Chapter LXXIII: Part III: Mythical Tales. 710 (9)

Ia noho ana hoi o laua nei a mahope mai, hanau ihola ka laua kaikamahine oia o Waialani, he wahine u-i a maikai keia, ua oi ae no hoi kona maikai mamua o kona makuahine. Noho iho la hoi lakou nei a hala na makahiki ekolu, olelo aku keia i na makua e kii ia Malulani ma Lanai. Ua maikai no hoi ia mea i mua o na makua. O ko ianei hele no ia a hiki i Hawaii, olelo mai o Hiiaka ia Pele: “E, ei ae ke kaikamahine a kaua ke hele mai nei.” Olelo aku o Pele: “Nawai auanei ia kaikamahine, aole paha wau e ike aku iaia?” a ua lilo loa ia mea hoopaapaa loa mawaena o laua. I ka hele ana ’ku o ke kaikamahine a ma ka waha o ka lua, o Akanikolea ka inoa oia wahi, i alawa iho ka hana, e hoopaapaa ana na makuahine. A no ka nui ukiuki loa o Pele, e ho-a ae ana kela i ke ahi, o ka hele ia a piha ka lua, manao hoi o Hiiaka o make ke kaikamahine, o ke kii no ia i ke kaikunane ia Ahuimaiapakanaloa e noho ana i Nuumealani, oia wale no ka mea e oluolu ai o Pele. I ka hiki ana mai o ua kaikunane nei, o ka emi aku la no ia o ke ahi, a iho aku la ua kaikamahine nei, a ike keia i ka pala o ka maia, lalau aku la no keia ai. Pela ka laua nei iho ana a hiki ilalo. O ka emi loa aku la no hoi ia o ke ahi a nalowale iloko o ka waha o Pele. A ike o Pele i ka lakou kaikamahine, olelo aku la ia: “Ua manao au e make ana oe no kuu hoohewahewa ana ku nei, eia ka ua pololei ka ko makuahine opio i olelo mai nei ia’u, he kaikamahine oe na makou.”

Ia wa, olelo aku o Pele i ke kaikamahine: “E i ae no ka mea ai i luna.” Ninau mai ke kaikamahine: “Heaha ia mea ai?” Olelo aku la ka makuahine: “He ohelo, ua hele akula ia a pala, o ka makou no hoi ia e ai nei.” Ia lohe ana o ua kaikamahine nei, o ka pii aku la no ia a ike i ka pala o ka ohelo, lalau aku la keia a hahai mai la. I ka hai ana mai, o ke kahe mai la no ia o ke koko e like me ko ke kanaka; honi ae la keia, aole o kana mai o ka pilau, o ko ia nei haalele no ia a hoi ilalo. Olelo aku la keia ia Pele: “Kai no hoi he mea maikai kau i olelo mai nei ia’u, i hahai aku nei kuu hana o ke kahe mai no ia o ke koko, i honi ae hoi, aole o kana mai o ka pilau.” Olelo mai hoi o Pele: “Ka, o ka makou no hoi ia e ai nei, ia oe aku nei hoi ano-e.” A lohe o Hiiaka no ka laua nei mau olelo, pane mai la hoi ia: “Ka, mai ai oe i kela mea, oiai, o ke kino no ia o ko makuahine, o ka ohelo e ku la i luna oia na iwi, o ka ohelo nenee hoi oia ka i-o.”

A lohe o Waialani i keia mea, he mea-e kona kaumaha a me ka luuluu no kona ai ana i ke kino o kona mama aloha, olelo aku la keia ia Pele: “Ke hoohiki nei au ia oe, aole au e ike ana ia oe a hiki i ka lua kupapa’u.” Oia ka hookaawale ana o ko Hawaii nei, aole e kamailio kekahi i kekahi a hiki i ka wa e make ai, aia wale no a kalua ia ka puaa, a hana ia a pau, alaila ike i ka wa e ola ana, ina aole e hana ia kela mau mea, aia wale no ka palena he make, a he mea keia i maa ia Hawaii nei mai ka wa kahiko mai a hiki paha i keia wa. A mahope iho, o ko laua nei hele mai la no ia me Hiiaka a hiki i Lanai, o ko ia nei kii no ia a ke kino kupapau o Malulani, ua hele a popopo, o ko laua nei hoi no ia a hiki i kahi o na makua, uwe iho la lakou nei a pau, noho ihola lakou nei na wahine, ke kane a me ke kaikamahine.

A hala kekahi mau la, o ka puolo liilii no ia o ua o Waialani i ke kino o Malulani a paa, hoolei liilii keia mawaho aku o Heeia, ku aku ana he puu, ku aku ana he puu a kinikini loa lakou e ku la a hiki i keia wa. A no ka hiki ana mai hoi o ke kai a Kahinalii, uhi paa ia iho la ua mau puu liilii nei a ano mokumoku i ka nana’ku, a nolaila i kapaia’i o ko-a mokumoku o Heeia a hiki mai i keia la, a ua ike ka hapa nui o kakou i ka hele ana ma ia wahi.

Noho ihola hoi lakou nei, a no ka lanakila loa o ka manao o Heeia i ka ike aku ia Hiiaka i ka wahine oi kelakela o ka maikai, ua noho wale kela i ka lua o Kilauea a nohenohea pua i ka wao, o ka pii mai la no ia o ka manao kuko ino iloko ona e launa kino me Hiiaka, a ua hooko ia no nae kona manao. A noho a kane a wahine ihola laua nei me he wai la e lana malie ana i Hauola. O Kaohelo hoi, aole o kana mai ka lauwili pono ole o ka manao, oiai, ua hala ka puulena aia i Hilo, ua imi aku la i hoa kakele nona e la-i ai ma ia kahua loa, ua keku kahi ia iho nae e ke keiki o na pali hauliuli o Koolau. No ka nui loa o ke aloha o Kaohelo i ke kane, kaawe ihola ia a make, a o ka make loa ana ia o Kaohelo ma keia moolelo. Oia ihola na mea a pau e pili ana no ko Kaohelo hele ana mai mai Kahiki mai a laha’i ma Hawaii nei.

O KONA LOAA ANA NO MA HAWAII NEI.

No Kauai na makua, o Manuakepa ka makuakane, o Hooleia ka makuahine. Noho ihola hoi laua nei a hanau mai la ka laua nei kaikamahine, kapa’ku la laua i kona inoa o Kaoheloula. O ka inoa nae o ka makuakane, he inoa kaulana loa ia a hiki i keia wa, a ua paa no hoi i ka haku ia i ke mele, nona hoi keia:

Ka limu kaha kanaka o Manuakepa,
Kapekupeku i luna ka ua o Hanalei, a pela ku.

