.” Again Kuapakaa set out for Molokai, where he landed and delivered the order of Keawenuiaumi. When Pakaa heard the reply of the king, he boarded the canoe and returned to Hawaii.
When Pakaa came in the presence of Keawenuiaumi, Keawenuiaumi fell on Pakaa and wept, and begged to be forgiven for the bad treatment given to a faithful servant. After the weeping, Keawenuiaumi gave to Pakaa the whole of Hawaii, [135] thus placing him back in the same position held by him before. This is the end of this story.
HE KAAO NO KUAPAKAA.
MOKUNA I.
Hoomakaukau o Kuapakaa e Hui me Keawenuiaumi.—Na Auwaa o na Alii
Aimoku Eono, Ike ia e Pakaa a Leoleowa ia e Kuapakaa i ko Lakou
Kaalo ana ae.—Lohe o Keawenuiaumi i ke Mele o ke Ola, Kono ia Oia e
Pae.—No ka Olelo a’o a na Hookele, Holo loa Ke ’lii.
Oia no ka Pakaa keiki ponoi, i loaa ia ia ma ka noho ana i Molokai, me kana wahine alii, a ua hoopili ia no hoi kona inoa me ko ka makuakane, a ua ao aku no hoi kona makuakane iaia ma ke ano o na mea o ke ’lii, a me na mea e pili ana ia ia. A makaukau o Kuapakaa i keia mau mea, holo laua i kai e kali i ka holo mai o Keawenuiaumi e imi ia Pakaa. Ma keia holo ana, o ka hoe a Pakaa o Lapakahoe, ia Kuapakaa ia mahope o ko laua waa, mamua o Pakaa, e lawaia kaka-uhu ana, me ke kuu o ka lauoho i lalo e loloa ai. A lana mua laua i kai, mahope hiki na waa, ka waa elua kanaka, ka waa ekolu kanaka, a pela aku, na waa aipuupuu, na waa pu kaua, na waa o ka wahine, na waa o na koa.
Ninau aku o Kuapakaa i ka makuakane ia Pakaa: “Auhea ka waa o kuu haku?” I mai o Pakaa: “Aia a o ke kukuna o ka la, holo mai ka waa o ko haku. Eia ke ano o kona waa. Ua aki ia ka pea ma waena, i mea e maopopo ai kona akua, ke ku mai, o Kaili ka inoa, a he lumi kiekie mamua, a mawaena, malaila ko haku, a mahope na hookele.”
Ia laua e kamailio ana, holo mai ana ka waa o Keawenuiaumi, hinuhinu ana na aoao o ka waa i ka loaa i ke kukuna o ka la, a lilelile ana ka hoe a na hoewaa i ka la. I aku la ia i kona makuakane: “Eia kuu haku.” “Aia mahea?” “Aia ma waho o kaua.” I aku o Pakaa: “Oku ia ko hoe i luna.” Ia oku ana o ka hoe, ike mai la o Lapakahoe, e ku ana i luna o na waa o ke ’lii, hai ae la ia i ke ’lii: “E! He wahi waa uuku hoi keia e lana mai nei maloko o kakou, eia la ke oku mai nei i ka hoe.” Olelo aku la o Keawenuiaumi i na hookele: “Kau pono ae olua i ka ihu o na waa i kela wahi waa, malama he olelo kana.” O ke kumu o ke ’lii i olelo ai pela, no ka maa ia Pakaa, ia Pakaa e noho ana me ke ’lii, aole e haalele ka waa o ke ’lii i ka waa e oku mai ana i ka hoe, nolaila, ua maa ke ’lii. A kokoke loa ka waa o ke ’lii ia laua, ninau aku o Pakaa i ke keiki: “Auhea ka waa o ko haku?” I mai ke keiki: “Eia la ua kokoke.” “Kahea ia ka hana o ko haku,” pela mai o Pakaa. Alaila, kahea o Kuapakaa:
Kipu la, kipu!
Hoolai la, hoolai!
Hoopohu la, hoopohu!
Hoomalino la, hoomalino!
Ouiu, o ninau, nowai he waa?
“No Keawenuiaumi he waa.” Ninau aku ke keiki: “He waa e holo ana i hea?” “He waa e holo ana e imi ia Pakaa.” “Imi ia Pakaa, heaha o Pakaa?” “He kauwa.” I aku o Kuapakaa i kona makuakane, ia Pakaa: “Ka i no he ’lii oe, he kauwa ka oe. Heaha la, he kauwa no oe, a he ’lii no wau ma ka aoao o ko’u makuahine, nolaila, alii no ko’u noho ana ia Molokai nei.” I aku o Pakaa i ke keiki, ninau ia aku: “He kauwa io?” Nolaila, ninau o Kuapakaa: “He kauwa io.” “Aole he kauwa io; he iwi kuamoo, he paa kahili, he lawe ipu kakele.” Maopopo ma keia olelo, he kaukau alii kona makuakane o Pakaa, i aku ia ia Pakaa: “O kou wahi alii auanei, o ko kuu makuahine, alii no ko’u noho ana ia Molokai nei.”
No na ’lii malalo o Keawenuiaumi, oia na ’lii aimoku o Hawaii, eono moku, eono alii. Mamua ae o ke kamailio ana o Kuapakaa me ka waa o Keawenuiaumi, oia ka wa i hea pakahi ia ai na inoa o na ’lii, e like me ko lakou noho ana, a ua ao no hoi o Pakaa ia mea i kana keiki. I ka wa i hiki mai ai ka mua o na waa, hoomaka ia e ninau i kona makuakane. O Wahilani ka waa mua. Hiki ana he kaulua maikai, ninau aku o Kuapakaa: “No wai keia waa?” “No Wahilani, oia ke ’lii o Kohala.” Ia manawa, oli aku la o Kuapakaa:
O ua alii o makou o Kohala, o Wahilani.
