Chapter III (2)
Ia manawa, pii laua i ke kawili manu, a loaa ka manu, ua puka ka ihu, haawi no i ke kaikuaana. Pela no ko laua hana mau ana, a nele loa o Waawaaikinaaupo i ka manu, pau loa i kona kaikuaana lokoino, aloha ole. A nolaila, ua kapa ia ko laua inoa mamuli o ka laua hana ana.
NO LEPE.
He kanaka akamai o Lepe i ka hoopunipuni i ke ’kua, a he maalea loa ma ka olelo ana. No Hilo, Waiakea, o Lepe.
Iho aku la o Lepe a lalo o ke kahawai, he punawai. Lalau iho la i ka wai a inu iho la.
Ku ana ke ’kua i luna o ka pali, he ’kua ohule o ke poo.
Ea ae la o Lepe i luna a kahea aku la me ka leo nui. “Kani ana ua pahu, ku ana ua ohule, e alua ohule ia mai la hoi paha, ike i ka mea maikai nui wale.” I mai ke ’kua: “Ina no o kou makemake ia e Lepe, elua no.” Ku ana alua akua ohule. E like me na olelo mua a Lepe, pela no ma keia wahi. A hiki na akua ohule i ka umi, i aku o Lepe: “Ea! pololi paha oukou.” “Ae, he pololi ko makou.” I aku o Lepe: “A pela nui iho e kali ai ia’u, e kii ae au i kuu wahi kahina ai.” Hoi aku la o Lepe a ka hale, lalau aku la i kahi umeke, a kikio iho la i ka lepo ona. Mimi iho la, a koali ae la i ka laau. Lalau aku i kahi kilu paakai, a holo aku la i kahi a ke ’kua e kali ana ia ia. A hiki o Lepe, lalau mai la ke ’kua, a miki ae la i ka ai, olelo iho la penei: “Uhuhu! pilopilo awaawa hoi neia wahi ai au e Lepe.” I aku o Lepe: “No ko’u hookahi no hoi paha, oi ai aku i ka wa huihui o kahi ai, a aki awaawa i loko o ka umeke. Ina e like me oukou ka nui, pau no ka ai i ka wa huihui o ka ai. Aole e awaawa i loko o ka umeke.” Nolaila, ai iho la ke ’kua a pau ka ai, i aku o Lepe: “Akola oukou o ai i ka lepo o Lepe.” A lohe ke ’kua, huhu iho la ia Lepe: “I aku, e make ana oe ia makou.” I mai o Lepe. “Ina wau e make ia oukou, aole oukou hoa paani.”
I aku o Lepe: “E pee oukou, e huna wau.” Ae mai la ke ’kua. Nolaila, hele aku la o Lepe a ke one, kikio iho la, a hoopuupuu ae la i ke one, a hana aku la he mau awe he umi, a pau i ka hanaia. Alaila, kahea aku la ia: “Ua nalo.” Hoi mai la ke ’kua a pau loa. I aku o Lepe: “E! Eia ka olelo, o ka mea ikaika i ke kohi ana, i kana awe a hiki i ka puu one, eo ia ia. Nolaila, kohi iho la lakou, a hiki i ka puu one, pilopilo iho la na lima. Nolaila, huhu ke ’kua ia Lepe, a olelo e pepehi a make. Hoole aku o Lepe, ina wau e make ia oukou, aole oukou hoa paani.
Nolaila, ohumu iho la ke ’kua, me ka manao e imi i mea e make ai o Lepe. A noonoo iho la lakou, e kalua puaa a hoahaaina, i mea no Lepe e hiki ai i ko lakou hale, a make ia lakou, a hana iho la lakou peia.