Noho iho la lakou nei, a loohia ua kaikamahine nei i ka ma-i, huli hele aku la na makua i kahuna nana e lapaau ka ma-i, loaa iho la hoi ia laua nei keia wahi kahuna o Kumakaohuohu, nonoi aku la laua nei i laau. “E, e oluolu paha oe e haawi mai i laau no ke kaikamahine a maua, oiai, ke waiho la ia i ka ma-i,” olelo mai hoi ua wahi kahuna nei: “Aole e loaa kuu laau ia olua, aia a haawi mai olua i kekahi mea e mohai ai i kuu laau kapu, alaila, ola ke kaikamahine a olua.” O ke kii ia’ku la no ia ua kaikamahine nei a hoomoe ia i ua laau nei, me ka manao hoi o na makua e ola ’na, eia ka aole, ua hana ia e kela wahi kahuna hoopunipuni a make. I ka make ana oua kaikamahine nei, o ka ulu ae la no ia iluna o ua laau nei, a kiola liilii ia ma kela a me keia wahi a laha ma Hawaii nei a puni. Oia ihola ke kumu i loaa mai ai ka ohelo, mai Kauai kahi i hoomaka ia ai.

O kekahi hoi, he mau wahine ka keia, he wahine makole kekahi, a he wahine haneenee kekahi, no ka hailiili mau ia, hilahila ihola laua, a pepehi laua ia laua iho a make. O ka hana a keia mau wahine, o ka hooleilei pohaku, elua pohaku, ekolu a pela ’ku, he mea hana ia hoi me ke mele, aia i ka wa e kiola ’i i ka pohaku i luna, oia ka wa e puana ’i i ka mele penei:

Puili puili ohelo ai a ka manu,
Ke ai holoholo la i ka uka o Puna, a pela ku.

A make laua nei, lilo ae la ka wahine makole i ohelo ula, o ka wahine haneenee hoi, lilo iho la i ohelo papa. Oia ihola kahi mea i hahai ia mai ia’u, malia he mana okoa ’ku ka kekahi e pili ana no keia mea he ohelo.

Jos. K. Kahele Jr.

NO NA KO KAHIKO O HAWAII NEI.

Iloko o ka wa kahiko, na ko he ano okoa, aole i like me na ko a kakou e ike nei i keia manawa. Nolaila, ke ninau ia nei ma ka kakou kumumanao, no na ko kahiko o Hawaii nei.

E pono ia kakou e nana pu mai i na inoa o keia mau ko; na kumu i kapa ponoia ai na inoa o kela ko keia ko, a me ko lakou wehewehe ana. Eia na inoa o na ko kahiko o Hawaii nei.

Ko Mua: Ka inoa o keia ko, he Laukona. He mau kanaka elua, o Piikea kekahi a o Aulii kekahi. Ua ninau aku o Piikea ia Aulii: “Heaha la ka inoa o keia ko?” Hai mai o Aulii i kana inoa: “O ka inoa o keia ko he ko Laukona; o kona lau he lau kahakaha loloa keokeo; oia ka mea i kapaia ai he Laukona.” Ua hoole mai o Piikea ia inoa. Ua olelo mai ia i kana inoa: “He ko pumaia,” a ua nui ko laua hoopaapaa ana no ka inoa oia ko, a ua ko ko Aulii manao.

Ko Alua: Ka inoa o keia ko, he Papaa, mamuli o ke kapaia ana o kekahi aina o Kopapaa ka inoa; no ka hoopaapaa ka mea i kapaia ai o ia inoa. O keia ko, he ano eleele i ka wa opiopio; a hiki i kona wa e oo loa ai, alaila lilo ae ia eleele i ulaula; he oolea nae kona apuupuu ke ai aku.

Ko Akolu: Ka inoa o keia ko, he Manulele; ke ano o keia ko, he onionio keokeo, he loloa koi nei aina ke ai ia; ke kumu i kapaia ai kona inoa he Manulele no kekahi kane me kekahi wahine. I ko laua wa e noho pu ana, he kane a he wahine, a mahope o ko laua noho ana me ka maluhia, ulu mai la iloko o kekahi o laua ka hana kolohe, a loaa ia laua ke kuee, a lilo aku la ke kane, a i ole ia, o ka wahine paha i ka mea e, ke noho ala kekahi me ke aloha, ke au la io ia nei, me ka manao o ka pau koke ae la o keia mea he aloha; eia ka, aole e pau ana; a mahope, lohe ia aku la kekahi mea akamai i ka hana aloha, kii ia aku la a hiki mai la, ninau mai la ua kahuna nei: “Heaha kou mai?” Hai aku la ua kanaka nei: “He aloha wahine, oia ko’u mea e mai nei, aohe o’u ono aku i ka ai; ka mea ono keia o ka ai a me ka ia i ka wa e noho a kane a wahine ana, aka iloko o keia wa a kaua e kuka pu nei, pau mai ka ono o ka ai ia’u.” Pane mai ke kahuna: “He mai ola wale no kena la, ina na’u oe e hana.” Olelo aku ua kanaka nei: “E hana mai hoi ha oe ia’u.” “Ae,” wahi a ke kahuna. Alaila kii ia aku la ua ko nei, oia hoi, he Manulele, a wehewehe iho la ua kahuna nei penei: “Ke ano o keia ko he Manulele; e lele mai ana kona aloha a pili me oe, aliala, pau kona lalau a hiki i ko olua wa e make ai.” Oia iho la ka inoa o keia ko, he Manulele.

Ko Aha: Ka inoa o keia ko he Honuaula, ua ane like no ko i nei wehewehe ana me ko ka Manulele; he ko hana aloha no keia. O ko i nei ai ana he uaua ka aina.

Ko Elima: He Akoki ka inoa o keia ko; he ko eleele keia, he ulaula kona lau, he hukahukai ka ai ana, aole i like me ka ai ana o kela mau ko i hoikeia ae la maluna; o ka wehewehe ana nae o keia ko, aole i loaa ia’u, nokamea he pohihihi waleia i ko’u noonoo.