Aole no hoi he ’lii, he kaukau alii no,
He peepee puko no Kohala,
Ka ia o ia aina, he unihi,
I ka lau o ke ko, i ka pua o ka mauu.
He aina ia ole,
O ka uala ka ai,
O ke kee ia o ia aina,
Aole no hoi o Wahilani he ’lii;
O ka ai ana ia Kohala,
Olelo ia he ’lii.
Ma keia olelo a ke keiki, huhu o Wahilani, a olelo aku la: “I nahea kou ike ana, e na keiki hoopunipuni?” Nolaila holo o Wahilani.
O Ehu ka waa alua. Hoea hou he waa kaulua maikai, o Ehu ia, o ke ’lii o Kona. Ninau aku o Kuapakaa i ka makuakane: “No wai keia waa?” “No Ehu ke ’lii o Kona.” Ia manawa, oli aku la no o Kuapakaa:
O ua ’lii o makou o Kona, o Ehu, aohe alii;
O ka hele ana aku o Keawenuiaumi a noho i Kiholo,
Iho mai o Ehu me na kiki uala,
A haawi i ke ’lii.
Lilo o Ehu i keiki hookama,
Haawi o Keawenuiaumi ia Kona nona,
Nolaila, alii o Ehu.
Ma keia olelo a Kuapakaa huhu loa o Ehu, a olelo aku la: “He oi oe o ke keiki hoopunipuni; i hea kou ike ana i ko makou ano?” Holo aku ia me ka huhu.
O Huaa ka waa akolu. Hoea hou mai la he waa. Ninau o Kuapakaa i ka makuakane: “Owai keia waa?” “O Huaa, o ke ’lii o Kau.” Oli mai la o Kuapakaa:
O ua ’lii o makou o Kau, o Huaa,
Aohe alii, he kaukau alii no.
He kaka lau ilima no Kamaoa,
Ka wai auau no ia o ia aina,
A o ko laila kee no ia,
Ua noho au i laila a ike.
Huhu o Huaa a holo aku la.
O Hikinaakala ka waa aha. Hoea hou mai la he waa hou, ninau no keia ia Pakaa, hai mai la no, o ke ’lii o Puna, o Hikinaakala. Oli mai la o Kuapakaa:
O ua ’lii o makou o Puna, o Hikinaakala, aohe alii,
He makakokala, lauhahala ooi;
O ka ai ana ia Puna,
Olelo ia ai he alii,
Aohe alii.
Huhu o Hikinaakala a holo aku la.
O Kulukulua ka waa alima. Hoea hou mai la he waa, ninau no o Kuapakaa i ka makuakane: “Owai keia waa?” “O Kulukulua, ke ’lii o Hilo.” Oli mai la o Kuapakaa:
O ua ’lii o makou o Hilo, o Kulukulua, aohe alii;
He pahelehele opae no Waiakea;
A pau ke pahelehele ana,
Kau ae la i ka pulu niu i ka pepeiao.
O ke kee no hoi ia o ia aina,
O ka ai ana ia Hilo,
Olelo ia ai he ’lii.
Huhu o Kulukulua a holo aku la.
O Wanua ka waa aono. Hoea hou he waa, ninau no ia Pakaa, hai mai la no o Pakaa: “O Wanua, o ke ’lii o Hamakua.”
O ua ’lii o makou o Hamakua, o Wanua,
Aole alii maoli;
He pahelehele puhi no Hamakua,
Waiho aku na manamana lima i ka paala me ka maunu,
Pii mai la ka puhi a komo i na manamana
Hoolei iho la i ka ipu.
O ka ai ana ia Hamakua,
Olelo ia ai he ’lii; aohe alii.
Huhu ia alii a holo aku la.
Pau na ’lii i ka holo i mua, me ko lakou inaina i ke keiki, i ka hoole ia lakou aohe alii, a i ka hai i ke kee o ka aina.
(Maanei e hoomaka ai ka olelo no ka waa o Keawenuiaumi i olelo mua ia ae nei: aka, no ka olelo mua ana mai o ka mea malama kaao mahope o keia; nolaila, ua kau e ia na olelo no Keawenuiaumi a me kona waa mamua, aka, he pono no e noonoo i ka heluhelu ana, a malaila e maopopo ai, he mua na waa o na ’lii eono o Hawaii.)
O Lapakahoe ka mea nana i olelo mai no Keawenuiaumi ka waa; nolaila, paha aku ai o Kuapakaa, penei:
A nou ka waa,
Ua hiki ke kumu ino,
Ke kakai kepa, ua lauli elehiwa
Ke poo o ka mauna o Aluli i ka ino,
Me he aahu eleele la i lohia
Ke aloalo pali o Kawaikapu,
I holoa e ka holopoopoo,
Moku kihe o ka wai.
Pihapiha na mauna ke ike aku,
Lele koha i ka lani,
Ka leo o ke kuaiwa lea,
Ka leo o ke kai uwe,
E hoeu aku ana i ke kai awe,
Ua like me ke ao i Kikiopua,
Ke ama lele aukai o Malelewaa.
Hoolewa ka ukana i ke kua,
Pii Kua o Kaula mahope.
Pali kui pali hono Wailau ma,
Kui aku, hono aku ka pali,
I luna o Pueohulunui,
I ka pali pueo e lele la.
Alaila, paha hou o Kuapakaa no ka ino:
Kiauau! Kiauau! Kiauau!
Hiki ka ua, ka ino, ka makani,
No Puulenalena, no Hilo,
No Hokukano, no Waiolomea,
No ka ina a ka hoe i ka eke,
A ka noonoo, ka iliili,
A kua iako i Kainaliu,
A ka iako i ka hope,
A ka poho i na hookele.
