Chapter LXVII: Part III: Mythical Tales. 710 (3)

Hoi aku la na kanaka me ka olioli, no ka ai ana o Holu i ka mohai, pau ae la, aole e huhu mai a momona ole na oopu. Hoomaka na kanaka e hana i ka ha, he laauliilii me he aho hale la ke ano, ua hana ia a pili me he hauna ako hale la, me kaula e paa ai, he ie ke kaula pono. Ua hoopili ia ma kekahi aoao o kahawai, me ka nini ia a paa i ka pohaku he pono laau no; o na laau nae e ike ia ana he paa, me na pou ame na kaola he mau laau nui keia, aole like me ka aho, ma ka aoao mawaho he mau pou laau.

KA PAA ANA O KA HA.

No ka paa ana o ka ha kalua ka puaa, mama ka awa, a makaukau, pule aku ia Holu. Penei ka pule ana:

“E Holu, e hooko mai oe i ka makemake o kau poe pulapula kukulu ha, e haawi mai i ka oopu ai lehua o Hoopulu; E hoolohe mai oe e ke alii o Hoopulu. Hoi mai e inu, e ai. Amama.”

Ai no hoi apau, kii ka wai hoohuli mai ma kahi o ka ha e ku nei, papani a paa olalo, pii mai ka wai maluna o ka ha. O ka waiwai o keia, no ka wa wai nui wale no; alaila lilo mai ka oopu, kau maluna o ka ha, me ke kaupale ia ma o a maanei noho aku ka mea nona ka ha, a loaa ka oopu mua a hoolei aku i kahi e, no ka mea he mea mau ia, ina aole e hoolei ia e lilo ana ka mea i hanaia i wahi holo na ka wai, mai mua ai hope; pono ole ai.

NA KAPU O KA HA.

Aole pono i ka wahine kahe koko ke pii iluna o ka ha, no ka mea he hookae o Holu i na wahine kahe koko. Aole no e pono ke auau mamua o ke poo o ka ha. Aole e pono ke hele ke kanaka maluna o ka ha, a wahine, a keiki paha, ina ua hele e uwe i ka mea ua make, a kanu pu paha. Eia ka pono, e pikai kaiolena; he olena me ka wai ame ka paakai, alaila pi aku i ka maka o na mea i haumia, na ka mea nana ka ha e hana i keia mea.

NO KA PANI OOPU ANA.

Aole e pono ke pani ma kahi haiki o kahawai, aia wale no ma kahi e mana ai o ka wai ma kela ame keia aoao, alaila pono pani ma kahi aoao, huli ka wai ma kahi aoao. Pani a pio huli ia ka oopu. Ina he mea apua, ma kahi wai nui iki aku ka pono i holo mai ka oopu a komo iloko o ka Apua (he mea ua nala ia me he hinai hooluuluu la, he uuku ka mole a nui ka waha e like me ke ka pele, a he hoihoi e like ka ulana ana me he mea ukukuhi aila ala ka puka omua ame hope).

NA KAPU O KEIA HANA.

Aole pono e pii ae ka wahine a keiki, a kanaka paha, maluna o ka ahua, aole nohoi e hele mamua, aole ma ke hoomalumalu maluna, aole ma ke hoohala mai i ka wai mahope o ka apua. Aole e pono ke pulehu ia ka nuukole (oopu hiu ulaula) a kui ia a wali hoolei ia iloko o ka wai. Ina e hoolei ia, wai kahe koke pau i ka nohaha na niho pohaku i pani ia. Keia mau kapu apau no Holu wale no.

Pela no ka malama ana o na kanaka ma Honokohau ia kapu, a hiki i ka la a Haumalaue ke akua oopu o Makamakaole; hakaka me Kaneikapalua, a make o Haumalaue, ma ke kokua ana o Holu, nana i kono ia Kaneikapalua e hou i ka ihe a ku ma ka maha, o ka make no ia. Ia manawa lilo iho la ke kino lepo o Waihauakala i koa nui a hiki i keia manawa he wahi hoolana mai ia. Hoihoi ko Kalana uhane a noho i ke kumu o ka wai, he koa nui ia o ka pali o Kalana. Lilo hoi o Ahakeanui i ka wai a noho i kai o Kunounou, noho ua Holu nei a ono i ka awa, haalele i ke kino pohaku ona a kii i ka awa a loaa ka awa koe ka wai kii i ka wai, kikoo ma kela ame keia aoao o ka pali na wawae a hehi, puka mai ka wai. Kapa ia ia mau puka wai o Waipu ame Kalua o ka Puhi. Lilo o Holu i ka wai lilo i kai, uhae ia i kahi kino ona, nona mai ka ka oopukaipoopaa kahi inoa. A i keia manawa ua pau na kapu oia mea, aohe pii o kanaka e hoomana. Aole no he hoomaopopo ia.

Lemuel K. N. Papa Jr.

HE MOOLELO NO MOLOKINI.

O Molokini, he wahi moku uuku loa ia, oia no hoi kekahi heluna o na mokupuni o Hawaii nei, ua ane like kona nui me Kaula, Nihoa, Lehua, o lakou no hoi na mokupuni liilii loa o keia pae aina Hawaii nei, aole kupono ke kanaka ke noho malaila. O ka mea hoi nona keia moolelo, aia oia mawaena o Kahoolawe a me Makena, ma Maui, aia hoi ma ka Hikina Hema mai Lahaina aku. Aka, o ka mea i makemake ia, e imi i kona kumu i loaa mai ai. He elua a’u mea nui e hoakaka aku i ke kumu i loaa mai ai keia wahi moku: 1. No kona hanau maoli ia ana mai e kona mau makua. 2. O kona loaa ana mai mailoko mai o Haupu, kela puu ma Molokai.

O na makua o Molokini, o Puuhele ka makuakane, o Puuokali ka makuahine, he mau moo keia, aia kela mau puu e ku nei ma Kamaalaea oia wahi aku. I ko laua noho ana, he kane a he wahine, hapai iho ’la o Puuokali i ka laua makahiapo, a hanau mai la he kaikamahine moo i ku i ko laua ano, a kapa ia’ku kona inoa, o Puuoinaina. Ua hoonoho ia ua kaikamahine nei ma Kahoolawe, o ka inoa nae o Kahoolawe ia manawa, o Kohemalamalama, he kapu loa no hoi kela aina ia wa, aohe alii, aohe makaainana e hele malaila.

