Skip to content

Chapter II: Relating to Kalaehina (2)

Text size

When Kapunohu arrived at Lawai he was entertained that night by some of the people of the place, and on the next day he prepared to continue on his journey. When he was ready to start, the people said: “You must not go by this way or you will get killed by our great warrior.” Kapunohu then asked: “Who is this warrior?” “Kemamo.” “In what is his strength?” “He is very skilful in the use of the sling. He never misses a shot, and the strength of his flying stone will go over five miles. Therefore you must not go for you will get killed.” Kapunohu said: “Then he is not strong. The sling is only a plaything for the boys of our place and it is not considered of any consequence.” These remarks made by Kapunohu were carried around until they reached Kemamo; so Kemamo made the remark: “Yes, this is the first time that my strength in the use of the sling has been denied. Well and good; if he desires to come and test as which of us is the stronger, let him come on.” When Kapunohu heard this, he went out to meet Kemamo. Upon seeing Kapunohu, Kemamo asked: “Are you the man that has said that I have no strength in the use of the sling?” Kapunohu replied: “Yes, I am the man. It is because these people said that you are very skilful in the use of the sling, so I said, that it is the plaything with the small boys at our place.”

When Kemamo heard this he became very angry toward Kapunohu and said: “What will the stranger bet on the proposition?” Kapunohu replied: “My life will be my stake.” “Yes,” said Kemamo, “and what else?” Kapunohu replied: “That is all a traveler takes with him. If you beat me my life shall be forfeited, and if I should beat you your life shall be forfeited.” Kemamo agreed to this and the bet was declared made. Kemamo then said: “The course over which we shall compete in throwing the stone with the sling, shall be from Koloa to Moloaa in Koolau. We must make our throws over these points and toward Moloaa; whoever throws the greatest distance beyond Moloaa wins.” Kapunohu replied: “Yes, I will agree to that, but I am going to use my spear while you use your sling.” Kemamo agreed to this. Kemamo then asked: “Who shall take the first chance? Shall it be the stranger, or shall it be the native son?” Kapunohu answered: “Let the native son take the first chance and the stranger the last.”

Kemamo then took up his sling and threw his stone, which went six miles and over, and it only fell and rolled after it had entered into the seventh mile, stopping at Anahola, where it was picked up by the best runner of Kauai, a man by the name of Kawaikuauhoe. Kapunohu then threw his spear, darting along from Koloa and over Niumalu, and as it shielded the sun from the coconut trees at this place the land was given the name of Niumalu, [251] as known to this day; then it went on and into the water in upper Wailua, giving the place the name of Kawelowai as well as the land next to it which is called Waiehu; from this place it again took an upward flight flying along till it pierced through a ridge at Anahola, which is called Kalaea, leaving a hole through it, which can be seen to this day; from this place it went on past Moloaa, then past Waiakalua, then into Kalihikai, where it grew weaker and finally stopped at Hanalei.

Kemamo was therefore beaten and the conditions of their bet were carried out. Kapunohu became thereby king of Kauai.

HE KAAO NO KAPUNOHU.

No Kukuipahu i Kohala o Kapunohu, o Kukuipahu ke kaikoeke, o Kanikaa ke ’kua, o Hoomaoe ka lawaia. He kanaka lawaia o Hoomaoe, ia ia e iho ai i ka lawaia a hoi mai me na ia he umi, halawai laua me ke ’kua, o Kanikaa ka inoa. Ninau aku o Kanikaa ia Hoomaoe: “Kani ka hoe? Ai wale i ka ia, loaa aku la ka ia.” I aku o Hoomaoe: “He ia no.” “Ehia ia?” Wahi a Kanikaa. “He umi ia.” “Na’u kekahi ia.” Haawi mai la o Hoomaoe. Pela no ke noi ana a Kanikaa a pau na ia he umi. Ma keia nonoi ana a Kanikaa ia Hoomaoe, ua maopopo ia ia he kanaka lokomaikai o Hoomaoe, nolaila, olelo aku o Kanikaa ia ia: “I kii mai nei au ia oe e ai, a no ko lokomaikai launa ole ia’u, nolaila, ola oe ia’u, a lilo no hoi au i akua nou.”