Eu mai ka lemu,
E pana na hoe,
Huki ka lana,
Nana ia ka ale
O ka wili, o ke pani,
O ke kaa mai na o ka ale
Hue ma waho o ka waa;
Ke hoolulu la i ka ihu o ka waa la,
Hookaa ia ka waa ku maloko,
O ka wai mawaho a hui me ka puka,
Punahele kaele i ka olulo.
Eia hoi au, e ka make!
A make oe i ka ale iki,
A make oe i ka ale nui,
A make oe i ka ale loa,
A make oe i ka ale poko,
O ka ukali o Kuloko,
O ka hakui o ka nei,
O ka opuu o ka lau loa,
O ka ale hue,
E hue mai auanei ka ale i ou waa.
Make! no ka waa iki ka make,
Make ka waa nui.
Pua mai o na hoe,
O ka ukana ia a ka waa make;
O ka hoe iki, o ka hoe nui,
O ka hoe loa, o ka hoe poko;
O ke ka iki, o ke ka nui,
O ke ka loa, o ke ka poko,
O ke ka peekue, o ke ka lahilahi.
Pau ka hemahema o ka waa make,
Manao hoolana ka waa.
O kela lona o keia lona,
Ume kela kaula ume keia kaula;
Holo kela kini holo keia kini,
Ku ka nalu nui,
Popoi ka nalu iki,
Lele na laau ihu,
Lele na laau hope.
Kai ka pili a ke kahuna,
Ke paa kuleana ole o ka la make,
Wehe ke kai anu ka lia,
Pulu ka uku, kela mea i koki.
Alina oukou e na hookele,
A me ke kilo, ke kahuna,
E ike ai e na hookele i ka hoku la,
I na la ua pae i uka.
Alaila ninau ae la o Keawenuiaumi i na hookele, ke kahuna, ke kilo, i ko lakou ike, a me na loina, i ka pono a me ka hewa, no ka mea, ua makau o Keawenuiaumi i ka olelo a ke keiki. Hoole mai la lakou, aohe oiaio o ka olelo a ke heiki, he wahahee, ma keia hoole a lakou, hoolohe aku la ke ’lii o Keawenuiaumi; nolaila, paha hou mai la ke keiki, penei:
Uhi ia ae la na maka e ke kai!
Pale ka ike i ka lalani o ka moku.
Make eia i na Ku,
I na la wehe o ke au i waho.
Wehe aku auanei ke au i kai,
E hamama mai ana ka waha o ka mano,
O ka waha o ka mano,
O ka waha o ka ale,
Popoi iho ia oe la make;
Hoi uhane i Hawaii.
E ke ’lii kuli la,
E pae, he ino,
E holo ia mai i nehinei,
Ina la ua pae.
Ui hou aku o Keawenuiaumi i na hoewaa a me na mea a pau loa: “Pehea kakou e pae, e like me ka olelo a ke keiki? No ka mea, ina kakou e holo, hoi uhane ia Hawaii.” Alaila, pane mai na hookele: “Na wai hoi ka pae aku o ka la malie.”
Ua paihi o luna,
Ua maloo wai ole ka nahelehele,
Ua hoi ke ao a ke kuahiwi,
Ua hoi ka makani a Kumukahi,
Ua hoi ka opua a Awalua,
Ua hoi ka pauli makani kualau,
Ua hoi ka waa hooulu he kaikoo,
Ua hoi ka waa i ka lae makani,
Ua hoi ke kai ka wai a Manawainui,
No hea hoi ka ino a ia keiki?
Ia wa, ninau mai o Lapakahoe: “I loaa ia oe, ia wai?” “He mea loaa wale no ia i kamalii o keia aina o Molokai.” Olelo mai o Lapakahoe: “Aole i loaa na ia hai, aole ia Kahikiokamoku, ke aikane punahele a ke ’lii; elua wale no maua i loaa na mele, owau, o ko’u kaikuaana o Pakaa, i haku no maua no ko maua haku no Keawenuiaumi.” Alaila, ninau mai la Lapakahoe: “Ina ua ike oe eia o Pakaa i uka nei, e hai mai oe?” “Aole ia kanaka ia nei, ua lohe nae makou aia i Kaula kahi i noho ai.” Nolaila hooki o Lapakahoe i ka olelo, a manao iho la ia he oiaio ka olelo a Keawenuiaumi, i loaa ai ma ka moe uhane i Hawaii.
Kahea mai na hookele, e hoe o mua me hope; hoole o Lapakahoe, no ka mea, ua nanea o Lapakahoe i ka olelo a ke keiki. A no ka makaukau o na waa e holo, olelo aku o Pakaa ia Kuapakaa: “E kahea ia.”
Hooku ka opua i ka lani,
Ke hoona ae la ke kuakoko wai ua o Kaopua,
Ka hiwahiwa polohiwa a ka ua.
I hana e ka piko a ka ua i ka lani,
Halona e ka aukuku a ka ua,
Kui ka hekili, nei ke olai,
Lapalapa ka uwila i ka lani.
O ka ua iki, o ka ua nui,
O ka ua loa, o ka ua poko,
O ka ua hooilo ke moe,
Pili ka hanu, pepe ka lauoho,
Hai ka lauoho i waena.
Moe lapuu, moe i luna ke alo.
Nau ke kui, lohi ka lima;
Make la e ka haku hoopaa,
Na iho e na hookele paa,
Make i ka moana,
Holo aku a kai kua olulo,
He olulo kau olelo.