Ko Eono: He Opukea ka inoa o keia ko; ua loaa keia ko i kekahi kanaka kaulana o ka wa kahiko, ma o kona imi nui ana a loaa iaia ma Laupahoehoe; a i kona nana ana, ua ike oia he ko Opukea. Mahope, hele oia e ninau ia Liliha i ka inoa o keia ko, a haiia mai no e like me kana ike mua. O ka ai ana o keia ko, he pakepake koi nei aina, he keokeo nae koi nei ano.

Ko Ehiku: He Uleohiu ka inoa o keia ko; ua loaa keia ko ia Kulua laua o Paiaalani. Iloko o ko Kulua wa e noho ana iloko o ka mai nui, he lia kona ili, he puupuu kona kino, hele mai o Paiaalani a ninau mai: “Heaha keia au e pue nei i keia mau la aohe oili hale?” Hai aku o Kulua iaia: “He mai hoi paha ko’u.” Olelo mai kela: “Heaha kou mai?” “He puupuu, he lia ka ili,” wahi a ke kanaka mai. “He mai ola wale no kena la, ina e loaa ana ia oe kela ko he Uleohiu; hoi mai kupa i ka wai wela, a inu, alaila, hamo i ko ili, o ko ola ae no ia.” O ka ai ana o keia ko, he hukahukai a he oweowe.

Ko Ewalu: He Palaniula, oia hoi, he Palani hao ka inoa, ke ole au e kuhihewa. Aole i loaa ia’u ka wehewehe ana o na kumu i loaa mai ai ka inoa o keia ko. Aka, o kona ano, he ulaula; he pakepake koi nei ai ana, ua ano like me ko ka Opukea ai ana.

Ko Eiwa: He Ainakea; o na mea nana keia ko o Kuula ma laua o Kane; no ko laua ai hamu ana i na kanaka o Honuaula, a kuakea ae la ka iwi i ka la. Oia ka mea i kapaia ai ka inoa o keia ko Ainakea, mamuli o ka hana a kela mau kanaka kolohe. O ke ano nae o keia ko, he ulaula kahakaha loloa keokeo, oloko nae o kona aina, ua like me ka ai ana o ka Opukea ke keokeo, oia iho la ke ano o keia ko.

Ko Umi: He Iliopua ka inoa o keia ko; koi nei wehewehe ana i na kumu i loaa mai ai kona inoa i kapa pono ia ai, aole i maopopo loa ia’u, nokamea, aole au i ike i ke ano oia ko.

Ko Umikumamakahi: He ko Malolo ka inoa o keia ko; ke kumu i kapaia ai o ka inoa o keia ko, pela no kekahi wahine i hanau mai i kana keiki, a lawe ia ka iewe o ua keiki la a pili malalo o kekahi puhala. O ka inoa mua nae o keia ko i kapaia ai he Puhala; a no ka ailolo ana o ua wahine la, ua kapaia ua ko la, he Malolo. O ke ano o keia ko, he uaua; pela ka oleloia mai e ka poe ike. Aole nae au i ike i keia ko. O kekahi mea i oleloia mai ai, he ko ailolo ka keia na ka poe kapili manu ke loaa ka manu mua.

Ko Umikumamalua: He ko Aweoweo keia; ua loaa keia ko ma ke kaua ana o Kamehameha me Kiwalao ma Mokuaweoaweo. No ka nui o na kanaka, a me ka nui o ka make, ua pololi lakou i ka ai, a me ka make hoi i ka wai; aka, i ka hele ana aku o Pohina me ka pu-a ko, ninau mai o Kiwalao: “Heaha ka inoa o keia ko?” Hai mai o Pohina: “He Ohia ka inoa o keia ko.” Olelo mai o Kiwalao: “E aho e kapaia ka inoa o keia ko he Aweoweo,” oia iho la ka mea i kapaia ai ka inoa o keia ko Aweoweo. O ko ia nei ano, he onionio no, ua like no me na ko i haiia ae nei. Oia iho la na wehewehe ana o keia mau ko i loaa ia’u.

NO KE KANU ANA.

O ke kanu ana o keia mau ko, aole i like me ko keia manawa a kakou e ike nei; he okoa loa no ka kanu ana. O ka oo oia wa, he puhala kekahi; ua kii ia keia oo i Kahalaoaka i kahi nui o ka uluhala. O kekahi oo e kii ia ai, he aalii; ua kii ia keia oo ma Kahikinui i kahi nui o ke aalii; a he nui aku no na oo. I ka loaa ana o keia mau oo, hoi kalai. O ke koi oia wa, he koi pohaku no, ua like no me na wehewehe ae nei mamua a kakou i lohe ai.

Aia i ka wa e lawe mua ia ai keia mau ko e kanu, eliia ka lua, aole nae i like me keia wa. Oia wa e kanu ai he palepale wale ae no i kahi au e makemake ai e kanu, a hou aku no ke ko, pela ke kanu i ikeia iloko oia wa. Malia paha he kanu okoa ae no hoi kekahi; o ke kanu ae nei no ia i loaa ia’u; he nui aku no paha na mea i koe, na oukou no nae ia e imi aku.

January 31, 1872.

D. K. Kamakea.

MOOLELO NO KA OHE.

O ka ohe, oia kekahi o na laau maikai o Hawaii nei, aole nae i like kona ano me na laau a kakou i ike iho nei, i ko lakou mau moolelo mamua; aole no hoi i like me kekahi mau laau e ae; aka, o kona ano he loloa, a he paukuku no hoi a he hakahaka oloko, a o kona lau, he liilii loloa, like me ka lau o ka ohe Kahiki a kakou e ike nei; aole nae he ulu wale mai o keia laau ma na wahi a pau; e like me na laau e ae ka ulu wale mai; aia wale no ma ke kanu ia aku e na kanaka; aka, e ninau iho paha auanei kekahi o oukou, me ka olelo ana: “Nohea la i loaa mai ai ka ohe, aia kanaka e kanu aku ai?” nolaila, i mau kumu e maopopo ai ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, e me kana mau hana.

MANAO MUA: KAHI I LOAA MAI AI KA OHE.

Ua olelo ia, mai a Hina mai i loaa ai ka ohe, no Kahiki mai. O ka oi nae o ka ohe ia wa, aia ka mawaho. Elua nae keia mau laau ana i lawe mai ai; oia hoi ka ohe, a me ke ahuawa, a ua kanu ia keia mau laau ma ka puka o ka hale. A no ka ike ana o Maui, ka moopuna a Hina, i ka ulu o keia mau laau ma ka puka o ko lakou hale, kii aku la ia a uhuki ae la i keia mau laau; aole nae i hemo, mokumoku e kona lima i ka ohe; a ike kona kupunawahine i ka mokumoku o kona lima i ka ohe, hoihoi ae la ka o ua o Hina i ka oi o ka ohe maloko, a oia ka kakou e ike nei i ka ohe i keia manawa; aia ka oi maloko, nolaila, ua maopopo ia kakou, mai a Hina i loaa mai ai ka ohe ma Hawaii nei.

