Skip to content

Chapter II (4)

Text size

Ma keia mau olelo a pau loa, he oiaio wahi a na kamaaina o Kapakai, he mau aina wale no ia. O ka aina aliali, o Kalahuipuaa, o ka aina a a, o Kaniku, o ka one a me ka loko o Kiholo, o ke kou, o Mahaiula, o ke one o Kaelehuluhulu, ka lae loa, o Keahole, o Kailua ke kou me ka niu, o Kahaluu ka ulu niu, o Kaawaloa ke kaikuono.

Ma keia mau olelo a Keliimalolo ua ae na kamaaina he oiaio, a o ka hiki ole o Keliimalolo ua haohao lakou me ka hoole, aole i hiki, no ka pokole o ka manawa hele, nolaila, hoopaapaa lakou a hoole, a no ka ikaika loa o ka hoopaapaa ana, pili ihola lakou, a mau na pili. Alaila, holo aku la ka poe ninau ma kahi a Keliimalolo i hele ai a hiki i Kawaihae, ae maila ko laila poe, ua ike i ke kanaka mama e hele ana ma kahakai i ke kakahiaka nui. Pela no lakou i hele ninau ai ma na kahakai a pau loa, a hiki i Kaawaloa, alaila, loaa na puna ko elua a Keliimalolo i waiho ai. Alaila, maopopo ia lakou, he oiaio na olelo a pau loa a Keliimalolo, a ua pau loa lakou i ke eo ia Keliimalolo.

O ka loihi ma keia hele ana a me ka hoi ana mai, ua hiki na mile i ke kanaiwa mai ka hele ana a me ka hoi ana. A he wahi ino loa no hoi a hiki i keia la, he a a loa, he kekee iluna ilalo, he aanapuu, iloko i waho, iluna ilalo, he lae oi loa ma ke kau wahi, a he one hohonu loa ma kau wahi, he la enaena haoa loa ma kau wahi. A ina e hele na kanaka me ka mama maoli nei me ka ukana ole, me kona mama loa a pau, hookahi hepekoma e hele ai a hoi. Aka, ia Keliimalolo, he aina kakahiaka wale no ia, aohe la okoa, aohe mau la. Mahope o keia mau hana, noho ihola o Keliimalolo me kana wahine a me kona mau kaikuahine i uka o Keolewa, aia no ia wahi ma Kohala e pili la me ka puu o Puuhue.

Ia Keliimalolo e noho ana ilaila, a mahope, iho me ka wahine a me kona kaikuahine i kai o Koaie i ka lawaia, hooluuluu hinalea, a ahiahi napoo ka la, alaila, hoi i uka. Aka, he ua e hele mai ana ma nae mai, a he mea makau ia na kana wahine a me kona kaikuahine, nolaila, lalau aku la o Keliimalolo i ka wahine ma kekahi lima, a i ke kaikuahine ma kekahi lima, ia wa holo o Keliimalolo me ka mama loa a komo o ka hale noho ma Keolewa, alaila, nee ke kua ua. O ka loihi mai kahakai o Koaie a hiki i Keolewa, elima mile.

NO KAMOEAU.

He kanaka akamai loa o Kamoeau i ke kilokilo, a me ka olelo ana, a he kanaka ike i ke ano o ka leo o ke kanaka, o ka moa kani o ka po a me ke ao, o ka ie kuku a ka wahine, a me ka leo o na manu.

Ina e hele o Kamoeau ma ke alaloa, a lohe oia i ka ie kuku e kani ana, ina e kani winiwini ka ie, he wahine inoino, ina i kani papa, he wahine kina ma ke kino, ina i kani kolea mai ka ie, he wahine maikai. Aole e nalo na ouli kela wahine keia wahine, ma ko Kamoeau hoolohe ana, me kona ike maka ole. Ina e kani ka moa, e hiki no ia ia ke koho i ke ano a me ke kino o ka moa, mamuli o ka leo. Ina he moa alae, he pa ka leo a poha wale aku, ina he uakea, he oili ka leo ahelelei ka pau ana, ina he ulahiwa ka moa, he winiwini ka leo a halulu aku, ina he auha ka moa, he palale ka leo a haule iho nawaliwali.