O kekahi alii hoi e noho ana ia wa ma Lahaina ae nei, o Hua, o kona hanau mua, o Namakaohua, aia oia ma Hawaii ia manawa. Aka, i ka noho ana o Hua a ono i ka manu ua’u, kena ’ku ia i na kanaka e pii i kona ua’u mauka o Olowalu, aohe ona makemake i ka manu o kahakai, aia a loaa ka manu, alaila, lawe aku i ke kahuna e nana mai i kahi i loaa ’i o keia manu, ina e hai pololei mai oia e like me ka na kanaka mea i olelo aku ai i ke ’lii, alaila, pakele, ina aole pololei, o ka make no ia. O ka inoa o ua kahuna nei, o Luahoomoe, a he mau keiki no hoi kana. I ka pii ana o na kanaka, aole i loaa iki ka manu o uka ia lakou, manao ae la lakou, e kii i ka manu o kahakai, i ka loaa ana o ka manu, hamo iho’la lakou i ka hulu a ulaula i ka lepo, i manao aku ke ’lii, no uka ka manu. I ka hoi ana ’ku o lakou a haawi i ke ’lii, olioli loa iho ’la ia, me ka manao no uka ka manu. Olelo aku ’la ua ’lii nei i na kanaka, e lawe i ke kahuna e nana mai. Aka, ike iho ’la ke kahuna no kahakai ka manu, olelo aku ’la i ke ’lii, aole no uka keia manu, no kahakai keia manu. Ia wa, olelo aku ke ’lii i ua kahuna nei: “Aole oe e ola, oiai, ua hala kau koho ana, ke ike nei no hoi au, no uka keia manu.” Ia wa, hoomakaukau ia ka imu e kalua ai i ua kahuna nei.

Mamua nae o kona hookomo ia ana iloko o ka imu, olelo aku ia i kana mau keiki: “I noho olua a i a ka imu, a i pii auanei ka uahi a moe i uka o Olowalu, o ke ala no ia hele ana, a ina e pii ka uahi a paa i kahi hookahi, o ko olua wahi no ia e noho ai, alaila, mai manao ae i wahine-e ka olua, aia ka olua wahine o ke kaikamahine a Puuhele ma, o ka wahine ia, pono ka noho ana, ola no hoi na iwi. Ia wa no hoi, hookomo ia ’ku ’la ua kahuna nei iloko o ka imu e a nei, papani ia ’ku la ka puka a paa, pouli aela hoi ka uahi, eono la o ka pouli ana i ka uahi, a pau iho la ka a ana o ua imu nei. Aka, he elua la o ka noho ana o ua kahuna nei iloko o ka imu, a puka hou ae la oia ma kae o ka imu me ka ike ole ia ’ku; ua kuhi no hoi ke ’lii, ua make, eia ka aole. I ka moe ana hoi o ka uahi mauka o Olowalu, o ka hele aku ’la no ia o ua mau keiki nei malaila a hina ka uahi i luna o Hanaula, malaila, pohuhu ka uahi i kahi hookahi, o ka pii no ia o ua mau keiki nei a laila noho.

Ia wa hoi, o Maui nei a puni, aohe ua, aohe no hoi he kau ao iki ma ka lewa, make na kanaka i ka wai ole. O ka uahi hoi e kau nei iluna o Hanaula, ua lilo ae la i ao, a haule iho la no ka ua ma ia wahi; he mahiai ka hana a ua mau keiki nei, i ai na ka wahine na Puuoinaina.

Noho iho la hoi ua ’lii nei, oia o Hua, a no ka make i ka wai, pololi no hoi, holo aku la ia i Hawaii i kahi o kona hanau mua, a no ka nele no hoi o Hawaii i ka wai ole a me ka pololi i ka ai, hoi mai la oia a ma Wailuku. Aohe wai o Wailuku, pilikia loa iho la ka manao o ua ’lii nei, o ka pili wale ae la no ia ma kae o ka pali, a make, nolaila ka mea e olelo ia nei, “Ahu wale na iwi o Hua i ka la.”

I ka noho ana hoi a ua mau keiki nei a oo ka ai a laua, kalua a mo-a, o ka lawe no ia na na makuahonowai a me ka wahine. O keia mau keiki nae, he mau manu laua, Kaakakai ka mua, o Kaanahua ka muli. Noho mai la hoi ka makaula o Kauai a ike i keia uahi i ke kau pono iluna o Hanaula, holo mai la oia me na lau puaa ewalu, i mea hahau imua o ua keiki nei, i loaa ke ola o keia mau aina a puni o Hawaii nei.

I ka hiki ana mai o ka makaula, e lele aku ana laua nei iluna o na makuahonowai, a hiki ka makaula ilaila, lele laua nei i Kahoolawe, a mai laila ae, hoi hou laua nei i Hanaula, a malaila, loaa i ka makaula, oia ka ka loaa o ka ua a hiki mai i keia wa. I ua mau keiki nei hoi e noho ana iluna o Hanaula, me ke kau nui loa o ko laua manao ia Puuoinaina ka laua wahine, aole hoi laua i ike aku i ka mea a ka laua wahine e hana nei. Nokamea, ma ia hope mai, ua kii o Puuoinaina i ke kane a Pele, oia hoi o Lohiau, ua pau aku la ka manao i kela mau kane.

Aka, i ka lohe ana o Pele i keia hana a Puuoinaina, lilo iho la ia i mea ino loa ia Pele. Ia wa oia i hoopuka aku ai i na olelo ino loa imua o Puuoinaina, a lohe ia i keia mau olelo ino a Pele, o ka hilahila no ia o ua o Puuoinaina a holo iloko o ke kai, haalele aku la i kona aina ia Kohemalamalama, o Kahoolawe hoi ka inoa i keia wa. Noho mai la hoi o Pele i Kahikinui, a aloha i ke kane ia Lohiau e noho ana i Kealia ma Kamaalaea, ia hele ana mai, ua paa ke alanui ia Puuhele, malaila ka iho ana a au iloko o ke kai, ike aku la nae oia i ka moe a kona punalua moo, oia hoi o Puuoinaina, e moe ana mai Kahoolawe a hiki aku ma Makena, o ka hele mai la no ia o Pele a ooki iho la mawaenakonu o ua moo nei, a kaawale ka hi-u, kaawale ke poo. O ka hi-u, oia o Puuolai ma Makena, o ke poo hoi, oia o Molokini. Aka, i ka lohe ana o na kane ua make ka laua wahine, nana aku la laua o ke ku mai o ke poo o ka laua lei aloha iloko o ke kai, kapa aku la laua i ka inoa o ua wahi moku nei, o Molokini. Oia iho la kahi moolelo no kona hanau ia ana mai e kona mau makua, a loaa’i keia inoa hou o Molokini.