Mahope o laila, hele aku la o Kanikaa i ka pahee me kana ihe o Kanikawi. Ia ia e pahee ana, a holo ka ihe i ke kahua pahee, ia wa o Kapunohu i lalau ai i ka ihe a holo, me ka mama loa. A ike o Kanikaa ua lilo kana ihe ia Kapunohu, alualu aku la ia me ka manao e pepehi a make o Kapunohu, ma keia hahai ana ia Kapunohu, hiki laua i Kawaihae uka, a komo o Kapunohu i loko o ka lua, komo o Kanikaa i loko o ka lua, puka o Kapunohu i waho, pela ko laua hana ana a hoaikane laua. Nolaila, ma keia hana ana pela, ua kapaia ia wahi o Kaholeiwai a hiki i keia la. Eia ke ano; he wahi hakaka o ka makani maoli me ka naulu, e hiki i ka makani hikina ke pa mai a hiki i laila, aole e hiki ke lele ma ke komohana o Kaholeiwai, a pa aku, pela hoi ka naulu, aole e hiki ia ia ke nee ma ka hikina o Kaholeiwai. Nolaila, ua kaulana ia wahi mai kahiko loa mai a hiki i keia la, a ke mau nei no ko laua hakaka ana a hiki i keia la, a mau loa aku no.

Ma keia launa ana o Kanikaa me Kapunohu, ua lilo ia Kapunohu ka ihe a Kanikaa, o Kanikawi, a ua lilo no hoi o Kanikaa he ’kua no Kapunohu.

Hoi aku la o Kapunohu a noho me kona kaikuahine, ka wahine a Kukuipahu, ke ’lii o Kohala, noho iho la, a hiki i ka wa ai o ke kakahiaka, i mai la ke kaikuahine o Kapunohu, o hele mamua e ai me ko kaikoeke, no ka mea he ai kapu. A hiki o Kapunohu i mua, lalau aku la ia i ke poi wai holoi a holoi iho la i na lima. Ia Kapunohu e holoi ana i na lima, ninau aku la o Kukuipahu: “Holoi ka lima, heaha koalaala o ka ai ana?” I aku o Kapunohu: “I hea ia ae nei hoi.” Ia wa, ninau ae la o Kukuipahu ia loko o ka hale, mai kela aoao a keia aoao: “E! Kela kala, o keia kala, e kahuwai, i kahea ia aku nei anei oinei e hele mai e ai?” Hoole mai la o loko o ka hale: “Aole, hilahila wale.” Pa iho la keia olelo ia Kapunohu, hilahila loa, hoi aku la o Kapunohu a ke kaikuahine olelo, a pau ia, hele aku la o Kapunohu me ka huhu a manao ino i ke kaikoeke.

Pii aku la o Kapunohu a hiki i uka o ia aina, e ku ana ka lalani wiliwili, he laau nunui ia me he kukui la kona kino, ke nui ame ke kiekie, he laau oluolu no nae, aole paakiki loa e like me ke kukui. Ia wa, hoao o Kapunohu i kona ikaika i ka hou ihe, holoholo aku la ia me kana ihe a pahu aku la, komo aku la kana ihe i loko o na wiliwili a pau loa, ua olelo ia, elua lau wiliwili e ku ana ma ka lalani ana i pahu ai, a o ia mau wiliwili kai pukapuka ia Kapunohu, i ka pahu kookahi ana i ka ihe.