MANAO ALUA: NA HANA A KA OHE.

Hana mua. He makoi lawaia ia ka ohe. Oia kekahi mea, e loaa ai ka ia i na kanaka o Hawaii nei, ma ka hoopaa ia ana o ke aho, ma ka welau o ka ohe, me ka hoopaa i ka makau ma ka piko o ke kaula, a ua kapa ia o ua ohe nei, he makoi lawaia ia.

Hana Alua: He aho hale. Oia kekahi hana a ka ohe, aia i ka wa kahiko, ua kii ia na ohe liilii kupono ke hana ia i aho hale, a oia kekahi hana a ka ohe.

Hana Akolu: He pahi ka ohe na ko Hawaii nei i ka wa kahiko. Aia nae ka wa e lilo ai ka ohe i pahi, aia i ka wa e nahaha ai, oia ka wa oi o ka ohe. O kekahi hana, he mea kapala kapa ia na na wahine kuku kapa i ka wa kahiko, a hiki no i keia wa, aia i ka wawahi ia, a apanapana maikai e like me ka manao o ka loea kuku kapa, oia kekahi hana a ka ohe.

Hana Aha: Ma kona mau puna. Aia ma kona puna ua hana ia i huawai, aia nae, o ka ohe nunui ke kupono ke hana ia, oia kekahi hana a ka ohe.

Hana Elima: Ma kona lau. Aia ma kona lau he mea anai komo ia, i mea e maikai ai ke komo, pela no hoi ka ipupaka, a me ka ipulaau, oia iho la na hana a ka ohe.

Eia kekahi o ka manao; no na ulu ohe kaulana. Aia ma Kuikuilaumania, i Hawaii, kekahi ulu ohe kaulana, e kokoke ana i ka wili ko o Kaupakuea, ma Hilo. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, aia malaila na ohe maikai, nunui, a malaila no hoi ka ohe e kii ia ai i mea oki no ka omaka o na keiki o Hawaii, nolaila, kapa hou ia kekahi inoa oia ulu ohe, o Homaikaohe.

Eia ka lua o na ulu ohe kaulana, aia no ma Hilo i Hawaii, o Halai ka inoa oia ulu ohe kaulana. Ka mea i kaulana ai oia ulu ohe, no ka nui o ka ohe, a malaila e kii ia ai na ohe hiaku, a na kanaka o Hawaii; oia iho la na ulu ohe kaulana o Hawaii a’u i lohe ai; he mau ulu ohe kaulana hou aku no paha koe, na oukou nae hoi ia e hoike ae.

Ko Maui nei hoi, aia ma Koolau, i Maui Hikina, o Pohakea ka inoa oia ulu ohe, o Hinai kekahi inoa ona, he wahi kahi olona ia nae ia e na kanaka i keia manawa, aka, o ka moolelo i kaulana ai oia ulu ohe, aole i maopopo i’au, oia iho la ko Maui nei ulu ohe kaulana a’u i lohe ai.

Ma Oahu hoi, aole ulu ohe kaulana malaila.

Ko Kauai hoi, ua like no me ko Oahu, aole ulu ohe kaulana malaila. Nolaila, ua maopopo ae la ia kakou, kahi i loaa mai ai o ka ohe, oia hoi, mai a Hina mai, kahi i loaa ai, ame kana mau hana, ame na wahi ulu ohe kaulana i hai ia iho nei, oia iho la kahi mea i loaa i’au no ka moolelo o ka ohe.

Timothy Lililea.

NO KA NIU.

O ka niu, aole ia he laau kamaaina no Hawaii nei mai kinohi mai, no ka mea, aole he kanaka nana i hoike mai, aole hoi he moolelo e hoike ana i ka oiaio he laau kahiko ia mai ka hoomaka ana mai o keia mau mokupuni. A no ka nele ia mau hoike, nolaila ua manao kekahi poe no Kahiki mai ka niu.

Elua manao no ke kumu i hiki mai ai ka niu i Hawaii nei. 1. I lawe ia mai e ke kai. 2. I laweia mai e Apua ame kona kaikuaana me Aukelenuiaiku, a penei ka wehewehe ana.

I ka wa e ulu ana ka niu i Kahiki ua hele a kokoke iloko o ke kai; i ka hua ana a maloo ka hua, helelei no i loko o ke kai, a na ke kai no i lawe i na hua i haule iho ma kela wahi keia wahi, a lawe loa ia mai kekahi hua i Hawaii nei. I ka pae ana ma kahakai a komo iloko o ke one a hiki i ka wa i ulu ai a hua a ai ia ka io e kanaka, a na lakou i hoolaha ae ma na wahi a pau mai Hawaii a Kauai, a hiki i keia la. Oia moolelo ia no ka niu.

Eia ka lua. O ka lawe ia ana mai e ke kanaka. Ua manao na Apua ma no i kii i ka niu i Kahiki a lawe mai i Hawaii nei, nokamea, he mau keiki laua no Kahiki a holo mai i Hawaii nei, aole nae i hoomaopopoia ko laua wahi i pae ai o Hawaii nei i kinohi. Ua manao ia nae ua pae mua laua i Puna, no ka loaa ana o kekahi inoa ma Puna elike me ka inoa o Apua, oia inoa no a hiki i keia wa, oia ka mea i manao ia ai ua pae mua laua ilaila.

Mailaila mai laua a pae i Lanai, ma ka aoao hikina o ka pali o Kaholo. O ka inoa i keia wa o Kaneapua ma ka inoa no o Apua i kapa ia ai. Ma ia holo ana mai nae a laua aole laua i lawe mai i na mea kanu no ka manao ua ulu na mea apau o Kahiki ianei. A no ka nui o ko laua pilikia pololi, nolaila, o ko laua hoi hou no ia i Kahiki i ka ai. I ko laua hiki ana i Kahiki, aole i pae na waa i ka aina, no ka nui o ke kai koo.