Ua hiki ia Kamoeau ke moe iloko o ka wai, mai ke kakahiaka a awakea, alaila, ala mai, nolaila, he mea kupanaha loa ia ma ka noonoo ana iho, a he ano akua wale no ka mana a me ka ike, ka pololei o ke koho ana, ina he oiaio keia alaila, mai ke ’kua mai no ia mea ia Kamoeau.

NO PAHIA.

No Hilo o Pahia, he kanaka hoopono me ka pololei loa oia, aole kekee a me ka lauwili, aole hooi a hoemi ihope elike me kekahi poe e ae. Ia ia e noho ana i Hilo a hele ma Kohala nei, ina i hookipa ia o Pahia e ke kamaaina, he aikane paha, he wahine hoowahine paha, he mau hoahanau paha, he mau makua paha. Ina he puaa ka mea kalua, a i ole he moa paha, he palahu paha, he ia paha, he paakai paha, he luau paha, he kukui inamona paha, he limu paha, a pela aku, alaila, pela no o Pahia e hana ai, ina he puaa kai kalua ia nana, alaila, e olelo o Pahia penei: “Aia no io wahi a Pahia.” Eia ke ano oia olelo: he puaa kai kalua ia nana, a he puaa no hoi ka Pahia e kalua ai nana ke hiki i ko Pahia wahi, a ina he luau kai hanai ia ia Pahia, alaila, he luau no ka Pahia e haawi mai ai nana ke hiki i ko Pahia wahi. A ina he kukui inamona ke haawi ia Pahia, a he kukui no hoi ka Pahia e haawi mai ai, pela ma na mea a pau loa.

NO KAWAAIKI.

Ua kaulana loa ia kanaka no ka mama i ka pii pali. Ua hiki ia ia ke pii ma ka pali nihinihi loa. No Molokai o Kawaaiki, o kana pali i pii ai o Molokai, o Pelekunu. Oia pali, he nihinihi loa, he pali kiekie loa, o kona loihi ua hiki paha elua haneli anana kona kiekie mai lalo a luna. A o luna o ka welau o kai pali, ua lou mai i waho me ka halehale o loko. Aia hoi i ka welau o ka pali malalo iki iho, he kumu loulu ke ku ana ilaila, a oia ke kumu i pii ai o Kawaaiki i luna o ua pali la.

Ma keia pii ana a Kawaaiki, ua paapu o lalo o ke kai i na waa, no ka mea, ua pii pololei ka pali mai ke kai a luna loa. O kahi e paa ai o Kawaaiki i ka pali, o ka auwae, o na maiuu wawae me na maiuu lima, pela kona pii ana a hiki i ke kumu o ka loulu. Aia ma kahi o ka loulu e ulu ana, he ana, a e noho ana ilaila kekahi kupua o ka wa kahiko, oia o Koloea. I ka hiki ana o Kawaaiki i ka waha o ke ana, paa aku la kona auwae i ka waha o ke ana, o ke kino a me na lima lewalewa ilalo, ia wa lalau aela ia i ke kumu o ka loulu a pii aela iluna. A hiki ia iluna, nana aku la ia ia Koloea, he kino manu, he poo kanaka, he mau paha, lalau aku la ia i ka loulu a ooki ihola, a kiola ilalo. A pau ka loulu i ke oki, hoi maila ia i lalo nei.

NO KAOHELE.

Ua kaulana loa o Kaohele i ke koa a me ka mama loa i ka holo ana, aohe ona lua elike ai. No Molokai o Kaohele, i ka wa e noho ana o Kahekili he ’lii no Maui, holo maila ia e kaua ia Molokai. Ma ia kaua ana, ua pio ko Molokai alii a me na kanaka, nolaila, alualu na koa ia Kaohele a loaa, alaila pepehi. Ia lakou e alualu ana ia Kaohele, he mea e kona mama loa, o ka holo o ka lele, o ka holo o ka lele, nolaila, kukulu lalani ia na kukini. Penei ke ano: hookahi i Honolulu nei, hookahi i Kulaokahua, hookahi i Waikiki i holo keia kukini e alualu ia Kaohele, a i loaa ole, alaila, alualu aku ana ia kukini, a pela aku no, nolaila, keia olelo: “E kui ka mama i loaa o Kaohele.”