A pau keia hana a Kapunohu, pii aku la ia a loaa elua mau elemakule e mahiai ana i ke alanui, o Nahuluaina ko laua aina e mahiai ana. Olelo aku o Kapunohu ia laua: “E na elemakule, e holo olua me na lepa elua, me ko olua mama loa, a kahi a olua e kukulu ai, o ka palena ia o ko olua aina.” O na inoa o ua mau elemakule nei, o Pioholowai kekahi, a o Kukuikiikii kekahi, hopu iho la laua i na lepa, a holo aku la me ka mama loa. Ma keia holo ana o laua, pau e ko Pioholowai aho, a kukulu koke i kana lepa, nolaila pokole kona wahi, a kapaia ka mokuna o ia aina, o Pioholowai a hiki i keia la, mamuli o kona inoa. O Kukuikiikii, kela loa kona mama i mua, a nui kona aina, kukulu ia iho la kana lepa, a ua kapa ia ia wahi o Kukuikiikii a hiki i keia la, mamuli o ka inoa o ka elemakule ahai lepa. Nolaila, ua waiho mumuku na aina o Hualoa 1, Hualoa 2, Kealahewa 1, Kealahewa 2, Kealahewa 3, Hukiaa 1, Hukiaa 2, Kokoiki 1, Kokoiki 2, Puuepa 1, Puuepa 2, Kapakai, Upolu, Honoipu, Puakea 1, Puakea 2, Puakea 3, Kamilo. Pela ke ano o kela mau aina a hiki i keia la, aole i hiki loa i ke kuahiwi, e like me na aina e ae o Kohala.

Hele aku la o Kapunohu a hiki i Waiaoopu ma Halaula, he wahine ia, noho iho la me ia ekolu la, malaila aku, a hiki i Puaiole ma Aamakao, he wahine ia, elua la me ia, malaila aku a hiki i Niulii, he ’lii ia no ia aoao o Kohala, mai ka pali o Awini a ka pali o Wainaia, kona wahi, a mai Wainaia, a Kahua ko Kukuipahu wahi ia, oia ko laila alii. Ua nui kahi o Kohala ia Kukuipahu, a uuku hoi kahi ia Niulii. Nolaila, he kaua iwaena o laua i na la a pau loa, a o ia ke kumu o Kapunohu i hele ai a ma ko Niulii aoao, i make o Kukuipahu ia ia, no ka ukiuki i ka hoohilahila ana ia ia.

A hiki aku la o Kapunohu i ka wa ahiahi koena liula, iho aku la ia ma Opuowao, e pili la me Makapala, a pii aku o Kohepalapala ia kahawai, e pili la me Niulii, he wahi oawa o Kaha, ka inoa. Hiki aku la o Kapunohu i laila, e auau ana na kaikamahine a Niulii i laila. O Neue ka mua, o Keawehala ka muli, nana aku la o Kapunohu ia laua, nana mai la laua ia Kapunohu, he kanaka maikai o Kapunohu ma kona kino a puni, aohe kina, a pela no hoi na wahine.

Nolaila, ninau mai la na wahine: “Mahea mai oe?” “Maanei mai nei no.” “Aole o onei kanaka elike me oe, mahea mai oe?” “Mawaho mai nei au ma na ilima mai.” “Ae, he oiaio ia, a o ko olelo maanei mai nei, aole. A e hele ana oe o hea?” “E hele ana au e makaikai maanei aku.” “Ae, hele oe a hea moe?” “A kahi no e make hiamoe ai na maka, alaila, hiamoe.” Wahi a na kaikamahine: “Aole e piapia ko maka ianei e moe ai.” “I ke aha hoi, ina ua pono ia i ko olua noonoo ana.” “Ua pono no, e hoi kakou.” A hiki lakou i ka hale, e noho ana o Niulii me kana wahine o Kawaikapu, he wahine maikai ia ma ka nana aku.