I ka holo ana, o Apua, oia no mamua maluna o ka manu o ka waa nana e nana i ka pono o ka holo ana. I ka holo ana, ua hoopiha ia na waa i ke akoakoa i mea e hoopunipuni ai. Ia lakou e lana ana, ike maila o Kaulaku i na waa, manao maila he mau waa kuai ai, nolaila manao maila ia aole e hiki ke pae iuka no ka nui o ke kai, nolaila, hoikeike maila o Kaulaku i ka maia, ike akula o Apua a kulou ihola ke poo ilalo, i aku i kanaka: “E hoikeike aku i ka puna”; hoike akula lakou he puna wanawana ulaula e like me he ili maia la o waho me ka i ana aku o Apua: “E hai aku oukou he maia ia; ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i Hawaii na hua.” A lohe aku la o Kaulaku i aku la oia i kanaka: “E, ke i maila lakou la he maia ua loaa no ka ia lakou aia no i Hawaii.” Ia manawa kiloi ia maila o ka hua, o ke kumu, o ka lau, o keiki; pau maila ia lakou nei, e ia nae ua pau lakou nei i ka pololi ia wa.

Hoike hou ia mai no ke kalo; hana no lakou nei e like me ka hana mua, ua ulu, ua kupu, ua lau, ua hua, aia no i Hawaii na hua, o ka lakou la hana no ke kiloi iloko o ke kai pau no ia lakou nei i ka ohi. Pela no ka hana ana a pau na mea ia lakou nei i ka ohi ia mai; o kumu, o ka lau kau iluna o na waa. Mahope, lawe ia mai ana kekahi kumu laau loihi a ku ana i ke one, o ke kumu o ka lau. O ka inoa oia laau i Hawaii nei he halapepe. A ike aku la o Apua, kena ae la ia i kanaka e kukulu i kekahi kumu laau nui me na lala no e like me ka niu, iluna o na waa. I aku la lakou nei he niu ia, ua kupu, ua ulu, ua lau, ua hua aia no i Hawaii. No ka lakou nei olelo ana aku pela, ke kiloi ia maila no ia a loaa aku la ia lakou nei, kau mai la iluna o na waa. O ka hua o ka lakou nei laau o ka hoopunipuni ana, he puna; ua hana ia a me he hua niu ’la. Hele a piha na waa i na mea ai, o kumu o ka lau, ku mai i Hawaii nei.

I ka hoi ana mai pae no i Puna; ilaila kahi i hoolei ia ai na mea a pau. A kanu ia ka niu ilaila ma Kahaualea nae a me Kalapana kahi i hooulu ia ’i ka niu o Hawaii nei, a mai laila ae hoolaha ia ma na wahi apau o Hawaii nei. Oia na kumu i manao ia ’i pela, i hiki mai ai ka niu i Hawaii nei. Oia hoi ka lawe ana mai a ke kai, a me Apua laua o Aukelenuiaiku.

Pau ia. E imi kakou i ka waiwai o ke kumu o ka niu, ka hua, ka pulu, ka iwi, ka io, ka lau, a me ka niau.

1. Ka waiwai o ke kino o ka Niu i ka wa kahiko. Ua hana ia ke kino o ka niu i pahu hula i ka wa kahiko, ua olelo ia he keu ia o ka pahu kani. I ka hana ana, ua kalai ia no a maikai loa. O ke pani i hana ia’i ma na poo, he ili kala, a me ka ili mano; ua hana ia no a maikai loa.

Eia kekahi. O ka hana ia ana i laau hale. O ia laau no ka laau hale o na ’lii i ka wa kahiko, a paa na hale nui o na kanaka a me na ’lii, oia no ka pani puka kikiki, he mea pou puka pa holoholona, he mea pahu papale na ka wahine, a hiki mai no i keia wa, he pahu kui noni, kui hili, kui kope a pela aku.

O ke ano o keia laau he nunui, he loloa, he pokopoko no hoi kekahi. O kona mau lala aole i like me ko kekahi mau laau e ae e ulu nei. O ka ulu ana o na lala he ulu pupupu no i kahi hookahi, o kona lau he manamana; o kahi e puka ae ai o ka hua, mai loko ae no o ke kino a puka ae ma na poaeae o na lala. O ka hua, aole i ike ia i ka wa e puka ae ai, ua paa i ka wahi ia, aia a nahae ae ka wahi, alaila, ike ia aku na pua. A pau na pua i ka helelei, alaila ike ia aku na hua i ka oloolo mai. O kona io he ono loa.

Ke ano o ka hua. Ke ano o ka hua he hua poepoe. Aole nae i poepoe elike me ke uliuliu ka poepoe, aka, he kihikihi o waho, he omuomuo aku o lalo. Oia kona ano. O ka io aia iloko, aia a ihi ia ka pulu, a wahi ia ae ka iwi, alaila loaa ka io ua keokeo me he hau la no ke kuahiwi. A maloko o laila he loko wai. Ekolu ona maka; elua maka ike ole, hookahi maka e puka ai ka wai.

2. E imi i ka waiwai o ka pulu. Ua hana ia ka pulu i kaula. Elua ano o ke kaula i hana ia ia wa; he kaula hili palaha, he kaula hilo maoli. O ke kaula hili palaha, ua hana ia i lanalana waa, i kaula pahee a me kekahi hana e ae no e pili ana no ia kaula. Ina e kuai ia, ua loaa no ke kala, oia hoi he kanaha anana, elima kala.

O ke kaula hilo maoli ia. O kona waiwai he koko, he aho lawaia. He nui na ano koko e hana ia ai na na ’lii i ka wa kahiko, a pela aku, aka, ina e makemake ia ke koko e kuai i ke kala, ua loaa elua, ekolu, eha kala no ke koko aha; waiwai no! O kekahi, ua hanaia i mea hehi wawae ma ka puka o na hale laau o na haole i keia wa. Oia ka waiwai no ka pulu.

3. Ka waiwai o ka iwi. Eia ka waiwai o ka iwi. He umeke, he ipukai, apu awa, puniu hula, komo lima, poho paka, he puna, he poho kui palu, he kiaha wai.

4. Ka waiwai o ka io. Eia ka waiwai o ka io. He mea ono ka io o ka niu, ke wawahi ia i piha ke poi nui, kanana a maikai me he waiu la ke ano; a kalua ka uala a moa, alaila, lomi pu me ka niu a wali, i ka ai ana aku, aole o kana mai o ka ono, a kapa ia kona inoa, he poi palau. O kekahi, he hui ia me ke kalo maka, kalua i ka imu a moa me ka wahi ia a paa loa i ole e kahe iloko o ka imu. I ka ai ana aku ua like me ka puaa hoolua ka ono. Ua kapa ia kona inoa he kulolo.