Okioki ia i ka niho mano ka ia,
Kaa i ke olona ai mai ka ia,
He paka, he ulua,
O Kaulua ka malama,
Malama ke keiki punahele,
O lilo i ke kai a Kaulua,
O ka waa no e pae,
He ai o uka, he kapa, he malo,
Noho, he la ino a malie holo,
Alaila holo, e kuu haku,
He la ino keia, i nehinei ka la malie.
Alaila, ninau ae la o Keawenuiaumi i ka poe ike o kona waa: “Pehea ka olelo a ke keiki?” “He keiki wahahee; auhea ka ino, auhea ke ao, auhea ka opua, auhea ka ua, auhea ka makani, auhea ka uwila, auhea ka hekili, e manao ai oe he oiaio ka olelo a ke keiki? O ko la no keia pae i Kaula, ike oe i ko kauwa o Pakaa.”
MOKUNA II.
Mele o Kuapakaa i na Makani o Hawaii.—Huhu ke Alii, Kauoha i Kona
mau Kanaka e Hoe.—Na Makani o Kauai, Niihau a me Kaula.—Na Makani o
Maui a me Molokai.—O Halawa.—Heluhelu Oia i ka Inoa o Kona Haku.—O
Kona Makuakane a me na Kanaka.—Kauoha o Pakaa e Hookuu ia na Makani
a Laamaomao.
Olelo aku o Kuapakaa i ka makuakane: “Ke olelo ae la ua poe kanaka nei i ke ’lii e holo no.” I aku Pakaa i ke keiki: “Kahea ia ko Hawaii makani.”
NA MAKANI O HAWAII.
Aia la! aia la! aia la!
He apaapaa ko Kohala,
He naulu ko Kawaihae,
He kipuupuu ko Waimea,
He olauniu ko Kekaha,
He pili-a ko Kaniku,
He ae ko Kiholo,
He pohu ko Kona,
He maaakualapu ko Kahaluu,
He pilihala ko Kaawaloa,
He kehau ko Kapalilua,
He puahiohio ko Kau,
He hoolapa ko Kamaoa,
He kuehu lepo ko Naalehu,
He uwahi a pele ko Kilauea,
He awa ko Leleiwi,
He puulena ko Waiakea,
He uluau ko Hilo paliku,
He koholalele ko Hamakua,
He holopoopoo ko Waipio,
O ka welelau o kela makani,
O ka welelau o keia makani,
Puili puahiohio.
Haawe ka opeope ma ke kua,
Loaa ka ukana a ka waa make.
No ka waa iki ka make,
Pau pu me ka waa nui.
Make ke ’lii, make ke kahuna,
Make ka pulewa, ka hailawa,
Ka lawa uli, ka lawa kea.
O ka huli, o ka noonoo,
E ike i ka hoku o ka lani.
O hoku ula, o hoku lei,
O auau pakakahi,
O auau paka lua,
E Keawenuiaumi, e pae.
I nehinei ka la malie,
E holo ia mai, ina la ua pae,
He la ino keia la.
A lohe o Keawenuiaumi, huhu iho la ia i ke keiki, no ka hea ana i ka makani; nolaila, olelo aku la ia i na hoewaa e hoe. I aku o Kuapakaa i ka makuakane ia Pakaa; “Holo ke ’lii.” I mai o Pakaa: “Hea ia ko Kauai makani, me ko Niihau makani.”
NA MAKANI O KAUAI ME NIIHAU.
Ala, i ka nana mai oe e ka makani a Laamaomao!
Ke uwalo la i ka pae mauna,
He hoailona makani hono ia no Kapaa;
Aia ka makani la i Kauai.
He moae ko Lehua,
He mikioi ko Kawaihoa,
He naulu ko Niihau,
He koolau ko Kaulakahi,
He lawakua ko Na Pali,
He lanikuuwaa ko Kalalau,
He lauae ko Honopu,
He aikoo ko Nualolo,
He kuehu kai ko Milolii,
He puukapele ko Mana,
He moeahua ko Kekaha,
He waipaoa ko Waimea,
He kapaahoa ko Kahana,
He makaupili ko Peapea,
He aoaoa ko Hanapepe,
He naulu ko Wahiawa,
He kuuanu ko Kalaheo,
He ae ko Lawai,
He malanai ko Koloa,
He kuiamanini ko Weliweli,
He makahuena ko Kapaa,
He one-hali ko Manenene,
He koomakani ko Mahaulepu,
He paupua ko Kipu,
He alaoli ko Huleia,
He waikai ko Kalapaki,
He kaao ko Hanamaulu,
He waipuaala ko Konolea,
He waiopua ko Wailua,
He waiolohia ko Nahanahai,
He inuwai ko Waipouli,
He hoolua ko Makaiwa,
He kehau ko Kapaa,
He malamalamaiki ko Kealia,
He hulilua ko Hanaikawaa,
He amu ko Anahola,
He kololio ko Moloaa,
He kiukainui ko Koolau,
He meheu ko Kalihiwai,
He nau ko Kalihikai,
He luha ko Hanalei,
He waiamau ko Waioli,
He puunahele ko Waipa,
He haukolo ko Lumahai,
He lupua ko Wainiha,
He pahelehala ko Naue,
He limahuli ko Haena,
O ka wai kuauhoe i ka pali,
O ka welelau o kela makani,
O ka welelau o keia makani,
Puili puahiohio,
Lele ae la aia i kai,
Pae ae la i uka he ino,
I nehinei ka la malie,
E holo ia mai ina ua pae.
Oia na makani o Kauai, a ke keiki i kahea ai, a pela no a hiki i keia la.