Ia lakou e kalua puaa ana, a kalua ka puaa i ka umu, noonoo iho la o Lepe i mea nona e ai ai i ka puaa a ke ’kua, a maopopo, ia ia. Paele iho la ia i kekahi aoao ona i ka nanahu, a koe kekahi aoao ona. Hele aku la ia i ka hale o ke ’kua, a kokoke. Olelo aku la kekahi akua i kekahi akua: “E! like no hoi keia me Lepe, a o ko ia nei paele hoi o kekahi aoao, like ole.” I mai kekahi: “Aole ia o Lepe, he paele keia o kekahi aoao, aole pela o Lepe.” A hiki mai la o Lepe, ninau aku la lakou. “O oe wale mai la no.” I aku o Lepe: “Aole, he umi makou poe paele, owau mai nei ka umi, koe aku nei eiwa. Ei ae no nae mahope mai lakou, he hiki mai koe.”
A moa ka puaa, ai iho la lakou me Lepe, a pau ka ai ana, hele aku la o Lepe a mamao mai kahi mai o ke ’kua. Kahea aku la o Lepe: “Akola! pau ka puaa a oukou ia Lepe. O Lepe no wau.” I aku kekahi akua, i kekahi akua. “Puni kakou ia Lepe. Eia ka o Lepe no keia paele i hele mai nei.” Ia wa, alualu lakou ia Lepe e pepehi no ka ukiuki. Ia lakou e alualu ana, holo aku la o Lepe a hiki i ka hale. Kahea aku la me ka leo nui penei: “E lakou nei e moe nei, ala ae oukou, eia ka make o kakou.” Ia wa, lalau aku la ia i ka pikoi o ke kaula a huki mai la, ua houhou ia ke ulili ipu liilii, a paa i ke kaula. Ia huki ana, nakeke ae la ke ulili a walaau me he leo kanaka ala, a lohe ke ’kua, holo aku la. I aku kekahi akua i kekahi akua. “E! make kakou. Eia ka ua piha kahi o Lepe i kanaka, pakele kakou. E holo kakou,” a holo aku la lakou.
NO MAIAUHAALENALENAUPENA.
O keia kanaka, he kanaka hoopunipuni loa i ka poe maauauwa. O kana hana he hana wahahee loa me ka lawe wale i ka hai. O kana hana penei no ia, i ka wa hooilo, e kaikoo ana ke kai, e loku ana ka ua me ka makani. Ike aku la ia i ka poe maauauwa o uka e iho mai ana me ka ai, ke ko, ka maia, ka ipu, na mea a pau loa. Alaila, lalau oia i ka waa, a me ka upena, a me ka hoe. Panee aku la a komo kekahi aoao o ka waa i loko o ke kai. Hoi hou mai la i uka, a kaulai ae la i ka upena. A nolaila mai keia inoa o Maiauhaalenalenaupena.
A ike ka maauauwa he ano lawaia, alaila, haawi aku la i ka ai a me ka ia, na mea a pau loa, a hoaie aku la, me ka manao e loaa mai ka ia mahope. Aole nae he loaa, no ka mea, aole i ike i ka lawaia, a poho iho la ka maauauwa.
NO KUAUAMOA.
Oia kekahi o na kanaka hoopunipuni i oi aku mamua o na hoopunipuni a pau loa. No Kawaihae i Kohala, Hawaii, o Kuauamoa. Ia ia i noho ai i Kawaihae kai, ua maa ia i ka olelo a na haole, a Aikake me Olohana.
A pii mai la o Kuauamoa i uka o Kawaihae, a hiki i ke kula o Alawawai. Loaa ia ia elua kanaka no Kohala loko, e hele aku ana me na aumaka kaula elua. E iho ana i kai o Kawaihae, e kuai me na haole, me Aikake laua o Olohana. A hiki laua i Alawawai, halawai laua me Kuauamoa. I mai o Kuauamoa: “He kaula aha keia a olua?” “He kaula kuai me na haole.” I aku o Kuauamoa: “Ua loaa no ia olua ka olelo haole, e make pono ai ka olua kuai ana?” “Aole.” “Ae, e ao aku au ia olua i ka olelo haole, e make pono ai ke kaula a olua. Penei: Ina olua i hiki i kahi o na haole, o Aikake a me Olohana, a i ninau i ke kaula. He kaula aha keia? Olelo aku olua: ‘Ko kami alaiki, ko kahele ia paka.’ A i ninau hou, olelo aku olua, ‘Kaukau i heke i keke mea ai.’ Oia na olelo e makepono ai ke kaula a olua ke kuai aku, e hoopaa nae olua a paa loa, i ole e poina, o poho olua.”