5. Ka waiwai o ka lau. I kinohi i ka wa naaupo o Hawaii nei, ua hana ia ka lau o ke niu i moena, i pa-u, i papale, i peahi, i eke lawaia, i mea lanai hale, a he mea kukulu hale. Ua olelo ia me ka lau niu i lele ai kekahi kanaka mai luna aku o ke kumu niu a haule iloko o ke kai.

6. No ka aila. He aila kekahi waiwai o ka niu. Penei ka hana ana. I ka manawa opiopio o ka niu oia ka wa kupono e hana ai i ka aila. I ka hana ana halihali aku ke kanaka i ka pahu a kukulu ma ke kumu, malalo pono o kahi e kau ana o ka hua o ka niu, alaila kii aku o ka hua opiopio, ooki ae i ka muo, alaila kulu aku ka wai a loko o ka pahu, a pau ia, lawe hou aku ana ma ia kumu aku ana, pela no e hana mau ai a piha ka pahu, alaila hoihoi i ka hale e hana ai a lilo i aila. I ka puhi ana ua like me ka aila o ke kohola ka aa maikai. He hamo lauoho kekahi hana.

7. Ka waiwai o ka niau. Ua hana ia ka niau ma Hawaii nei i ka wa kahiko a maikai loa, he mea manai kukui, he mea niau kahili i haku ia me ka hulu moa, palahu, a me ka hulu manu e ae no na ’lii. Ua hana ia nohoi i mea kahili lepo no luna o na moku, a me loko no hoi o na hale moe o kanaka. He mea hula puili no ka wa kahiko. Ua hana ia no hoi i mea pahele aama.

O ia ka moolelo e pili ana i na mea a pau o ka niu, i imi ia me ka luhi.

[Kauwenaole.]

O ka niu, oia no kekahi laau loihi e ku nei makai o Lahaina. O ke kumu i loaa mai ai ka niu, ua lawe ia mai e kekahi kanaka iwi loihi, o Kane ka inoa. No kukulu o Kahiki mai oia, a nana no i lawe mai.

Penei ke ano o ka lawe ana mai o Kane i ka niu. I ka wa mamua he pokole ua like me ka iwilei hookahi. I ka wa i kanu ia’i ua nui ka hana ana. Ua hiki no i ke kanaka ke lalau aku me ka lima, me ka pii ole ae iluna. Eia ka mea kupanaha, i ka wa i ono ai kekahi alii i ka niu, kena aku oia i kona kahu e pii aku i ka niu. I ka wa i lalau ae ai ka lima, o ka wa no ia i pii ae ai ka niu a loihi. Haohao ihola ia i ke kumu o ka pii ana o ka niu, hookokoke aku oia. O ka wa noia e pii hou ae ai a hiki i ka hanele anana, a hoi ihola oia ilalo hele aku oia a hiki i ka hale o kona haku. Ninau mai la oia ia ianei: “Pehea aku nei ka hoi ka niu?” “Aole i loaa he uuku wale no hoi, i pii ae ko’u hana, o ka pakela loihi aku ia.” Ninau mai ke alii: “Aole ka paha i halawai oe me Kane, ka mea nana ka niu?” Hoole aku oia. I maila oia, “O ia no ke kumu nui o ko nele ana.” A he mea kaulana no ia i ka waha o na keiki oia wa, ua pane ae lakou penei: “Aole e loaa na niu a Kane ia oe.” A pela iho la ke ano eepa o keia laau he niu.

Eia na mea waiwai o keia laau o ka niu. He ono loa kona hua, ua hana koele palau ia, a kulolo paha, a i ole ia he haupia. Pela ka hana ana o ka poe kahiko, he kapu nae, na ke kane wale no e ai. Ua kau ia no kekahi niu maluna o ka heiau i mea e maliu mai ai ke ’kua.

O kekahi waiwai ua hana ia kona iwi i umeke ai na na ’lii, a he apuawa kekahi. O ia iho la ka waiwai nui o keia laau. Aole no wau i makaukau no keia kumu manao. He nui no ka paakiki o ka imi ana i ke kumu o ka loaa ana mai, a o ka’u wahi mea no ia i loaa. Ina ua lohe kekahi poe, ua pono no ke hai ae imua o ke akea.

Sema.

NO KA E-A MAIA A KAHUOI, A ME NA WAHI PANA.

O ke ano o keia e-a maia, he e-a maia nui no, o kona loa, ua ano like no me ka laula, he huinaha like nae kona ano; aka, ina makemake ke kanaka e hele e makaikai, e hele me kekahi kamaaina. Aole no e puni ana, no ka mea, he huhewa ka hele ana, hookahi wale no mea e puni ai ia oe e ka malihini kela e-a maia, o ko hoailona i mau hoailona nau, o ka nui nae o na hoailona au e makemake ai e hoailona, i eha hoailona, alaila, hele oe e ka mea e makemake ana e makaikai, a ma kekahi aoao mai, alaila, hoomaka oe e hele mai, i kou hele ana, mai alawa kou maka ma-o a ma-o, e pono hele no imua, alaila, e puni ana ia oe, oia iho la ke ano o keia e-a maia, he puni ole i ka mea hookuli ke a’oa’o ia.