Ma keia holo ana a Kaohele imua o ka poe kukini e hahai ana, hiki aku la ia ma kekahi wahi pali o Niheu, Kawa kona inoa, aia no ma Molokai a hiki i keia la. Aia malaila he kawa auau no ka lehulehu, a he akea loa ka honua olalo, a he kiekie no hoi ke nana aku. Ua piha olalo i na koa o Maui a me na ’lii e noho ana me ka pololu a me ka ihe e makaukau ana e pepehi ia Kaohele.

A hiki o Kaohele malaila, ua lele oia me ka mama loa maluna o kela kapa a kau ma keia kapa, a holo aku la me ka launa ole aku o ka poe e hahai aku ana mahope. Ua nui ka poe kahiko i ike i kahi a Kaohele i lele ai, ua olelo mai lakou ua loaa kanakolukumamaono kapuai ke akea mai kela kapa keia kapa. Nolaila, ua kaulana loa o Kaohele ma kela wahi, keia wahi o neia mau mokupuni mai Hawaii a Niihau i ka mama a me ke koa.

NO KAHAHAWAI.

I ka wa e noho ana o Kahekili he ’lii no Maui, a o Kahahana he ’lii no Oahu nei iloko oia kau i holo mai ai o Kahahawai me na koa e kaua ia Oahu. Ma keia kaua ana ua hee a ua luku ia na kanaka Oahu, ma Niuhelewai, a ua hoi ka wai i uka o ka muliwai, no ka piha i na kanaka.

A pau ke kaua ana ma Niuhelewai, hee aku nei na ’lii a me na koa a noho iluna o ke kuahiwi o Kaala. Ua makaukau loa lakou i na mea kaua, a me na mea e make ai ko lakou enemi, nolaila, noonoo ihola o Kahahawai i ko lakou mea e make ai, penei: He kanaha a oi ae ko lakou nui. Olelo aku o Kahahawai ia lakou, e hoomakaukau i mau kukui ihoiho. A makaukau keia mau mea, pii aku la lakou i ke ahiahi a luna o kekahi puu e kokoke ana i kahi a na enemi e noho ana, hoa aela lakou i na lamalama a lakou.

Ma keia a ana, holo aku la lakou a kekahi pali i kapa ia o Kolekole, pee ihola, a o ke ahi a no peia a hiki i ka pio ana, manao ihola na enemi ua pau i ka hiamoe o Kahahawai ma. Kii aku la lakou e poipu maluna o na kanaka. Ia lakou i lele ai peia, ala maila o Kahahawai ma a luku i na kanaka e moe ana maluna o na puu a me na kuahiwi o Kaala, a pau loa ihola i ka make na enemi, aohe mea i pakele i ka make. A o ka poe hoi i hahai i ke kukui, ua pio lakou aole wahi e pakele ai i ka make a me ka luku ia e Kahahawai ma.

Nolaila, ua puni Oahu nei ia Kahekili, make o kona kanaka o Kahahawai, a me ka maalea loa i ka mea e make ai na enemi. Pela no ka lilo ana Oahu nei a hiki ia Kalaikupule ka Kahekili keiki, ia wa lilo ia Kamehameha.

NO UMA.

He wahi kanaka aa uuku loa o Uma, ma kona kino ke nana aku, (elua kupika a me ka hapa kona kiekie). He akamai loa ia i ka lua, oia kekahi mea nui loa i ao ia ma Hawaii nei. I ka wa o Kamehameha akahi ke ’lii o Hawaii, he nui loa ka powa ana o na kanaka oia wa, ma na wahi mehameha, ma na awawa, a ma na ululaau loloa.