A hiki laua i mua o na haole. Ninau mai la o Aikake. “Kanaka, pehea kuai ke kaula?” I aku laua nei. “Ko kami alaiki, ko kahele ia paka.” Ninau hou ka haole. “Pehea kuai ke kaula.” I hou aku laua nei. “Kaukau i heke i keke mea ai.”
A lohe na haole, lalau laua i ka pauku laau, a alualu mai la e hahau. Ia wa, haalele na kanaka i ke kaula, a holo aku la no ka makau, a hiki i Kohala, me ka haalele loa i ke kaula. A lilo aku la i ka haole.
NO HANAAUMOE.
No Oahu nei o Hanaaumoe, he wahi akua malimali o Hanaaumoe. O kana hana ke kiai i na lae kahakai a pau loa, no na waa holo mai i Oahu nei. Ia ia e kiai ana, holo mai la o Kahaookamoku he ’lii no Kauai mai, me kona mau waa he lehulehu loa, a me na kanaka he nui loa. A hiki lakou ma waho o Mamala. I laila o Hanaaumoe e kiai ana. Kahea aku la ia: “E holo ana i hea ko oukou mau waa.” Olelo mai o Holoholopinaau, he kilo ia, a he kuhikuhi puu one. “E holo ana makou i Hawaii i ka makaikai.” I aku o Hanaaumoe: “Mai holo i Hawaii, he moku akua ia.
Akua Hawaii. Akua ia Kanikaa.
Akua Maui. Akua ia Kaahualii.
Akua Lanai. Akua ia Pahulu.
Akua Molokai. Akua ia Kahiole.
“Eia no ka moku akua ole la o Oahu nei. O ka moku o Halalii. E pae he ai no o uka, he hale no, he wai auau no, he mau wahine no. Elua, ekolu a oukou a na hoewaa, elima wahine a ke ’lii o oukou a Kahaookamoku. Nolaila, e pae i uka. Ae mai la ke ’lii o Kahaookamoku, a pae iho la lakou.”
NO HALALII.
He alii o Halalii no Oahu nei i loko o ia wa, he ’kua nae, a he ’kua wale no kanaka e noho ana ia wa. A he ’kua hoi o Hanaaumoe, nolaila, aohe kanaka ola ke pae mai ianei, pau i ka ai ia e Halalii ma. Nolaila, i noho ai o Hanaaumoe ma na Lae kahakai a pau o Oahu nei, e nana i kanaka ai na lakou.
Ma keia pae ana, kau na waa. Komo aku la lakou i loko o ka halau o ke ’kua, a waiho a olulo iho la no ka luhi i ka holo ana mai. Me ko lakou manao no nae i na mea a Hanaaumoe i olelo aku ai.
A ahiahi poeleele, hiki ana o Hanaaumoe a kahea mai la. E!
Halahalakau e!
Halahalakau e!
Ua moe oukou?
I aku o Kaneopa. (He wahi oopa a.) Aole makou i moe, ke kali aku nei makou i ka ai i ka ia, i na wahine, pakahi, palua, pakolu a na hoewaa, palima hoi ka ke ’lii o makou ka Kahaookamoku. I mai o Hanaaumoe, ke pii mai nei no, he loihi o Ewa, he pali o Nuuanu, he kula o Kulaokahua, nolaila, he hiki koe.
A hoi o Hanaaumoe, noonoo iho la o Kaneopa, e make ana lakou. He hoopunipuni o Hanaaumoe. A aumoe, a huli ke kau o ka po, hiki hou mai la o Hanaaumoe, a olelo hou e like me mamua. Alaila, maopopo loa ia Kaneopa, e pau ana lakou i ka make. Nolaila, imi iho la i wahi nona e pakele ai, a loaa malalo o ka paepae o ka puka. Kohi iho la ia, a loaa kona lua ma laila, pee iho la ia.