O KONA LOAA ANA MAI MAILOKO MAI O HAUPU, KELA PUU MA MOLOKAI.

Eia ke kumu o ke kaawale ana o Molokini mai Haupu mai. I ka wa a Kana i kaua ’i me ke alii o Haupu, no ka lilo ana o kona makuahine i ua ’lii la o Haupu, nolaila, kii aku ia e hookuu mai e hoi me kana kane, oiai, ua uluku loa ka manao o ke kane i ke kaawale o kona koolua he wahine, ua imi hoi i mea e hoi mai ai, aole nae he loaa. Aka, manao iho la ua makuakane nei, o Kana ka mea e loaa ’i, ka mea kino lau, no ka mea, he keiki ano e ia o ka hanau ana. I ke kii ana ’ku hoi i ka makuahine, e pii ae ana ua puu nei iluna a kokoke e pili i ka lani. Eia ke kumu o ka pii ana. He mau honu malalo o ua puu nei, i ka wa a Kana e kii aku ai i ka makuahine, o ka wa ia a na kanaka oluna e kahea iho i ua mau honu nei. Penei e hea ’i: “E Kahakauila-e! hapai ia ka puu!” ia wa, o ka pii ae la no ia o ua puu nei a haahaa iho’la o Kana. Pela ka hana mau ana a pololi o Kana i ka ai ole, e hina aku ana ua Kana nei i o Uli ’la ke kupuna wahine e noho ana ma Hawaii, o ka hanai ia o ua o Kana a nui. Ike iho la hoi kahi pokii oia nei i ka nelunelu o na wawae o ua o Kana, olelo iho la ua wahi keiki nei: “Kahaha, o oe ka hoi ke ai a maona, noho hoi au i ka pololi, e moku ana ko wawae ia’u,” o ke oki iho la no ia o ua wahi keiki nei i ka wawae o Kana. I wa, olelo aku o Kana i ke kupunawahine, “Huihui mai la ka hoi kuu wawae;” olelo mai la ke kupunawahine: “Ae, noho iho la ko wahi pokii a ike iho la i ka nui o ko wawae, hoohalahala iho la, oia ka mea i oki iho la i ko wawae.”

Ia wa, o ke ala mai la no ia o Kana, a hoomaka hou me kona enemi e kaua, a mahope iho, o ka pii ae la no ia o ua puu nei, mamuli o ke kahea ana a na kanaka, pii no ua puu nei pii pu no me Kana, o ka hele ia a haule ua puu nei malalo o Kana, oi ae la keia maluna, nana ae la hoi kanaka a ike i na maka o Kana i ka aa iho maluna, aole o kana mai ka makau a me ka weliweli. O ka hehi iho la no ia o Kana i ua puu nei, nahaha liilii, lele aku la kekahi mau apana ma Koolau, Oahu, o kekahi hoi, ma Molokai iho no, a ma Maui nei no hoi kekahi. Oia ka mea i loaa’i ke kumu o Molokini, he apana no Haupu kele i ke kai.

Oia iho ’la kahi mea i hai ia mai ia’u i ke kumu o ko kakou wahi moolelo i loaa’i.

Jos. K. Kahele Jr.

NO PA’UPA’U.

O kekahi keia o na puu kaulana o Lahaina i ka wa kahiko, ka wa a na kupuna o kakou e noho ana iloko o na hana uko ole o keia noho ana naaupo. Ua ike ia ia wa, na hana pepehi kanaka, a me ka moekolohe, a me kekahi mau lealea e ae. Nolaila, e huli mai kakou a hoolohe i ka mea a ko oukou wahi hoa nei i imi ai, a mai lilo hoi ia i mea e nalu ai ko oukou mau puuwai, a nana ku mai na maka.

KE KUMU I LOAA MAI AI KEIA INOA PA’UPA’U.

Ke kumu i loaa mai ai keia inoa, no kekahi keiki no ia a Papa laua me Kumuhonua. O Kumuhonua moe ia Kauaohilo hanau mai o Kaenaena; o Kaenaena moe ia Waiukeke o Kaliuwaa, hanau mai o Lihau. Ua oleloia he kanaka oi o ka ui a me ke nani i ko na kanaka ui o ia wa, a mai iaia i laha ai ka nani o na kanaka ma keia mau paemoku. O keia kanaka, ua moe ia Kapulani a hanau mai o Ihiihi, ka mea nona keia inoa Pa’upa’u. No ka luhi o na makua a me na kahu i ke kii pinepine i ka wai ilalo o Kahala i wai auau no ua keiki nei, ua kaniuhu na makua a olelo iho: “He nui ka pa’u ma keia hana, a he uuku ka pomaikai.” Nolaila kapa laua i kahi i noho ai o ka laua keiki la o Pa’upa’u.

NA MEA KAULANA MA KEIA PUU.

Aia maluna pono o keia puu he heiau nui, i kapaia ka heiau a Kamohomoho, kekahi alii kaulana o ka wa kahiko. A nana i kukulu mua i ka heiau hoomanakii no kehaki akua, o Moo, kona inoa. He oi aku ka ikaika o keia moo, kona ano he huelo muumuu, a pela e ike mau ia nei na huelo o na moo o keia wa, mamuli o Moo ka nui a me ka ikaika.

Eia kekahi; aia ma ka aoao komohana o keia puu ke kupapau o kekahi kanaka kaulana a me ka naauao, oia hoi o Davida Malo. Eia kekahi wahi olelo kaulana ana: “Ina i noho kakou, a make au, mai kanu oukou ia’u ma Lahaina lalo nei, e lawe oukou ia’u a kanu maluna pono o Pa’upa’u, no ka mea he poe imi aina ka haole,” a ua ko no kana olelo i wanana ai.

Eia kekahi; aia ma ka aoao kihina o keia puu he puuhonua kahi e holo ai ka poe i auhee a lanakila, a he puu pale hoi ia no na kanaka i auhee a pakele, a malaila paha i holo ai o Kahekili ka nui a me na koa ona i ke kaua ana me Kamehameha ke ’lii o Hawaii. I ke kaua ana malalo o Kauaula, a lanakila o Kamehameha, holo lakou i ka Puuhonua i pakele; i ka wa i pii aku ai ko Hawaii malalo ua olokaa ia mai ka pohaku maluna mai a pela i pakele ai o Kahekili mai ka ihe wela mai a Kamehameha mai, a pela i pakele ai ko Maui nei.