Ninau mai la o Niulii: “Owai ko oukou kolu?” I aku na kaikamahine: “He malihini na maua, e auau ana maua, ku ana keia, a no ka poeleele, hoihoi mai nei maua ia ia i ka hale nei e moe ai a ao hele aku.” I mai o Niulii: “O ka olua kane ia, o olua na wahine.” Moe iho la lakou a ao ae, hoonoho iho la o Niulii i ke kaua. Lilo ae la o Kapunohu i alihikaua no na koa a pau o Niulii. Hele mai la ke kaua a hiki i Wainaia maluna aku, o Piauwai ia wahi, loaa ko Kukuipahu alihikaua o Kaluakanaka ka inoa, i laila hoouka ke kaua, ma keia hoouka ana, hee ko Kaluakanaka aoao ia Kapunohu. Nee hope mai la ke kaua, a hala ka pali o Wainaia, a Iole, Ainakea, kupono i Hinakahua, ma Kapaau, i laila o Kukuipahu me ka poe o ke kaua. Alaila, o o na ihe, hou aku a hou mai, i laila o Kapunohu i hou ai i ka ihe ana o Kanikawi, nehe ka lau o ke ko, owe ka lau o ka manienie, ku ke ehu o ka lepo i luna, hookahi no pahu ana i ka ihe, ewalu lau kanaka i ku a make, mahope o laila ua nawaliwali ka ihe, ahulau iho la na kanaka i ka make. Lawe ae la o Kapunohu i ka ahuula a me ka mahiole, make iho la o Kukuipahu, a me na kanaka he lehulehu, o ke koena, hee aku la a hiki i Lamakee ma Kaauhuhu, loaa aku la ia Kapunohu i laila, hoouka hou.

I laila la oili mai o Paopele, he koa ikaika ia, eono puali o kana laau palau, o Keolewa ka inoa, pulu ka welau o luna i ka ua awa, pau ka loa o ke ahupuaa mai ke kuahiwi a ke kai, ke hoomoe ia ma ka loa, paa ke kukuna o ka la, lulu ka makani o ka hikina, he umi lau kanaka nana e amo, alaila hiki. Iaia e ku ana i ke kahua o Lamakee, komo mai ka makau ia Kapunohu, no ka nui o ko Paopele kino ke nana aku, nolaila, pane iho o Kanikaa ke ’kua ia o Kapunohu: “Mai makau oe i ka hekili nui i ka lani, aohe ikaika. O kau ka pahu i ka ihe ia Kanikawi, o ka’u ke nahu.” Mahope o keia olelo ana a Kanikaa, e nahu iho ana o Kanikaa ma ke kua o Paopele, lilo o Paopele i laila, e pahu iho ana o Kapunohu i ka ihe, ku o Paopele, halulu ana i lalo a make iho la. Nolaila, kaulana o Lamakee a hiki i keia la, no ka make ana o Paopele ke kanaka koa ia Kapunohu, nolaila, hee aku la ke kaua a hiki i Kaluaowilinau ma Puuepa, pela a hiki i Upolu, a Puakea, a Kamilo, koe, kahi a na elemakule i kukulu lepa ai. Nolaila, o Kukuipahu kekahi o na ahupuaa nui o Kohala, a hiki i keia la, mamuli o ka hana a kela mau elemakule. Puni ae la ka aina o Kohala ia Niulii, a oia wale no ke ’lii o Kohala puni ia wa.

A pau ke kaua ana, holo mai la o Kapunohu, me ke ’kua ona o Kanikaa, a me kana laau palau o Kanikawi, i Oahu nei i kona kaikuahine, oia ka wahine a Olopana. Kau mai la ia ma ka waa mai Kohala mai a kau i Keanapou i Kahoolawe, moe a ao, holo mai la a pae ma Kahalepalaoa, i Lanai, mai laila mai a Kaluakoi i Molokai pae, a hala ia, ma laila mai a pae ma ka lae o Makapuu, Kailua, Koolau. E noho ana ke kaikuahine i laila, o Konahuanui ka inoa, ike mai la ia Kapunohu, uwe iho la laua a pau, i aku ke kaikuahine: “Aohe ai moa, he pololi, he ai no aia i waena. A o ko kaikoeke hoi o Olopana, aia no i ka mahiai me na kanaka.” I aku o Kapunohu: “E hele kaua e kuhikuhi oe ia’u i ka mala ai.” Hele aku la laua a hiki, kuhikuhi mai la ke kaikuahine, ewalu loi kalo nui, a hoi aku la ke kaikuahine.