No Kohala o Uma, o Puehuehu kona aina i noho ai. Malaila aku kona hele ana a hiki i Puuhue, he puu noia e ku la ma ka hema o Kohala, he wahi paapu i na laau a me ka nahelehele. A hiki o Uma malaila, he wahi io paakai kana wahi ukana e lawe ana, ia ia i hoomaka ai e komo i ka nahelehele, loaa aku la ia ia eha kanaka e noho ana, oioi, oia hoi he hoomaha. Elua kanaka ma ke kapa o ke alanui, hookahi mawaena, hookahi e ku ana iluna.

Aloha aku la o Uma ia lakou, aole o lakou aloha mai, kaha aku la o Uma hele, lalau kekahi kanaka ia ia ma kona kua. Huli maila o Uma a hoolei i ka piko kaula, he iwilei ka loa (ekolu kapuai ka loa), a paa ihola hookahi kanaka, lele maila kekahi me ka oo hao a hou. Lalau aku la o Uma ma ka lauoho o ke kaua mua i paa ia ia, a ku ihola i ka oo a kela kanaka, a make loa ihola, lele maila kekahi e hou ia Uma i ka oo hao, e alo ae ana o Uma hala, loaa ka puu, oia kona manawa, a make ihola ekolu, koe hookahi, holo aku la ia, a pela i pakele ai ia Uma.

Malaila aku o Uma a hiki i ka iho ana o Kapia ma Waimea e nana ala ia Mauna Kea kuahiwi, hele aku la o Uma i ke kahawai o Manauea e inu wai. Ia ia e inu ana, hoea maila he umi kanaka ma ke kahawai mai, a loaa maila o Uma, aloha aku la keia, aole o lakou aloha mai, ia wa, ea aela keia a hoi mai, lele maila kekahi kanaka e hopu, e poho lalo iho ana keia, hemo, loaa ka puu ia ia nei, lewalewa ke lelo i waho. Lele hou o ka lua, e peku aku ana o Uma haule i loko o ka wai, pela ka noke ana, a pakele aku elua kanaka, no ka holo ana.

Hele aku la o Uma a hiki ma Mahiki, mawaena o Waimea a me Hamakua, loaa he elemakule e noho ana i ke alanui, i ke oioina o Puuomoeawa. Aloha maila ia ia Uma, aloha aku la o Uma, pupuhi ihola ua elemakule la i ka paka, a haawi maila ia Uma. Ia Uma e puhi ana, e pahu mai ana kela mahope o ka ipupaka, aole i komo, no ka mea, ua makaala loa o Uma maia wahi, nolaila, aole ia i pilikia i kela poino i hanaia mai ia ia. Aka, ua makaukau o Uma i ka paakai i ka pola o kona malo, ia wa oia i kopi i na maka o ua kanaka ala, lilo oia ilaila e anaanai ai no ka wewela, e waiho aku ana o Uma i ka pikoi paa ua kanaka ala, pau na lala i ka haihai ia, alaila, hele aku la o Uma.

Ma keia hele ana o Uma a hala o Hamakua, a luna o Hilo, a hiki oia ma Kaupakuea, mahope mai olaila, he awawa neneleau. Ia Uma i hiki ai ilaila, loaa he kanaka nui e noho ana i ke kahawai, aloha aku la o Uma, aole kela i aloha mai. Ma keia loaa ana o Uma, mai make oia i kela kanaka, no kona nui a me kona akamai i ka lua. Ia Uma i kaha aku ai e hele, lele aku la kela ma ke kua, a apo ihola i ka ai o Uma, a koali aela iluna, nolaila, poho lalo ihola o Uma malalo, a hemo aku la mahope o na uha, a loaa ihola na hua o ke kanaka nui, paa loa ihola ia Uma, a hemo aela na hua, a make loa ihola, pela i pakele ai o Uma.

NO NAPUELUA.

Oia kekahi koa kaulana o Kauai, ia ia e noho ana ma kona aina hanau, o Waiakalua ma Koolau o Kauai. Oia ka wa e noho alii ana o Kaumualii no Kauai a i loko oia kau, ua ao oia i ke koa a me na hana a pau o ka wa kahiko oia ka alo ihe a me ka maa, ka lua, a me na hana a pau loa.