NA MEA ULU MALUNA O KEIA PUU.

He nui na mea ulu maluna o keia puu. Eia kekahi mau mea ulu e kupu ana. O ka ulei, lehua, akia moe lepo, ke koalaulii, ka maile wai anu hea, ka palai moe anu, ka pala peku hoki, ka puawa, ka wawae rabati, oia ka inoa i keia wa, i ka wa kahiko, he wawae iole, a pela aku. A na oukou ka hoolawa loa ana ’ku.

NA HOLOHOLONA MALUNA O KEIA PUU.

He nui na palahu maka nahelehele maluna o keia puu, na mea i hanai ole ia e ke kanaka, e holo wale ana hoi me ka auwana, ua kapaia, he maka nahelehele. O ka bipi a me ka lio kekahi mea e holo ana maluna o keia puu, no na kumu o keia kula nui; aole hoi no na haumana, aka, no na kumu wale no. Heaha no la hoi ka mea i ae ole ia ai o na haumana o keia kula e hanai i mau lio no lakou? No ka pili haole aku la no paha; oia hoi e he kanaka Hawaii o ike iho iaia iho.

KA MAKANI KAULANA O KEIA PUU.

O ka makani kaulana, oia no ke Kauaula. Eia keia makani ma ka aoao hikina o keia puu, ua kaulana keia makani i ka poe haku mele o ka wa kahiko, a penei kekahi wahi lalani mele: “Hookohukohu Kauaula, ka makani o Ulupau, ka ua i Kaawaawa, lai ai o Bosetona,” a pela aku. He nui na mea i koe, a na oukou e hoolawa.

S. P. Kanoa.

NO KE KAIAKAHINALII MA HAWAII NEI.

Ua imi au i mea nana e hai mai ia’u i ke ano o ke Kaiakahinalii i ka wa kahiko ma Hawaii nei, a ua loaa iki mai kekahi mea e pili ana no ua kai nei, mai kekahi wahi elemakule mai i hiki aku kona mau makahiki i ke kanahiku kumamalua mai a Kamehameha II mai, a hiki i keia manawa. Aka, elua a’u mau mea e hoakaka aku ai: Akahi, na mea e pili ana i ka mea nana i lawe mai i ke kai; Alua, no ke Kaiakahinalii.

Ua olelo ia, o Pele, oia ka mea nana i lawe mai i ke Kaiakahinalii, ua hanau ia oia e Kahinalii kona makuahine, a o Kanehoalani kona makuakane, a o Kamohoalii a me Kahuilaokalani kona mau kaikuahine. Ua hanau ia o Pele i Hapakuela, aia ka keia aina ke pili pu la me ke ao, ma ke komohana hema mai a kakou aku nei, a ua noho pu oia me kona mau makua, a hiki i kona wa i mare ai i ke kane, a hanau mai ka laua mau keiki, o Laka ke kaikamahine, a o Menehune ke keikikane, a o Wahieloa ko laua makuakane, ke kane a Pele. Aka, ia laua e noho pu ana me kana kane kaili ia ’ku la kana kane e Pelekumulani, a no ka lilo ana o kana kane, ua hoohalahala oia, a ua hele mai oia mamuli o ke aloha i ke kane.

Alua, no kona lawe ana mai i ke Kaiakahinalii, a me na mea e pili ana ma ia hele ana mai. Ua hai ia mai, ma Hawaii nei mamua loa, aole he kai, he waiho wale no, aole hoi he wai maoli, aka, ma kona lawe ana mai i ke kai, ua loaa ke kai ma Hawaii nei. No ka hoohalahala o Pele i ka lilo ana o kana kane, ua hele mai oia i Hawaii nei, a ua haawi pu mai kona mau makua i ke kai, aka ia ia i hele mai ai, ua hele pu mai no me kona mau waa, a hiki oia ma Pakuela, a malaila mai a hiki ma Kanaloa, ua ninini aku oia i ke kai mai kona poo aku, a oia no ka hoomaka ana o ke kai ma Hawaii nei, aka i ka wa i hai ai ke kai ua paa mai ke mele i kona mau kaikunane, a penei no ia:

He kai! e he kai!
Popoi aku la ke kai,
Popoi aku la i Kanaloa,
Aia i na pali ka ilina a ke kai,
Hala ae la ka maha a ke kai,
Hai kualua ke kai,
Hai kuakolu ke kai,
He kai haawe i kekua o Pele,
Huli iho la ke kai, wahi i ka honua,
Ke amo la ke kai, amo i Kilauea.
He kai kalele i ka lima o Pele,
Hoomakua mai la ke kai a Pele,
Kai hii i ke alo o Pele
Wawa ka leo o ke kai i Papalauahi,
Pii ae la ke kai iluna o Akanikolea,
Holo ke kai i na ki o Wahinekapu,
Kai a Pele a ke Akua.
Elieli e kau mai.

I ka popoi ana o ke kai, ua pii ae ke kai mai ka iliwai like ae o ka honua, a hala loa iluna. Aka, aole i nalowale loa ka aina i ke kai, ua koe iki ae kekahi wahi, oia no o luna o Haleakala, a me Maunakea a me Maunaloa, aole i nalowale loa, a ua kapaia keia kai mamuli o ka inoa o ka makuahine o Pele, oia hoi o Kahinalii. Nokamea, o Kahinalii ka mea nana ke kai, a he lawe wale ana mai no ka Pele, a na Pele no hoi i hoihoi hou iho a like me keia e ikeia nei i keia manawa ka laua molia i Hauola.

Nolaila, ma ia wa mai ua haalele loa aku o Pele a me ka ohana a pau loa ia Hapakuela a ua hele mai lakou a pau loa i Hawaii nei, mamua mai no nae o Pele mahope mai na kaikunane, a hiki na kaikunane i Kanaloa, ua hiki mai o Pele i Kauai, malaila ua mele hou mai na kaikunane i ke mele, penei:

Holo mai Pele a Kauai,
Kau na waa i Mookini
Ku o Pele ma i ike kii
Noho i ke kai a Pele
Kanaenae Pele ilaila
Kai a huakai; kai mai Pele,
A ka lae i Leleiwi,
Honi i ke ala o ka hala,
He lehua o Mokaulele,
Kuula na lehua i Puuloa,
Halauloa o Kilauea,
Hale moe o Papalauahi,
Haule mai Pele mai ka lani mai,
Ka hekili o ke olai,
Ka ua loku o ka ua poko,
Hoihoi o Kaumeaiku,
O na wahine i ke ao maukele,
O mai Pele! e liu, e liu e!
Eia makou koolau kaula la,
Elieli, e kau mai!