A kokoke e kani ka moa mua, ku ana o Hanaaumoe, a kahea mai la penei:
Halahala kau e!
Halahala kau e!
Ua moe oukou?
Aohe walaau aku, aohe pane leo. Ia wa olelo iho o Hanaaumoe:
A haha!
Lawe ia mai ka moe a Oahu nei,
I hea la ka moe, moe aku i Kauai,
Lawe ia mai ka ka moe a ka moku akua,
Make a o e ola ia Halalii.
Pau ka io, pau ka iwi, a o e koe.
A pau ka olelo ana a Hanaaumoe, hoi aku la ia, e kii ana ia Halalii a me na akua a pau loa. A hiki o Hanaaumoe, ninau mai la o Halalii, pehea ua moe? Ae mai la o Hanaaumoe. Ia wa, hele mai la lakou a hiki i ka hale o Kahaookamoku ma e moe ana. Ua pauhia loa lakou i ka hiamoe. Noho iho la o Halalii i luna o ka paepae o ka puka, kahi a Kaneopa e pee ana. No ka mea, ua noonoo o Kaneopa, oia kahi a ke ’lii e noho ai, a nolaila, manao iho la ia ma laila e pee ai, i loaa ole i ka poe akua e huli ana.
Ia wa, pau loa o Kahaookamoku ma i ka ai ia e ke ’kua. A huli ia o loko o ka hale, a koe ka paepae o ka puka, kahi a Kaneopa e pee ana.
A ao ae la, hoi aku la ke ’kua i ko lakou wahi, nolaila, nee aku la o Kaneopa a ka waa, panee aku la a lana i loko o ke kai, holo aku la. A ike o Hanaaumoe, kahea aku la: “E Kaneopa, e pae.” Hoole mai o Kaneopa.
A hiki o Kaneopa i Kauai, a pae ma Hanalei, e noho ana ke ’lii o Kauai, ke aikane a Kahaookamoku. Hai aku la o Kaneopa i ko lakou poino a pau loa, a lohe ke ’lii, minamina iho la ia no ke aikane. Nolaila, ninau aku la ia i ke kahuna, ia Namalokama: “Pehea la e make ai ke ’kua.” Olelo mai o Namalokama: “Ua make. E olelo oe i na kanaka o Kauai nei a puni, e kalai i kii, a nui, a lau, a mano, a kini, a lehu, a e kalai i na waa, alaila, holo i Oahu, a pela e make ai ke ’kua.”
A hana iho la pela na kanaka o Kauai, a makaukau loa i na mea a pau loa. Holo mai la lakou.
NO KA MAKE ANA O HALALII A ME NA AKUA A PAU LOA.
A pae mai la ke ’lii o Kauai i Oahu nei. Kahea ana o Hanaaumoe e like me kana mau hana mua. A komo lakou i ka halau, ahiahi poeleele. I aku ke kahuna o Namalokama i ke ’lii, e kohi ka hale a puni, e waiho i kekahi kii i lalo, a i luna kekahi kii e ahu ai. Ae mai la ke ’lii.
A pau ia mau mea i ka hana ia, hoi aku la lakou a na waa hiamoe iho la. Ia lakou e moe ana. Kahea ana o Hanaaumoe i ka puka o ka halau, penei:
Halahala kau e!
Ua moe oukou, ea?
Aohe walaau mai o loko, pane hou aku o Hanaaumoe, o ka lua ia. Aohe no he walaau hou mai, alaila, pane iho o Hanaaumoe, penei:
Ahaha I hea la ka moe i Kauai,
Lawe ia mai ka ka moe a ka moku o Halalii,
Make, aohe wahi e ola ai.