A hooki o Kuapakaa i ke kahea ana i na makani, ua lohe ia ka halulu, me he nu makani la i na waa o Keawenuiaumi. I mai o Pakaa i ke keiki: “Hewa ia oe i ko kahea mua ana i ko Kauai me Niihau, no ka mea, ua kahea oe i ko Hawaii makani, oia ka welelau hikina; e kahea oe i ko Kaula, oia ka welelau komohana.” Alaila, kahea o Kuapakaa i ko Kaula makani:
NA MAKANI O KAULA.
A lalo i ka pohaku a Ola,
Ka manu eele koi,
E koi mai mai ana ka manu o Kaula,
Ke kau nei la i luna o Waahila,
Ka manu o Kaulanaula,
He pokii moku na Hina i hanau,
He ekeeke ka makani o Kaula;
Homai, homai, homai he makani.
Ma keia kahea ana a Kuapakaa i ko Kaula makani, olelo mai o Keawenuiaumi: “Maikai hoi ka olelo a ke keiki, a ko kahea ana i ka makani, hewa oe.”
Ia wa, kena aku la o Keawenuiaumi i na hoewaa a me na hookele, e hoe; alaila, hoe iho la ka poe e noho ana mai hope o na waa a waena. Koe o mua aohe hoe, no ka mea, aohe ae o Lapakahoe e holo, ua nanea loa kona manao i na olelo a ke keiki. A hoe na kanaka mai hope a waena o na waa, kahea ae la o Lapakahoe i na hoewaa o mua: “O Kuia, o Lou, o Kipukohola, e hoopupu i ka oukou mau hoe, e kipu a paa na waa, i ole e holo aku i mua.” Ma keia kipu ana, lohe ia ka nehe o ka iliili o lalo a me ke one, a ua paa na waa me he heleuma la.
A ike o Kuapakaa i ka paa o na waa, a me ke ano huhu loa o Keawenuiaumi ia ia, olelo aku la ia ia Pakaa, a lohe o Pakaa, olelo mai la i ke keiki: “Kahea ia.” (He paha ke ano o ia.) Alaila, kahea o Kuapakaa:
Kiauau! Kiauau! Kiauau!
E au mai, e au aku,
E lei ka moana.
Kalaihi ka lani,
Kupilikii ka honua,
Kalo-pau ka malama,
Ku ana lepe, noho ana lepe,
Kau ka iwa he la makani,
Ua ka ua, kahe ka wai.
Pii ka opae, ku ka halelo.
Ehuehu kai, noho ka moi,
Ki kai hua ka anae.
Maloo kai o na hee,
Kui ka ina, lou ka wana,
Puha ka honu i ka makani.
Aeae kai noho ka manini,
Puupuu ke a kahuli ka uoa,
Uliuli kai holo ka mano,
Moana koa hi kahala,
Pupuhi ke kukui malino ke kai,
Kaka ka ia o ka uhu;
A loaa ia mua, o mumu, o wawa,
Haule iho, he malua ka ua,
He pelu ka makani,
Haualialia Kaunakahakai,
He ihu hanu ko Kawela,
Kania wawa i kupukupu,
Hoe make i ka lae o Lehua,
Ualapue, Kaluaaha, Molokai.
A pau keia kiauau ana a ke keiki, olelo mai o Pakaa, kahea ia ko Maui makani me ko Molokai.
NA MAKANI O MAUI ME MOLOKAI.
He pakiele ko Waiakea,
He aimaunu ko Hana,
He ailoli ko Kaupo,
He papa ko Honuaula,
He naulu a’e ko Kanaloa,
He kehau ko Kula,
He uapokoa ko Kokomo,
He ua elehei ko Lilikoi,
He iaiki ko Wailuku,
He oopu ko Waihee,
He kaula ko Pohakuloa.
He waiuli ko Honolua,
He pohakea ko Mahinahina,
He maaa ko Lahaina,
He alani ko Liloa,
He paala ko Nakaha,
He laukowai e ko Kekula,
He holokaomi ko Paomai,
He pelu ka makani no kai;
He kupa he okea ka makani,
He paiolua i ka moana,
He hoolua he moae,
He kaele ko Palaau,
He ia iki i Hoolehua,
He kuapa ko Moomomi,
He kaele ko Kalelewaa,
He puupapai ko Kaamola,
He pakaikai ko Wailua,
He hoolua ko Halawa.
Olelo hoakaka. O Halawa ka aina i oi aku ka makani ma keia kaao ana, nolaila, he pono i ka mea e heluhelu ana e noonoo, a e hoomaopopo.
NA MAKANI O HALAWA.
He hoolua noe ma Halawa,
He hoolua wahakole ma Halawa,
He kaao ma Halawa,
He laukamani ma Halawa,
He okia ma Halawa,
He ualehu ma Halawa,
He laiku ma Halawa,
He naulu ma Halawa,
He kehau ma Halawa,
He koi-pali ma Halawa,
He li-anu ma Halawa,
He ehukai ma Halawa.
Ma keia heluhelu ana, e pono e nana hou mahope i maopopo na makani o Molokai, a ka helu ana i na makani o Halawa hele mai, nolaila e pili ai keia kakau ana.
He moa-ula ko Kalawao,
He kilioopu ko Makaluhau,
He koki ko Kalaupapa,
He alahou ko Kalamaula,
He moae ko Kona,
He hoolua ko Koolau,
He pelu ko Kalaau,
He koa ko Malei,
He malualua ko Haleolono,
Kukuni aku la i na kula wela,
Paupili ka la iloli i ke anu,
Ke hao la i ke kai maloo,
Ka ukana a ka moae he ino,
Noho mai ka moae i uka,
Huai ka puka loa,
He ununu paakea,
He hoolua i ka nahele,
He kaikoo ko Keawa,
A no ke awa la pae,
Oi koke oe e ka haku;
Oi koke au ke kauwa,
Kau kai o ka la malie,
O Welehu nei la he ino;
O Makalii, o Kaelo, o Kaulua,
O Kaulua o Kaulawaena.