Aka, he mau kumu no keia haku ana i keia mau mele, no ka mea, aole i maopopo lea i na kaikunane kahi e noho paa loa ai o Pele ko laua kaikuahine eia ka auanei e noho paa aku ana i Kilauea, mamua ka loaa ana i ke mele a mahope ka noho ana’ku.

Aka, ia Pele i noho ai ma Kauai, a haalele oia ia wahi, mailaila mai a noho ma Kalaupapa i Molokai, o Kauhako ka inoa oia wahi, a mailaila mai a noho ma Puulaina a nana i eli, haalele ia Puulaina, mailaila aku a noho ma Haleakala, a nana no i eli, a malaila aku, noho i Kilauea, a mahele i na wahi o lakou; he okoa ko Kamohoalii wahi a he okoa ko Kahuilaokalani, a ma ia manawa mai aole a iki ka Pele ma ko Kamohoalii wahi, no ka mea, he kino okoa kekahi ona, he anuenue, he kapu loa kona mahele aina, aole e a ia, a oia iko la ka hope o keia. Aole no i loaa nui mai na mea e pili ana i ke Kaiakahinalii. O na mea wale no keia i loaa i ka mea nana i hai mai ia’u.

Moanauli.

HE MOOLELO NO POO.

I ka noho ana o kahi kanaka me kona kaikoeke, a hala kekahi manawa, ua olelo aku ke kaikoeke ia ia: “E pii kaua i ke kalai aho no ko kaua hale.” Ia manawa, ua hoomakaukau laua i mau mea e pono ai ko laua pii ana, a i kahi la, ua pii aku laua i ke kalai aho. O ko laua wahi nae i pii ai, aia no ia mauka ae e kupono ana paha iuka o Kaanapali; o ka inoa oia wahi a laua i pii ai o Wahikuli, a mai kai aku no o Lahaina ko laua pii ana. I ko laua pii ana a hiki malaila, ua hoomaka no laua nei i ke oki i ka aho, mai kela la a po; i kela po nae ua nui ka ua liilii, a nui ke anu, a ua olelo aku kekahi i kekahi: “E hoi kaua ua po.” Ua olelo mai no ke kaikoeke, e moe no mauka nei, a ua moe no laua. Mamua nae o ko laua moe ana, ua hele laua e hana i wahie a nui, a hoopuni a puni ke ana, aia no ia ana ke waiho nei malaila a hiki i keia wa a’u e olelo nei.

A i ko laua hana ana a pau, a hoa i ke ahi, ua hoomaka iho laua nei e moe, a i ko laua nei moe ana a kokoke i ke aumoe, ua hoomaka ke kaikunane o ka wahine a ke kaikoeke e puoho, no ka nui loa o ka wela i ke ahi a i kona ala ana, aia hoi, ua hoomaka mai ke ahi e a i ko ia nei mau wawae, o ke kumu ia o kona ala ana, aka, o ke kaikoeke ke moe ala no kela. Ua hoomaka mai nae ke ahi e a i kona mau wawae, a ua hoala aku keia, aole no he wahi mea a ala iki o kela mea e moe ana; ua hoomaka mai ke ahi e a a hiki i ke kuli, ke noke nei no nae keia i ka hoala, pela mau ka ia nei hana ana, a pau aku ka opu i ke ahi, a hiki mai ka a ana i ka umauma, pela no a hiki i ka poohiwi ke noho nei no keia, a hiki ka a ana i ka pu ai, ua hoomaka keia e holo, ua holo keia a pii i ka pali a kokoke keia e puka iluna o ka honua, ua hoomaka mai kela poo e kahea: “Alia hoi paha kaua e hoi, aia hoi a hiki aku au, alaila, hoi kaua.” Holo no keia kahea mai no kela, pela no a hala hookahi pali, a kaa i ka lua o ka pali, ua hoomaka mai kela poo e kaapa mai. Ia manawa no ike aku keia i ka lapalapa o ke ahi e kaa pahuku mai ana me ke poo. Ia manawa ua kahea mai kela poo: “E poo e! E poo e! kohia iho i paa.” Pela no laua nei e holo nei a hala kehaki mau kahawai, hiki laua nei i ke kula e hele mai ai a hiki i Puulaina, ia manawa, ike aku la ua kanaka nei, ua kokoke loa mai ua poo nei mahope ona, nolaila, aole oia i holo a hiki ma Puulaina, aka, ua iho koke kela kanaka i kai e kupono ana i kai o Keonepoko, ma ke komohana aku o Mala. Ia manawa, ua ike mai kahi makaula e hele ana i Kaanapali, me kona poe hoa, i keia mea e holo aku ana, ia wa, ua olelo aku kela makaula i kona poe hoa: “Ina o keia kanaka e holo mai nei, ina aole oia e loaa mai i kela poo a hiki i o kakou nei, alaila, e ola ana kela kanaka; aka, ina oia e loaa mai ana iuka, alaila, pomaikai kona ola.”

Ia wa ua nui ka makau o kona poe hoa, a ua olelo aku e hele kakou. Ua olelo mai ka makaula: “E noho kakou, ina kakou e hele, alaila, e make ana kela kanaka.” Ka olelo aku la no ia o ua makaula nei: “E wawahi mai oukou ina ohe a liilii,” aole i manawa ua pau i ka hana ia. Hiki ana no ua poo nei me ke kanaka e kuike ana nae kela poo ma kona mau wawae, a hiki imua o lakou, ua moe a make kela kanaka imua o lakou. Ia wa, ua hahau aku ka lakou mau ohe maluna o kela poo a make iho la kela poo; o kela kanaka nae ua waiho a make aku la oia, a noho iho la lakou a liuliu pohala ae la kela kanaka, a hahai mai la i ke ano o ko laua hele ana, a loaa ai keia pilikia iaia. A pau kana olelo ana ua hoomaka lakou e hele, a ua hoi mai no hoi keia, a i ka hoi ana a hiki i ka hale ua ninau mai ke kaikuahine: “Auhea ka hoi ko kaikoeke?” I aku la keia: “O ka auhea mai anei kau he pono aohe pono o kau kane, ke kuhi nei au he kanaka, eia ka he akua. Mai make mai nei au la i kau kane.” Ninau mai kela: “Heaha hoi ka mea e make ai?” Hahai aku la no hoi keia, mai ko laua hele ana a hiki i kahi o ka loaa ana o kela pilikia, ia wa no i hoapono mai ai ke kaikuahine: “Ua pono aku la no kona make ana, eia ka he kanaka akua kena.”