A hala o Kaumualii i ka make, noho iho o Humehume ma ka noho aupuni o Kauai. Ia wa kaua o Humehume me Kahalaia. Ma keia kaua ana ua hee o Kauai, a ua pio na kanaka he nui loa i ka Hawaii, a ua kau o Kahalaia i kana olelo paa loa maluna o ko Kauai a puni penei: “Ina e loaa kekahi kanaka o Kauai he paele mai ka wawae a ka uha, he puni pu ia kanaka, he pono no e pepehi a make loa, aole e hookuu i kekahi o lakou, pela i kela mea i keia mea e loaa ai ke kanaka peia ke ano.”

I ka wa i lilo ai ka papu o Waimea ia Hawaii, ia wa, hele na Hawaii a pau loa e imi i na pio o Kauai, e luku a e pepehi. A hiki ka poe huli o Hawaii ma Waiakalua, e pee ana o Napuelua i loko o kekahi pupupu hale kua o ka wahine, a komo aku la ka poe huli i loko, a hopu ihola i kona kino, i nana iho ka hana he paele. Alaila, hoonoho ihola na papa koa elima papa, me na pu kaupoohiwi, e ki ia Napuelua. Ia wa ku aela o Napuelua iluna, a hoomakaukau ia ia iho. Alaila, kau maila na pu iluna ona me ke ki mai ia ia, holo aku la o Napuelua me kona makau ole e apo i na pu e ki mai ana ia ia, a loaa aku la ia ia eha pu, alaila, hui aela ka poe koa, a nalo aku la o Napuelua. Holo aku la ia me ka mama loa, a pakele akula, a nolaila mai kona inoa o Napuelua.

NO HAWAE.

Ua kaulana loa ia ma Hawaii a puni, no kona ikaika loa a me ka mana. Nolaila, kela hua olelo, “hookahi no Hawae lauhue o Kona.” Eia ke ano; he kanaka akamai loa i ka anaana, oia ka pule make a Hawaii nei e waiho nei a hiki i keia la. Ia ia i noho ai ma Kona aole he kanaka ola o kona aina, aole he mea maalo ma kona alo, he kapu loa. A o ka lauhue, oia ka mea ulu ma kona wahi; o ka moa, o ka puaa, o ka ilio kona mau hoanoho.

NO KAHAUOLOPUA.

Ua kaulana ia no kona ikaika i ke amo ana i ka lauhala no kona hale iluna o ka pali o Kupehau mawaena o Honokane a me Pololu, ma Kohala i Hawaii, hookahi ana haawe lauhala, ua paa elua hale nui loa, hookahi hale moe hookahi halau kau waa. Ia ia e haawe ana, aia iluna o kana haawe ka wahine, a me ke keiki. O ke kumu o keia haawe ana, he pali hulaana, o Kohewaawaa ka inoa, he poi ke kai a pa i ka pali emi aku.

Ia Kahauolopua e haawe ana, a popoi ka nalu maluna ona, alaila, koo aku la ia i ka laau i ka pali, a emi aku la ka nalu hele aku la. Ma keia hele ana no hoi, ua kaumaha loa kana haawe lauhala no ka pulu i ka nalu a me ke komo i loko o ke kai, aka, he mea ole ia i kona ikaika nui loa. A o kahi ana i amo ai i ka lauhala, ua aneane ekolu mile ka loa, aka, he inoino loa a he pali, a me ka hulaana kai. Nolaila, ua kaulana ia kanaka a hiki i keia la ma Kohala a puni.

FORNANDER COLLECTION
OF
HAWAIIAN ANTIQUITIES AND FOLK-LORE

THE HAWAIIANS’ ACCOUNT OF THE FORMATION OF THEIR ISLANDS AND ORIGIN OF THEIR RACE, WITH THE TRADITIONS OF THEIR MIGRATIONS, Etc., AS GATHERED FROM ORIGINAL SOURCES

BY
ABRAHAM FORNANDER
Author of “An Account of the Polynesian Race”

WITH TRANSLATIONS REVISED AND ILLUSTRATED WITH NOTES BY
THOMAS G. THRUM

Memoirs of the Bernice Pauahi Bishop Museum

Volume V—Part III

Honolulu, H. I.
Bishop Museum Press
1919

Comments

Log in to leave a comment.