Noke aku la o Kapunohu i ka huhuki a pau na loi ai ewalu, ku ae la ke ahu o ka ai ma kapa, noke aku ana o Kapunohu i ka huhui a paa, hoo i ka ai i na lima, ma o a ma o, o ka aumaka iho la no ia o ke amo ana a hiki i ka hale, ua like me aha loi ai ma kela lima keia lima. A hiki o Kapunohu i ka hale me ka ai, nana mai la ke kaikuahine a olelo mai la: “Ka haha! Kupanaha oe! Kai no o ka huhuki ae nei kau hookahi loi, eia ka o ka huhuki no kau a pau loa.” I aku o Kapunohu: “Nui hoi paha ka ai, aole e kii liilii.” Lalau aku la o Kapunohu i kana ihe ia Kanikawi, a hahaki ae la i ka maka, a hoa iho la i ke ahi, a a ke ahi, lalau aku la i ke kalo a kolikoli, kiola aku la i loko o ke ahi, a mai la ke ahi, pela no kana hana mau ana, a lilo iho la ke kalo i wahie no ke ahi. Nolaila, ma keia hana ana a Kapunohu, ua kapaia “kalo paa o Waiahole,” he olelo kaulana loa ia mai Hawaii a Niihau. A ike o Olopana i keia mau hana a Kapunohu, noonoo iho la ia, oia, ke kanaka e puni ai o Oahu nei ia ia, no ka mea, e noho kue ana laua o Kakuhihewa ke ’lii o Kona nei. Maopopo iho la ia Olopana ma kona lohe i ka olelo a kana kahuna, he kanaka koa ikaika loa o Kapunohu, he kanaka makau ole, he kanaka aa i mua o ka lehulehu. Nolaila, hoolilo aku la o Olopana ia Kapunohu i alihikaua nona, e hele e kaua me Kakuhihewa, ma keia kaua ana, ua make o Kakuhihewa ia Kapunohu, a lilo o Oahu nei a puni ia Olopana.

A make o Olopana, haalele iho la o Kapunohu ia Oahu nei, holo aku la ia ma ka waa a pae ma Poki i Waimea, Kauai, hele aku la ia malaila aku, a hiki i Wahiawa, malaila aku a Lawai i Koloa noho. I laila o Kemamo kahi i noho ai, he koa ia, he kanaka ikaika i ka maa ala, aohe ona lua ma ia hana o ka lima hema kona oi loa, e hiki ia ia ke maa i ka ala hookahi, i na mile eono, a i ka hiku o ka mile, pio ka ikaika o ka ala. Aole he kanaka aa o Kauai, e hakaka me Kemamo aole alii, aole koa. Nolaila, ua makau loa ia ka hele ana mai Koloa aku a Nawiliwili, aole hiki i ko Koolau ke hele mai maanei o Nawiliwili a pela ko Kona nei, aole hiki ke hele aku ma o o Koloa. No ka mea, e noho ana o Kemamo ma waena o Koloa a me Nawiliwili, me kana wahine o Waialeale.