A pau ka laua kamailio ana, hiki ana no ka makaula, ua hele kela makaula a ua loaa ka manao haupu nona, e hoi hou mai, nokamea, ua ike oia, ina oia e hoi ole mai, alaila, o kela poe apau, a pau ana lakou i ka ai ai e kela akua, no ka mea, aole i make kela poo, ua ola no kona kino uhane. A i kona hiki ana mai ma ka laua wahi e kamailio ai, ua olelo aku oia: “Ua hoi mai nei au, no ku’u manao o pau oukou i ka aina ia; eia aku ko kane la a hiki mai, aia nae la, a kau aku ke ano ahiahi, alaila, e ike aku ana no oe i ko kane e hele mai ana, o kona ano no nae a pau, nolaila, mai noho olua ma keia hale, e hoi oukou apau i ko ianei hale, a ilaila kakou a pau e noho ai. A hiki i kona manawa e hiki mai ai, alaila, e hoopuni oukou apau ia’u i hiki ole ai iaia ke ike mai, alaila, mai noho nae oukou a puni iki ke olelo mai kela e hoi aku olua e noho pu me ko kane, no ka mea ina oe e hoi ana o kou manawa iho la noia.”

Aole i liuliu iho, hiki ana no ua mea nei a lakou e kamailio nei, a koi ana no i ka wahine e hoi a e noho pu, aole nae he ekemu aku o ka wahine no ka piha loa i ka makau, a mahope ua alualu ia e ka makaula, oia ka mea i loaa mai ia’u.

I ka manawa i hoohui ia ai kela wahine iloko o ka hale, a noho, olelo mua aku la nae ka makaula i ua wahine la: “Ina anu oe, e noho iloko o ka hale, alaila e hoolohe pono oe, ina i kani ka hokio mua, alaila, manao ae oe aole i kokoke mai, a alua hokio ana ua ane kokoke mai, a kani hou ka hokio ua kokoke loa, alaila, nee aku oe a maloko o kuono o ka hale, moe malie iho oe, a hiki mai kela, aole anei e nalo ka hiki mai, e malamalama ana mawaho nei, o kona hiki no ia. A i ka hiki ana mai, aole oia e komo ana iloko, o kona mau lima no ke haha iloko nei, a iwaho no kona poo, e nana ana i kanaka, a ina e malamalama oloko, alaila o kona komo no ia iloko, a i ka wa e komo ai iloko, e pee oe a nalo loa, i loihi kona imi ana.”

A pau na olelo ana a ka makaula, hoi aku la ua wahine nei, a noho ma ka lakou hale. Ala aku la nae lakou a pau ka hapalua o ka po, lohe ana lakou i ke kani o ka hokio, a hoomanao ae la lakou o ka hiki mai koe, a kani hou ka hokio holo aku la ka makaula i ka hale a ka wahine e noho ana, olelo hou aku ka makaula: “Ina e noi mai ko kane poo ia oe, e haawi aku i ke keiki a olua e hanai, mai noho oe a ae, i olelo mai e puka aku oe iwaho, mai noho oe a puka o make oe;” ke kumu o kona hele ana aku no ka manao ua moe, i kahea aku ka hana, o mai la no kela, a hoi aku la ua makaula nei a hiki ia ma kona hale kani hou ka hokio, a kani hou no, a mahope iho no hiki ana ma ka hale a kahea ana i ka wahine: “Kaneikiawaiuli e!” E-a mai la no kela, olelo aku la ua poo nei: “Puka mai hoi oe iwaho nei;” olelo aku la o Kaneikiawaiuli: “Aole au e puka.” “No ke aha?” wahi a ua poo nei. “He ua ka, ke hinuhinu mai nei Kaala.” “Aohe hoi he ua,” wahi a ua poo nei.

Olelo hou mai no ua poo nei: “Haawi mai hoi ha oe i kekahi keiki a kaua na’u e hanai aku i ka ai, eia hoi ka puni a ke keiki a kaua la, o ka maia, ua hele a kapule.” “Aole au e haawi aku.” Pela no a hala kekahi mau minute, hoomaka mai la oia e haha maloko, aole nae kela i loaa aku, a komo iho la kela poo iloko o ka hale, o ka manawa no ia i holo mai ai o ka makaula me na kanaka a puni ma ka puka, a holo mai la ka wahine a puka iwaho, a pani ia aku la ka puka a paa, a kahea mai la kela poo maloko: “E, mai pani hoi paha oukou i ka puka ia’u i puka aku au iwaho.” Aole nae he hookuu ia aku o ka puka, a puhiia aku la ka hale i ke ahi. Kahea mai la no kela maloko. Pela no a puni wale ka hale i ke ahi, a pahu ana ke poo o ua akua nei, a pau na pahu ana he umikumamalua, alaila, olelo aku la ka makaula: “Ua make.” O ka pau keia o kahi i paa ia’u, aole no paha i pau ka moolelo.

D. Kamaha.

MOOLELO NO UALAKAA.

Ua lohe mau ia keia moolelo e kela a me keia kanaka, aole no paha he mea o kakou i nele i ka lohe ana i keia moolelo oia hoi ka moolelo o keia uala. He nui no na moolelo o keia uala, he okoa ka kekahi wehewehe, a he okoa ka wehewehe ana a kekahi, oia keia.