I Olana hookau ka malie,
O Welo, o Ikiiki, o ke aho pulu,
Nana iho oe loihi ke kai,
Pokole ka moku pae no ka waa,
Imi ia Pakaa, loaa no Pakaa,
Papai Waimea, Molokai ua ino.
Ma keia mau lalani hope loa, i olelo mai ai o Lapakahoe: “He hoopunipuni ke keiki.” I mai o Lapakahoe ia Kuapakaa: “Maikai ko hana e ke keiki, a o ko hoopunipuni ana mai nei, aole o Pakaa i uka, a ke olelo mai nei oe e pae.” Mahope o keia olelo ana a Lapakahoe, kena aku la ia mai mua a hope o na waa, e hoe, pela i na hookele, a makaukau lakou la e holo, i aku o Kuapakaa ia Pakaa: “Holo kuu haku.” Olelo mai o Pakaa: “Kahea ia ka paha o ko haku.”
Kiauau! Kiauau!
Koauau! Koauau!
E liuliu, e makaukau,
O kela waa o keia waa,
Kaukahi ka lima,
Lalau ka hoe,
Lulu ke kai o na wawae,
Pau ka lalilali,
Lali kuamoo me ka aoao.
E oi ka noho a mua a me hope,
I maloo na lima ke hoe mai,
Ka ukana a na lima o ka hoe,
Ka hoa paio o ka ale he hoe,
Waiho aku kau o ka eleele,
Lawe ia mai kau o ke keokeo,
Huea ke kea nao ia ka hoe,
Maloko ma waho o ka waa,
Ia oiliili ka holo a ka waa,
Ia kulanalana ia naueue,
Ia hina kanaka i luna o ka waa,
Ia koeleele ka liu
Ia nakeke ka ohia,
Ia papaina ka lauhala,
Ka hoapaio o ka makani;
Ka ihu o ka waa piha i ke kai,
Owai ma ka ihu?
Ia wa olelo aku o Pakaa i ke keiki ia Kuapakaa: “O ko’u kaikaina o Lapakahoe, he makuakane ia nou.” Alaila, kahea pakahi aku la keia i na kanaka o ka waa o ke ’lii o Keawenuiaumi, no ka manao o ke keiki, o ia ka mea e pae ai. Alaila, kahea aku la ia ma na inoa penei:
KA INOA O NA KANAKA.
Lapakahoe, owai mai?
Hookahikuamoo, owai mai?
Alapanaiwi, owai mai?
Limakainui, owai mai?
Kamahuakoaie, owai mai?
Kipukohola, owai mai?
Kaili ke ’kua, owai mai?
Kuanaepa, owai mai?
Nohoanaepa, owai mai?
Kauwilaakahoe, owai mai?
Kaneheakapoohiwi, owai mai?
Kahaluluakoaie, owai mai?
Mokukaiakapahi, owai mai?
Ahuakaiaiwa, owai mai?
Uluakamoanaiakaiehu, owai mai?
Owakahoealima, owai mai?
Halawaimekamakani, owai mai?
Hamamakawahaokaale, owai mai?
Uakukalailalo, owai mai?
Uahaihaikaka, owai mai?
Uanahaekaie, owai mai?
Oiukamaewa, owai mai?
Okioikekahuna, owai mai?
Okahikuokamoku, owai mai?
Keawenuiaumi, owai mai?
Pau ke kehea ana a Kuapakaa i na kanaka pakahi, kahea hou keia i na kanaka palua o ka waa, ma na inoa:
NA KANAKA PALUA O KA WAA.
Nanaimua, Nanaihope, owai mai?
Neneimua, Neneihope, owai mai?
Kahaneeaku, Kahaneemai, owai mai?
Ku,—Ka, owai mai?
Kapalikua, Kapalialo, owai mai?
Kapohina, Kapoae, owai mai?
Kaukaiwa, Lamakani, owai mai?
Puupuukoa, Kainei, owai mai?
Koaloa, Koapoko, owai mai?
Hulihana, Hulilawa, owai mai?
Pulale, Makaukau, owai mai?
O Kuia, o Lou, owai mai?
Hookeleihilo, Hookeleipuna, owai mai?
Ia Kuapakaa e kahea ana i na inoa, ia manawa i nalowale ai ka waa o ke ’lii o Keawenuiaumi, mai ko laua mau maka aku. A ike laua, ua koliuliu puaiki, na waa o Keawenuiaumi, i aku la o Pakaa i ke keiki, ia Kuapakaa: “Wehe ia ka ipumakani a Laamaomao.” A wehe ae la o Kuapakaa i ka ipumakani, ia wa huai ka ino, aole o kana mai, loaa mai la na waa mua i ka lae o Kalaau, ko na ’lii a me na kanaka. Ike na waa nui i ka make o na waa liilii, kii aku hoolana, paupu i ka make. Kupikipikio ka ale, ma o a ma o, hele mai la ka makani a loaa na waa o Keawenuiaumi, make iho la. Olelo aku o Keawenuiaumi i ke kahuna, ke kilo, na hookele: “Kupanaha, he mea kau a hala ae ka olelo a ke keiki, ka olelo ana mai nei no a ke keiki, he la ino keia, he malie wale no ia oukou. A laa ka make o kakou, nui kuu ninau ana ia oukou, no ko oukou ike, he hoole ka oukou.”
MOKUNA III.
Ka Make ana o na Waa.—Hoi Lakou a Pae ma Molokai.—Haawiia ke Alii
ke Kapa a me ka Malo Maloo, pela nohoi me ka Awa a me ka Ai.—No ka
Noho ana o ka Huakai i ka Ino, ua Haawi ia me ka Ai.—Mahope mai o
na Mahina Eha, Liuliu Lakou e Holo.