Ka mea nana keia e-a maia. O ka mea nana keia e-a maia, na ka mea no i hai ia ae nei maluna, oia hoi o Kahuoi. O kahi i hele mai ai o keia kanaka, mai Hawaii mai no ia, a no ka nui o ke paonioni o Kahuoi me kona mau makua, oia hoi o Kauahua laua me Heana. O Kauahua ka makuakane o Heana ka makuahine; ke kumu o keia paonioni ona me kona mau makua no ka molowa o keia keiki i ka mahiai, ua a’o mau aku ka makuakane i keiki e hele i ka mahiai, aole nae he maliu mai o ke keiki i ka ka makua ao aku, nolaila, kupu ka manao iloko o ka makuakane, a kipaku i kana keiki, a i ka hele ana o keia keiki, hiki oia ma ka aekai ike oia i kekahi waa e holo ana. Ninau aku ia i ke kanaka oluna o ua waa nei: “He waa e holo ana i hea?” Hai mai o Kilua: “He waa e holo ana i Maui.” Olelo aku o Kahuoi: “E aho la hoi owau kekahi e holo pu me oukou?” Ae mai no ua kanaka nei; i ko lakou hoomaka ana mai e holo, a kaalo ana ka waa o laua nei ma ka lae kiu ulua, o Alau ka inoa oia wahi moku, a i ko lakou hiki ana malaila, ninau aku o Kahuoi ia Kilua: “E, ihea ka ihu o ka waa?” Hai mai o Kilua: “I Hamoa ka ihu o ka waa,” nee aku la o Kahuoi a ma Kainaliu, lilo aku la ka hoe ia Kilua. Ia lakou nei nae e hoe ana, ku ana keia nalu mahope o lakou; olelo aku la o Kahuoi ia Kilua: “E Kilua e, i ke poi ka waa;” o ka pae mai la noia o ka waa o lakou nei, a kau ana i kela awa i hai ia ae nei maluna. O ko Kahuoi hele aku la noia a noho ma Keakamanu no ka lawa kupono ole o ka ai ia ia, hoomaka keia e hele hiki i kona wahi i makemake ai e noho, noho keia mauka pono o Waiohonu, i ko ianei noho ana malaila, kupu mai la ka manao iloko ona e kanu i maia nana, no kona ike ana iho i ka maia e ulu ana, oia iho la keia e-a mai a kakou i lohe iho nei.

I ko ianei kanu ana, lohe oia i ka leo o kekahi manu, he paio ka inoa, e i mai ana: “He wahi maikai kena ke kanu oe, alaila, e kaulana ana kena e-a maia au.” I ka wa olelo paha ia o ka manu. I ko ianei kanu ana a ulu, a ike keia i ke ano ulu maikai o ka e-a maia a ia nei, o ko ia nei kukulu iho la noia i hale nona, he hale laumaia no ka hale ana i ako ai, kanu keia i ke ko, ke kalo, ia mea aku ia mea aku.

KA HUA ANA O KA MAIA KA MEA NANA I AI E MAMUA.

I ko ia nei nana i ka e-a maia a ia nei, ike aku la keia i ka palaku o ka maia a ianei ame na mea kanu no a pau, ke ko, ua moe a ua ala mai, i ko ianei makaikai ana mao a maanei, ike aku la keia i kekahi kanaka e uhaki ana i ka maia a ianei, o ko ianei pane aku la no ia:

“O Kinikuapuu ka ka mea nana i ai ka e-a maia a Kahuoi.” Pane mai o Kinikuapuu: “Na’u la hoi i ai kau e-a maia, ka hikina a ka la pumehana ai o Ieiea o Poopalu o na lawaia o Makalii.” O ka ai wale no ka Kinikuapuu i ka maia, na keia mau kanaka ka maona ana, no ka mea o keia mau kanaka, he mau kupua no laua, oia hoi na lawaia ae nei a Makalii. O keia kanaka o Kinikuapuu, no Kauai mai no ia, ua hele mai oia me keia mau lawaia a pae ma Oahu, a mai Oahu mai, a pae ma Maui nei ma Kaupo nae kona pae ana. I kona hoomaka ana e hele mai Kaupo aku, hiki ma keia wahi i haiia ae nei maluna. I ka wa a laua nei e noho ana, noho aikane iho la laua nei me ka oluolu o ka noho ana, ua nui ka ai, ka maia no hoi.

NO KA WI ANA O KAI.

Aia makai o Waiohonu, kokoke ma Hana, ma Maui nei, ua nui loa ka wi, a ua pilikia na keiki, na kane, a me na wahine, ua hiki loa aku keia wi a hiki ma kahi o ke konohiki e noho ana, a ua nui ka pilikia o ke konohiki no ka nui o ka wi, a mahope mai, kupu ka manao iloko o kekahi wahine kane make e hele i ka imi ai na lakou. Pane aku keia wahine i na makuahonowai ona, oia hoi na makua o ke kane: “E hele au i ka imi aweu na kakou, e hoomakaukau olua i mau wahi wahie. E kali nae olua ia’u a i po keia la ia’u, alaila manao ae olua, ua make au.” O ko ia nei hele aku la noia e huli aweu na lakou nei. Pii keia ma kahawai, i ko ia nei pii ana aole loaa iki ia ia nei kau wahi ai, ua pau no i ka poe pii mua. O ko ia nei pii wale aku la no ia a hiki wale i ka laau loloa, loaa ia ia nei ke aweu, aole i hiki loa aku ka poe imi ai i uka loa, o ko ia nei uhuki iho la no ia a ku ka paila, hana ka haawe, pii hou aku la no keia, o ko ianei pii aku la noia ma kahawai, ike aku la oia i ke ko e moe ana a ala mai, a me ka maia ua hele a kapule. O ko ia nei awiwi aku la no ia me ka manao e uhaki la a ku ka pu-a, alaila la hoi, lohe ana o Kahuoi i ka uina o ke ko a me ka halulu o ke kumu o ka maia i ke pahu ilalo, hoomaka mai la o Kahuoi e hele mai e hakilo, a ike oia i keia wahine maikai. I ka ike ana o ua wahine nei i keia kanaka, ia manawa kupu mai la ka manao makau iloko o ua wahine nei, a pane aku la i ua kanaka nei: “Ina nau keia e-a maia, a me keia ko, alaila, ke mihi aku nei au i kuu hewa imua ou.” Pane mai la o Kahuoi me ka olelo mai: “He hewa auanei kahi oia i ka mea ai, o ka make ai paha ia la ke imi ’la i kahi e loaa ai o ka ai.” A no ke ano oluolu o ua kanaka nei, pane aku ua wahine nei: “He wahine no nae paha kau?” Pane mai kela: “Aole a’u wahine, i hele hookahi mai au mai ko’u aina mai, no ka uluhua o ko’u mau makua i kuu mahiai ole, nolaila, kipaku ia mai au a loaa ko’u wahi e noho ai oia keia, a launa iho la me oe.” Olelo aku ua wahine nei: “E aho hoi ha i kane oe na’u i wahine au nau, nokamea, o ka’u kane ua make iho nei iloko o keia mau pule aku nei i hala.” Noho iho la laua nei he kane a he wahine.

KA HANAU ANA O KA LAUA MAU KEIKI.