Ua kanu ia keia uala ma Manoa, Oahu, aia ma ka pali komohana akau e pili la ia Manoa. He elua nae mala uala, na Kupihe kekahi, a na Kapanaia kekahi. O ka Kupihe mala uala, ua kanu ia maluna o ka pali, o ka Kapanaia hoi, ua kanu ia maluna o kahi honua palahalaha, i ko laua wa i mahiai ai, hookahi no uala i loaa i ka Kapanaia mala, ua hoomaka oia e puepue a hoomaka nohoi ua uala nei e nui a ahuwale aku mawaho o ka pue i kanu ia ai, o ka mala hoi a kela kanaka, aohe uala iki iloko o kana mala. A mahope, hoi laua nei a hiki i ka hale, a i ka po ana iho a ao ae, pii aku auanei ka hana o laua nei e mahiai; wikiwiki e aku la no o Kapanaia e nana, i kiei aku ka hana, aohe ahuake mai i ka pue, oi huli wale keia aohe loaa iki, halo iho la mao a maanei aohe no he loaa iki, pii aku la keia i o Kupihe la ka mea nona ka mala uala ma ka pali, i nana aku auanei ka hia, e ahuake mai ana keia uala i kana pue uala, a o Kupihe e puepue ana no. Ku ana o Kapanaia, a pane ana: “Nawai keia uala?” Pane aku keia: “Na’u no ke ku nei i ka’u pue uala.” A pau ka laua nei hoopapa ana no ka uala ko laua hoi aku la noia, a hiki i ka hale, a po iho, hoomaka ua uala nei e kaa a haule ilalo, a hohonu kahi i haule ai, a lele hou a paa i ka mole, oia kekahi moolelo i olelo ia. Ua olelo ia ma keia moolelo a’u i lohe ai, ua oki maoli ia no ke anakiu o ua uala nei e ka iole, a hoomaka mai ua uala nei e kaa a paa i ka mala a Kapanaia, a malaila kahi i waiho ai a ulu haupuupu, oia ka mea e ulu haupuupu nei ka uala a kakou e ike nei. Oia ka mea i kapa ia ai kela puu mauka o Makiki o Ualakaa, no ka kaa ana o ua ualo la. A kekahi inoa a’u i lohe ai o Iolekaa. O kekahi hoi, na Kaauhelemoa i kiko ke anakiu o ua uala la, a haule i ka mala a Kapanaia, no ke alualu ia ana mai e Pupuulima.

MOOLELO NO PUULAINA.

Na kumu kahi i puka mai ai keia puu. Wahi a kekahi poe i hanau maoli ia mai no e kekahi mau kuahiwi, oia ke kuahiwi o Eeke ame Lihau. O Eeke ke kane, a o Lihau ka wahine, he mau kanaka maoli no keia, aka, mahope aku e ike no kakou i ke kumu o ka lilo ana i mau kuahiwi. I ko laua noho a kane a wahine ana, hanau mai la ka laua keiki, he keiki kane, oia ka mea nona ka moolelo a kakou e kamailio nei. Aka, i kekahi manawa, loaa iho la ka hihia ia Eeke, no ka mea, ua ike aku la o Eeke i ka wahine maikai o Puuwaiohina, no Kauaula ia, a ua hana laua i ka hewa. No ia mea, manao iho la o Lihau e umi i ke keiki, a hele pu aku no hoi i ke kalohe; a noia mea, hoopaapaa ae la laua. Lawe ae la o Eeke i ke keiki na kona makuahine e hanai, oia hoi o Maunahoomaha. Ma ia hope iho hookapu mai la ko lakou akua, o Hinaikauluau, aole e noho pu laua, aole hoi e launa aku me kekahi mea e; aka he anahulu mahope iho o keia olelo, haule hou iho la o Eeke i ka hewa, me Puuwaiohina, oia kela mea mua i hai ia ae nei, a o ko Lihau muli iho nohoi ia. No ia mea, hoopai mai la ua akua nei o lakou, a hoolilo ia o Eeke i mauna, a o Puuwaiohina hoi i kualapa, oia no kela kualapa i Kauaula e ku mai la. A aia ka ma ka welau o ua pali la malalo iho, he puka; ina e kani ana ua puka nei, oia iho la ka wa e pa ai ke kauaula, aole o kana mai.

Mahope iho oia manawa, kupu mai ke aloha ia Lihau no ka laua kamalei; nonoi mai la ia ia Maunahoomaha, e ike mai i kana keiki. He mea oluolu ia i kona makuahonowai, a ike ia i kana keiki, alaila, oluolu kona manao. A ike hoi i ke kanaka maikai o kana kamalei, alaila, hoomoe aku la ia me Molokini, kekahi kaikamahine puukani oia kau, no ka mea, oia no ka wahine i upu ia nana.

Aka, i kekahi manawa, holo aku la kekahi kanaka mai Hawaii i Kahikinuilaniakea, o Kanilolou ka inoa; a he kino puhi hoi kekahi ona, a nolaila no ka e kapaia nei ka puhi la, he Puhikanilolou. A hiki aku la ia ilaila, aole i maikai ia wahi elike me Hawaii nei (aole nae o Hawaii ka inoa ia manawa). Alaila, kaena iho la ia, me ka olelo ana: “Aole aku no ka e like me ko’u aina ka maikai, aohe pohaku e kuia ai ka wawae.”

A lohe o Pele i keia olelo kaena alaila pane mai la ia ia: “Hoi aku oe, aohe maikai o ko aina, ua paa i ke a-a mai uka a kai.” I hoi mai ka hana, a pae mua ma Kauai, he ino wale no; holo mai hoi a hiki i Maui nei, he ino wale no; a pela aku a hiki i Hawaii.

Eia nae i ka hiki ana mai i Maui nei, eia keia hana ino a ka Pele; ike ae la kekahi o kona mau pokii i ke kanaka maikai o Puulaina, nonoi aku la ia Molokini nana ke kane a laua. Hoole mai kela, no ka mea, ua kupouli loko ia Kanehoa i ke aloha o ke kane; nolaila, hoolilo ia aku la ia i wahi mokupuni a hiki i keia manawa.

A lohe o Lihau i keia mea, he mea kaumaha ia i kona manao no kana hunona wahine, alaila, hele aku la ia, a kamailio pu me Pele no keia mea. Aka, olelo huhu mai o Pele: “Ina pela, alaila ke hai aku nei au e make ana oe; make pu hoi me ko keiki.” Ia manawa, lilo koke o Lihau i puu, a noho ka Pele malaila i kekahi manawa, a make pu iho la no hoi ke keiki; aka nae, o ka mea nona ka makemake, uwalo aku la ia me ke noi ana i ola ke kane, aka, aole pela ka manao o ua wahi makole-ulaula nei. A pela i lilo ai ua keiki nei i puu a hiki i keia manawa. A mahope iho, hele aku la o Pele a hiki ma Aheleakala, ke kuahiwi nui o Maui, i ke kukuna o ka la. Ua hewa ke kapaia ana i keia manawa o Haleakala; o Aheleakala ka pololei.