Poho iho la na waa o Keawenuiaumi, aole kekahi waa i koe, nui ke koekoe, nui na mea i lilo aku, ka ai, ka ia, ke kapa, na mea a pau loa. Uwe iho la ke ’lii i ke anuanu a me ke koekoe, a olelo aku la: “Oia kuu mea i imi ai i kuu kauwa ia Pakaa, o ko oukou hemahema, ike ole, pololei ole ke olelo. He mau papakole pulu ole keia i ke kai ina o Pakaa ka hookele, ia oukou iho nei pulu.”
Ike aku la o Pakaa i ka makani, a me ka ino launa ole, i aku la ia i ke keiki: “Poia iho ke poi o ka ipu, o make auanei ko haku, eia la ua anuanu.” Popoi iho la o Kuapakaa i ke poi o Laamaomao, a hikiwawe iho la ka malie ana, a pakele ae la na waa o ke ’lii.
Ma keia pakele ana o ke ’lii, olelo aku la ia i na waa a pau: “E hoi kakou, malama ke lana ala no ka waa o ke keiki, i olelo mai ia kakou e pae, ae aku kakou e pae, alaila pae kakou.”
Pau ka olelo ana a ke ’lii, hoe kela waa keia waa, aia ka pono o ka hiki i kahi o Kuapakaa e lana ana. Ma keia hoe ana, oi aku la ka holo o ko Keawenuiaumi waa, i ko na waa e ae a hoea aku la ia i ko Kuapakaa wahi e lana ana, emi hope mai la na waa a pau loa i hope.
Ike aku la o Kuapakaa i ko ke ’lii waa, olelo aku la ia ia Pakaa: “Eia na waa o kuu haku o Keawenuiaumi.” I aku o Pakaa i ke keiki: “I hiki mai ko haku, a ae i ka pae i anei, alaila, e olelo aku oe, o kaua mua a kahi a kaua e hoolana ai, alaila, kahea mai. E olelo aku oe, he kekee ke awa, e pae ai.” Ma keia olelo a Pakaa, he olelo akamai loa, manao o Pakaa, o kaa ka waa o ke ’lii mamua, pae e i loko o ke awa, no ka mea, he ikaika na hoewaa o Keawenuiaumi. Ma ia mea noonoo o Pakaa i mea e hiki ai laua mamua, a ike ole ia kona ano, i nalowale, nolaila, kona kuhikuhi lalau ana, o loaa ia. Alaila, paha hou o Kuapakaa, penei:
Kiauau! Kiauau!
Makani ka ua, po ka moku,
Nihinihi ka haku,
Kaa ka ua, kaa ka waa,
Ehuehu kai lele ka moi,
Hee loko ua ai ka ale,
Lele na ukana,
Hoaa i ke aloha o ke keiki,
Uwe i ke aloha o ka wahine,
Noho inoino kulanalana,
Hae ka ilio i ke kai,
Nanahu i ka nuku o ka waa,
Hookoo ka pili mua,
Hele ka pili hope,
Kai ka pili a ke kahuna,
Kuouou, haalulu,
Pahili, haukeke,
Huhuluwi na hulu i ka maha,
E na holo moana hookuli,
Akahi la anuanu e ke ’lii.
E Keawenuiaumi, e pae.
I mai o Keawenuiaumi: “Ae, e pae, he mea no kau a hala ko olelo i i mai ai; ua ae no au e pae, o ke akamai hoi o lakou nei, kai no he ike io, aole ka!” I aku o Kuapakaa: “Ike la i ka make, e pae i ke awa o ke keiki.” Ae mai ke ’lii: “Ae, e pae.” “Auhea oe e ke ’lii, e hoolohe mai oe; o maua ke holo e, a kahi e ani mai ai na lima, alaila, oukou holo ae, no ka mea, he kekee ke awa e pae aku ai o uka, ua hala no hoi ka wa pono e pae ai. No ka mea, ina oukou i ae mua e pae, alaila, o ka wa hohonu ole ia o ke kai, aole e nalo ke akoakoa. I keia wa, ua nalowale na pukoakoa no ka hohonu o ke kai, nolaila, hu hewa kakou ke holo pu.” Ma keia olelo a Kuapakaa, ae mai o Keawenuiaumi: “Ae, ua pono ia.”
Holo mua aku la o Pakaa ma mamua, a kahi e lana ai, alaila kahea mai i ko ke ’lii mau waa, a me na waa e ae. Pela no ka holo ana, i o ianei, e hookekee ai, a kokoke loa e pae i uka olelo aku o Pakaa i ke keiki: “E, e hoe kaua, e hoe oe a ikaika loa, i pae kaua.” Ia laua i hoe ai, pae e aku la ko laua waa i uka, lehei aku la o Pakaa mai ka waa aku a holokiki aku la a komo i ka hale aipuupuu, oia ka hale a Pakaa i manao ai e nalo, no ka mea, he hale komo ole ia e ke ’lii. Ma keia lele ana o Pakaa, ua ike mai o Lapakahoe, o Pakaa no; o kona kumu i manao ai oia, o ka hapeepee o ka hele, e onaha ai na wawae, aole nae i hooiaio loa no ka manao, aia no o Pakaa i Kaula kahi i noho ai.
Ahiahi iho la, pau loa mai la na waa i ka pae, a me ko Keawenuiaumi, eia nae, o Keawenuiaumi, i luna no ia o ka pola o na waa kahi i kau ai, aole i lele i uka, no ka mea, aohe kapa, aohe malo, ua pau loa i ka pulu, a ua pau loa i ka lilo i ke kai. Ike aku la o Kuapakaa i kona haku i ka noho wale mai i luna o na waa, hoi aku la ia a olelo i kona makuakane ia Pakaa. A lohe o Pakaa, unuhi mai la ia i ka malo a haawi aku la ia Kuapakaa, a olelo aku la: “E lawe oe i keia malo a haawi aku i ko haku, a o ka malo i pulu, o ia kau e lawe mai, no ka mea, o kona malo nau e hume, pela hoi kou malo, nana e hume.”