Ia laua nei e noho pu ana, hanau mai la na laua nei he keiki, a kapaia ka inoa o ua keiki nei o Awahua, he keiki kane, a mahope mai no ona, hanau mai he kaikamahine kapaia ka inoa o ua kaikamahine nei o ka Ae-a. Ka inoa o keia mau keiki mamuli wale no o ke kapaia ana o ka inoa o ko laua makuakane, aole ma ka inoa o ka makuahine. Ia lakou nei e noho ana ilaila nunui ae la ua mau keiki nei. Hoomaka na makua e hele i ka mahiai, a hoomaka no hoi na keiki e hele i ka eli auwai; i ko laua nei eli ana i auwai, noha e ka auwai a ke kaikuahine, o ka lilo mai la noia o ke kaikuahine, me ka ike ole mai o ke kaikunane. I ke kaikunane nae e nanea ana i ka eli i kana auwai, i alawa ae ka hana, aole ke kaikuahine, o ka hoomaka mai la no ia o ke kaikunane e huli me ka manao e loaa koke mai la. Ike mai la ke kaikunane i ke kaikuahine i Paliakoae, o ka wa noia o ke kaikunane i alualu mai ai mahope ona; hiki ke kaikunane i Paliakoae hiki ke kaikuahine i Waiailio, a pela laua i hele alualu wale mai ai a hiki wale i ka lilo loa ana o ke kaikuahine i ka moana. Ia manawa, e kiloi ae ana ke kaikuahine i ka lei palaoa a kau ma kahakai, o ka inoa oia wahi o Waioaoaku, oia mau no a hiki wale i keia wa. Hoomaka hoi ke kaikunane e lilo mai, ike e oia i ka lei palaoa o ke kaikuahine e kau ana, o ke kiloi aku la no ia i ka malo Puakai, a waiho pu me ka lei palaoa o ke kaikuahine; o ko laua nei lilo mai la no ia a pae ke kaikuahine ma Honuaula i Maui nei; o ke kaikunane hoi, pae ma Puuloa, a male ke kaikunane ia Halawa, o ke kaikuahine hoi, mare ia Kahimanini ma Maui nei no.

KA HAOHAO ANA O NA MAKUA.

A ia i ka wa o na makua e nana ana i ka laua hana, oia ka mahiai, haupu ka makuakane o olelo aku i ka wahine: “E hele aku oe e nana i na keiki a kaua.” I ka hele ana o ka wahine a kahea aku, aole o laua nei pane iki mai. Huli iho la kela mao a maanei o ka e-a maia, aole nae he loaa iki. O ka wa no ia o ka makuahine i uwe kaukau aku ai i ka nalowale honua ana o ka laua mau keiki. A haku aku la oia i kekahi mele, penei:

Aloha ka wai alelo nui o ka aina,
Hu-ai ka paena a ka wai i Kuikuikee
Iho mahele lua ka wai i ke alo o ka pali,
Ke ku-i kea ka wai i Kauamanu, a pela aku.

A pau ko ia nei uwe ana no ka ia nei mau keiki, lohe mai la o Kahuoi a olelo mai: “He aha keia au e uwe helu nei?” Pane aku ka wahine: “He aha mai ka hoi kau, o na keiki a kaua ua lilo i ka wai.” Pane mai ke kane: “Mai manao oe ia mea, ua lilo aku la no i na kupuna;” kapaia nae ka inoa o na auwai a laua nei i eli ai o Waiohonu, oia ka inoa o ka auwai o ke kaikunane, o Kahawaikukae hoi oia ka inoa o ka auwai a ke kaikuahine.

He nui aku no nae; oia iho la nae ke ano o keia e-a maia ame na mea pana. Aia ma ka aoao hikina o ua e-a maia nei, he pohaku nui, ua kapaia ka inoa o ua pohaku nei o Pohakuhaele. O ke kuleana o ka mea i kapaia ai o ka inoa o keia pohaku mamuli no o ke kaihele mau ia ana o ka mea a kakou i lohe mau iho nei, oia na Piikea i lawe mai mai Hawaii mai a waiho ia malaila, a hiki i keia manawa ma ka akau ponoi o ka e-a maia, na ko Piimaiwaa a hiki no i keia manawa, he nui aku no nae na wahi i laha ai keia e-a maia; ua laha kekahi ma Hawaii, aole nae i loaa ia’u kona wehewehe ana. Ma Oahu kekahi, ma Kauai no hoi kekahi, oia ka e-a maia piipii a Kaualehu, o na wehewehe ana nae a keia poe, aole i loaa ia’u. Ma ka’u e-a maia no i ike oia no ka mea i haiia mai e ka poe kahiko; aole hoi oia wale no, ua manao ia ua loaa mai keia maia mai Ahuimaiaapakanaloa mai, mai Kahiki mai oia na kaikunane o Pele, malaila mai paha i loaa mai ai keia maia a Kahuoi, a i ole ia nana iho no paha.

D. K. Kanakea.

NO KE KOI PAHOA.

O ke koi pahoa, he pohaku keia i hana ia i koi; oia ke koi o ka manawa kahiko o ke au i hala aku nei o ka wa o na kupuna o kakou, me ka noiau ame ka hana malie loa ka mea e pono ai keia koi ke hana, ina he hana ia, e anaanai me kekahi mea e ae a palahalaha, a o mua o ka maka o ua koi ’la; e hoa iho o mua e like me ka hana ia ana o ke koikahi a ka haole.

NO KA LAAU E PAA AI UA KOI LA.

O ka laau kekahi mea nui aole ma ke pono laau, e nana i laau kekee ma kekahi welau e kupono ana i ke koi pahoa, e maihi i ka ili apau o waho, a koe iho ka iho o loko; alaila kalai a maikai a palahalaha pono e kupono ana i ka pohaku me ka hoohalike aku o ka hana ana o ua laau la me ke kii o ke koi. Ina e like ana alaila ua kupono ka laau me ka pohaku.

NO KE KAULA E PAA AI.

O na kaula a’u e hai aku ai, elua ano kaula i hilo ia, he olona me ka aha, oia hoi ka puluniu. He olona wale no i hilo. O ka loa o keia mau kaula ma kahi o ka elua anana ka loihi ame kekahi o keia mau kaula e hauhoa ai a paa. O ka nui aole i loaa, aka ma kahi mea i loaa ia’u ka’u e hai aku ai.

G. H. D. Kalua.

MOOLELO NO KA AWA.

He laau nui keia ma Hawaii nei ame na aina e ae no paha, o kona ano he nui olalo a he mau lala maluna, he punapuna no hoi e like me ke ko, a he lau nunui a he lau lii no hoi kekahi.

KAHI I LOAA MAI AI KA AWA.