A hiki o Kapunohu i laila, moe iho la ia a ao ae, i kau hale kamaaina, hoeu ae la o Kapunohu e hele, olelo mai kamaaina: “Mai hele oe, o make auanei oe i ke koa o makou nei.” Ninau aku o Kapunohu: “Owai ia koa?” “O Kemamo.” “Pehea kona ikaika?” “He maa ala kona ikaika, aole e hala ka ala ke lele mai, aole hoi e nawaliwali i na mile elima, nolaila mai hele oe, o make auanei.” I aku o Kapunohu: “Aole hoi ha he ikaika, he mea paani ka maa ala, na ko makou kamalii mai lewalewa, a he mea ikaika ole no.” No keia olelo a Kapunohu, kaulana aku la ia a lohe o Kemamo, i iho o Kemamo: “Ae, akahi mea nana i hoole kuu maa, oia, ina he manao kona e hele mai e hoike i na ikaika o maua, e hele mai no.” A lohe o Kapunohu, hele aku la ia a hiki, i mai la o Kemamo: “Ea! O oe ke kanaka nana i hoole kuu ala?” I aku o Kapunohu: “Ae, owau no, no ka olelo mai a lakou nei, he ikaika oe i ka maa i ka ala. Nolaila, olelo aku au, he mea paani ia na ko makou kamalii mai lewalewa.”

A lohe o Kemamo, huhu iho la ia ia Kapunohu, a olelo mai la: “E! Heaha kau pili, e ka malihini?” I aku o Kapunohu: “O na iwi ka’u pili.” Ae mai o Kemamo: “Ae, a heaha hou ae?” I aku keia: “O ka waiwai iho la no ia a kamahele o na iwi, ina wau e eo, alaila make au, a ina hoi oe e eo, make oe ia’u.” Ae mai la o Kemamo: “Ae ua mau ia pili ana.” Olelo aku o Kemamo: “O ka pahu a kaua, e ku ai a maa, mai Koloa a Moloaa i Koolau ka pahu ia ma waena o laila ka kaua hana, a i puka ma o o Moloaa eo kekahi o kaua.” Ae aku la o Kapunohu. I aku nae o Kapunohu: “O ka’u hana i ike o ka pahee, malaila no wau, o kau hana hoi i ike o ka maa, malaila no oe.” Ae mai la o Kemamo. I aku o Kemamo: “Ia wai mua, i kamaaina paha, i ka malihini paha?” I aku o Kemamo: “I kamaaina ka mua, he hope ka ka malihini.”

Ia wa, maa o Kemamo a pau eono maila, a i ka hiku nawaliwali, pela ka nawe hele ana a hiki i Anahola waiho, ilaila loaa i ke kukini mama o Kauai, o Kawaikuauhoe kona inoa. Pahee o Kapunohu i kana ihe, holo aku la kana ihe mai Koloa aku a Niumalu, o ka malu o ka la i ka ihe a Kapunohu, kapaia ia aina o Niumalu a hiki i keia la. Mailaila aku ka holo ana, a hiki i Kawelowai mauka o Wailua, nolaila kela inoa, e pili la, o Kawelowai, a me Waiehu, no ke komo ana o ka ihe i loko o ka wai, a lele hou, mailaila aku a Kalalea i Anahola, o ia kela puka e hamama ala a hiki i keia la, malaila aku a hiki i Moloaa, malaila aku a Waiakalua a Kalihikai maalili ka ihe, a Hanalei pau ka holo o ka ihe. A eo ae la o Kemamo hooko ia ka laua pili, a lilo ae la o Kapunohu i alii no Kauai.

FORNANDER COLLECTION
OF
HAWAIIAN ANTIQUITIES AND FOLK-LORE

THE HAWAIIANS’ ACCOUNT OF THE FORMATION OF THEIR ISLANDS AND ORIGIN OF THEIR RACE, WITH THE TRADITIONS OF THEIR MIGRATIONS, Etc., AS GATHERED FROM ORIGINAL SOURCES

BY
ABRAHAM FORNANDER
Author of “An Account of the Polynesian Race”

WITH TRANSLATIONS EDITED AND ILLUSTRATED WITH NOTES BY
THOMAS G. THRUM

Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum

Volume V—Part II

Honolulu, H. I.
Bishop Museum Press
1919

LEGEND OF HALEMANO.

Comments

Log in to leave a comment.

Fornander collection of Hawaiian antiquities and folk-lore, Volume 2 (of 3)Chapter II: Relating to Kalaehina (2)

0%16 min left in chapter