Hoi aku la o Hanaaumoe a ka hale, olelo aku la ia Halalii a me na akua a pau loa: “Ua pau i ka hiamoe, e hele kakou e ai.” A lohe o Halalii, hele mai la lakou a pau loa. Komo aku la na akua, a o ke ’lii hoi o Halalii, noho iho la i ka paepae o ka puka. Lalau aku la kela akua keia akua i ke kii, a nau iho la. “Oolea ana.” I aku kekahi akua i kekahi akua: “E! akahi ka hoi ke oolea o ka’u wahi kanaka.” I mai kekahi: “Pela no hoi ka’u, he oolea no hoi.”
He mea mau i ke ’lii, o ke ka o na kanaka ka ke ’lii e ai, a pela ua poe kii nei. I ka lawe ana aku i mua o Halalii, olelo mai o Halalii, oolea hoi keia mau kanaka. Ia lakou e ai ana, ala mai la na mea a pau e puhi i ka hale i ke ahi. Hoopuni ae la lakou a puni, a pupuhi ae la i ke ahi. A ma ia puhi ana, pau loa iho la ke ’kua i ka make ia wa hookahi, aohe mea i koe.
NO ELEIO.
Ua kaulana loa ia no kona mama loa i ka hele, a he kukini ia na ke ’lii nui o Maui, na Kakaalaneo. I ka wa e makaukau ai o Kakaalaneo e ai, ka aina kakahiaka. Olelo aku la o Kakaalaneo ia Eleio e holo i awa i Hana, ma Maui hikina, mai Lahaina aku e holo ai. A hoi mai ai ke ’lii. Alaila holo aku la o Eleio me ka mama loa, mai Lahaina aku a hiki i Hana. Ma ka nana aku, ua kanaha mile a oi aku, ke kowa ma waena o Lahaina a me Hana, ka loihi. Ua olelo ia maloko o kona kaao. He eo ke kikio makani ia Eleio.
Ma keia holo ana, ua loaa ia ia o Kaahualii, he ’kua ia, i loko o ka nahele o Oopuola. Nonoi mai la ia i ka awa ia Eleio. Olelo aku o Eleio, eia iho no ko huluhulu pili mai, o ka awa ia.
A lohe o Kaahualii i keia mau olelo inoino a Eleio, hahai mai la me ka mama loa, aole nae he loaa o Eleio no kona mama loa.
A hiki mai la ia i mua o Kakaalaneo, e makaukau ana ka ai. Ma keia wa holo o Eleio i ke alanui, ua wali na mana awa i ka mama ia. A komo i ka hale, hoka iho la, a pau ka hoka ana, inu iho la o Kakaalaneo, a pau ai iho la.
Nolaila, ua kaulana loa o Eleio no kona mama loa a hiki i keia la, a pela no hoi ma kahi i laha kona kaao ana.
KANAIAHUEA.
Ua kaulana loa ia kanaka ma ka ikaika, a ma ka hana noonoo ole a hiki i keia la. A ua laha kona moolelo ma na wahi a pau loa o keia mau mokupuni. Ma Kona i Hawaii kahi i noho ai o Kanaiahuea, he wahine kana, a he mau makuahunowai.
I ke ahiahi, hoomakaukau iho la o Kanaiahuea, i na kiki uala. Oia hoi he mau kihene nunui, ua hana ia a paa. A komo ka waa, ahiahi ae la. Holo aku la o Kanaiahuea maluna o ka waa, oia wale no. Ua komo i ka ukana, nolaila, akena iho la na makuahunowai i ka ikaika o ka hunona. O Kanaiahuea hoi, holo aku la ia, me ka hoe i ka waa, penei kana olelo: “Hoe! Kaupo, Kanaiahuea!!”
Holo aku la a kuia ma kela aoao o ka lae, a hoi no ma keia aoao o ka lae, kuia no. Haihai o mua a me hope o ka waa, aohe ihu, aohe hope. A ao ae la, i nana aku ka hana e lana mai ana no o Kanaiahuea ma waho koke iho no, aole i hiki i ke kaha, nolaila, kaulana o Kanaiahuea a hiki keia la, no ka hoe hewa.
LEGEND OF PUPUKEA.
Comments
Log in to leave a comment.
Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter III (2)
0%13 min left in chapter