Lawe aku la o Kuapakaa i ka malo a hiki i mua o Keawenuiaumi: “Eia kuu wahi malo nou, o ko malo pulu e haawi mai oe ia’u.” Lalau mai la o Keawenuiaumi i ka malo a nana iho la, ua like loa me kona malo i ko laua wa e noho ana me Pakaa; i mai la o Keawenuiaumi: “E, ua like loa no keia malo me ko’u malo.” I aku o Kuapakaa: “No’u no keia malo; o oe hoi na e ke ’lii, nolaila, haawi aku la au nou ia.” Hoi mai la o Kuapakaa me ka malo pulu a mua o Pakaa, i mai la o Pakaa: “Kau ia ae ka malo o ko haku ma ka puka o ka hale, i ole e komo mai na kanaka i loko nei. O oe ka mea komo i keia hale, a me ka puka i waho, no ka mea, ua laa oe i ke kapa a me ka malo o ko haku, i hele mai na aipuupuu i ai, nau e haawi aku maloko nei, ma waho mai no lakou.” He hana maalea keia a Pakaa.
Nana aku la o Kuapakaa, o ka noho wale mai o Keawenuiaumi aohe kapa, aloha iho la ia, olelo aku la ia Pakaa; a lohe o Pakaa, unuhi mai la ia i ke kapa, i loko o ka ipu o Laamaomao, a haawi aku la ia Kuapakaa. Olelo aku la: “E lawe oe i ke kapa a haawi aku i ko haku, i olelo mai ko haku, ua like me kona kapa, e olelo aku oe, o kou kapa no keia a kou makuahine i kuku ai nou.” O ka inoa o ke kapa, o ouholowai o Laa; ua aala loa, no ka mea, ua hooluuia i na nahelehele aala o Laa a me Puna, oia ka olapa, ke kupaoa, ka mokihana, ke apiipii, a me na mea e ae.
A hiki aku la o Kuapakaa i mua o Keawenuiaumi me ke kapa, haawi aku la, lalau mai la o Keawenuiaumi i ke kapa, a kuehuehu ae la, po i ke ala o ka olapa, honi iho la i ke ala. Alaila, ninau mai la i ke keiki: “Nohea keia kapa i loaa ai ia oe?” “No Molokai nei no,” pela aku ke keiki. I mai o Keawenuiaumi: “Aohe kapa o na wahi e ae e like me ko Hawaii, aole no hoi i laha i na ’lii e ae, ia’u wale no; me he mea ala o kuu kapa no keia, a eia no paha i anei o Pakaa?” “Na ko’u makuahine no i kuku i keia kapa no’u, no ka mea, he ’lii ko’u makuahine no Molokai, a he kapa aala no hoi ko keia aina, ua hooluu ia i na mea aala he nui loa, a ua malama ia no’u. O ka inoa o ko’u kapa, o wailau, oia koonei kapa aala loa, e like me ko oukou he ouholowai o Laa. Ua like na aala.” Pau ae la ko ke ’lii manao haohao.
A ahiahi iho la, akoakoa ae la na ’lii me ko lakou mau kanaka, a kahi hookahi; olelo aku o Keawenuiaumi: “Ina nei la o Pakaa, penei keia ahiahi la, o ka apu awa mai la no, o na hinalea ola elua. Inu iho la a ona, ooki iho la ka ona o ka awa, uwi kela me he koko aha la, a ao ka po; aloha no hoi o Pakaa.”
Lohe o Kuapakaa i keia olelo a ke ’lii, hoi aku la ia olelo ia Pakaa: “Ua ono kuu haku i ka awa, a olelo mai nei he aloha ia oe no ia mau mea i kou wa e noho ana me ia.” A lohe o Pakaa, unuhi mai la ia i ka apu, i ke kanoa, i ka mauu, i ka puawa, me na mana awa elua i mama mua ia: “Lawe oe i keia a ko haku, hoike aku, a i olelo mai nau e mama, ae aku no. Alaila, huli ae oe a ma kahi poeleele, waiho oe i ka puawa okoa, lalau iho oe i na mana i wali, a hoka iho i loko o ke kanoa, alaila, e mahalo kela i ko hikiwawe, no ke mea, pela wau i ko’u wa e noho ana me ia. A pau ka awa i ka hoka, haawi aku oe i ko haku, alaila, holo mama oe i na hinalea elua a kaua i hooholo ai i ka hapunapuna, lawe mai oe i pupu no ka awa o ko haku, i pau ka mulea awa o ka waha o ko haku.”
A hiki o Kuapakaa i mua o Keawenuiaumi, olelo aku la: “Eia kuu wahi awa nou.” Nana mai la ke ’lii a ike he puawa nui, olelo mai la: “Nau no e mama.” Huli ae la o Kuapakaa ma kahi poeleele a hoka iho la i na mana i wali mua, haawi aku la i ke ’lii, a holo aku la i na hinalea elua, a hoi mai la i mua o Keawenuiaumi.
No keia mau hana a ke keiki, mahalo iho la o Keawenuiaumi i ka eleu, me he kanaka makua ala, ua noho me na ’lii a maa ka makaukau. Inu iho la ke ’lii a ona, moe iho la, hui ae la ka ona o ka awa me ka maluhiluhi o ke kai, o ka moe ka hana.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter VI (1)
0%35 min left in chapter