KAHI I LOAA MAI AI KEIA PUU.

Wahi a kekahi poe, na ka Pele no i hoohuai mai keia puu. Aole puu malaila mamua, aka, i ka hiki ana mai o ka Pele, puka mai ai keia puu. Aole nae i kapaia kona inoa ia manawa; aka, mahope mai, kapaia kona inoa Puulaina. Penei nae ke kumu i kapaia ai: I kela manawa e noho ana kekahi alii ma o aku o ua puu la, a no kona uluhua i ke ku aku o keia puu mamua e alai ai, a hiki ole ke ike aku i ka mala ulu o Lele, nolaila, kena ae la oia i kona poe kanaka e hele e kukulu i hale lai iluna; a kapaia aku la ua puu nei, o Puulai. A no ke kupono loa i ka malu ulu o Lele i ka nana aku nolaila, kapaia aku la ua puu nei o Puulaina.

NO NA MEA I HANA IA MALUNA O KEIA PUU.

Mahope mai o keia mau mea i hai ia ae nei, kukulu iho la ua alii nei i ka heiau nui ma kela mana aku o ua puu nei, ma ka aoao makai, a malaila no e make pinepine ai na kanaka; a make kanaka, alaila, ma keia mana maanei e kanu ia ai, a no ka hehee aku o ka lepo i ka wa e eli aku ai ka poe nana e kanu ka poe i pepehi ia, no ka piha loa i kanaka, nolaila kapaia aku o Puuheehee. A he mau ilina no hoi kekahi maluna o ua puu la, oia hoi na kaikunane o Kamikioi, wahine a Nuhi o Auwaiawao. O ka mea i kupono i ko kakou noonoo aku, oia ka kakou e malama.

D. M. K.

HE MOOLELO NO MAUI.

O Maui he keiki keia na Hinalauae laua o Hina. O ko lakou nei wahi i noho ai aia ma Makaliua, maluna aku o Kahakuloa, akau ponoi mai Lahainaluna nei aku.

AKAHI: NA HANA A UA KEIKI NEI I KONA WA ILOKO O KA OPU O HINA.

I ka wa o ua keiki nei e noho ana iloko o ka opu, a, ua hoomaopopo kona mau makua he keiki io keia, a i kekahi manawa malie kalae ka lani, omaomao na kuahiwi, pau ke poi kupinai ana a ka nalu, hele aku na kanaka i ke kaka uhu maluna o ka waa, a ma kahi kupono i ka lawaia, ike nae lakou nei i keia keiki e lele kawa ana me na hiohiona maikai. Alualu ia maila keia, holo keia a pee ma ka auwai paki, aia ma Makamakaole, he wai lele mai maluna, a, he maloo aku o loko; noho keia a puka iwaho me ka manao e hoi a komo iloko o ka opu; ike e ia nae, a, alualu hou ia, holo no ua keiki nei a komo iloko o ka hale, e kuku ana o Hina.

Komo ana ua mau kanaka a ninau ana: “Auhea la ke keiki i komo mai nei iloko nei?” “Aohe keiki; o wau wale no.” Ike maila kana kane, holo maila oia me ka manao e pepehi ia laua (nokamea he kapu ke komo kekahi kanaka i ka wa e noho wale ana ka wahine aohe kana kane ponoi). Ninau mai ua kanaka nei: “Heaha ka olua o onei?” “I alualu mai nei maua he keiki; holo mai nei no ua keiki nei a komo iloko nei.” “He keiki aku no aia iloko o ka opu oiala. Pehea auanei e pono ai?” wahi a ua kane nei. Ko laua nei hele noia e imi i puaa, moa lawa, niu hiwa, ia ula, kapa ula, ame ka awa. A mohai imua o ua keiki nei o ka puka aku la noia. A kapa ia ihola kona inoa o Maui. Aole nae i hiki i ka wa hanau.

ALUA: KANA HANA I KONA WA I PUKA MAI AI I WAHO.

I ka wa o ua Maui nei e noho ana, a, i kekahi manawa, nui loa kona aloha i kona makuahine no kana mea kaulai; aole e liuliu iho ke kau ana a ka la, puka aela no a napoo koke aku la no, kupu ka manao e kii i ka la e alehe, i hele malie. Hele keia a hiki i ka lae o Hamakua, ike keia ia Moemoe e moe ana i ka lua pao o Kapepeenui o Wailohi; ike keia i ka puka o ka la ma Hana, hele keia a ma Haleakala nana keia a he kupono; hoi keia a hiki i kahi o na makua, nana hou keia i ka la o kana hana a mau no. Hele keia a hiki ma Peeloko i Waihee, luku aku ana keia i ka niu apau i lalo, kii keia i ka pulu, hana a nui, hele keia e alehe i ka la.

Pane kikoi mai o Moemoe: “Aohe e loaa ka la, he lopakuakea;” pane aku o Maui: “Make kuu enemi, a ko kuu iini, make oe ia’u.” Hele keia a hiki i Haleakala, a kau pono maluna oia nei, e alehe ae ana keia i ka pulu niu, haki kahi kukuna, alehe hou keia pau na kukuna ikaika o ka la. I aku keia: “Make oe i a’u no ko holo wikiwiki loa.” I mai ka la: “E ola au, e nana mai oe i kuu hele aku;” nana keia ua lohi ka hele ana, pau ko ianei manao kii hou. Oia ka mea i hele lohi ai o ka la. A o Haleakala e kapa ia nei, aole oia ka pololei, o Alehe la; no ke alehe ana a Maui i ke kukuna o ka la.

Ma ia huli hoi ana mai ana, a hiki i ko Moemoe wahi, aole kela, huli loa maila no a loaa i Kawaiopilopilo. Aia ia wahi mawaena o Kekaa ame ka ulu ko a Kimo ma; ike nae ua Moemoe nei, holo i uka, i kai pela kona hele kekee ana. Nui loa ihola ka huhu o Maui, e lele mai ana keia maluna a loaa mauka iho o Kekaa pepehi keia a make; ua lilo nae i pohaku. Aia no ia pohaku makai iho o ke alanui hou e moe loihi ala; o kona loa ua aneane ehiku kapuai. Aia i keia wa a Maui e hele nei, aia no kona makuahine ua hapai hou, a hanau he pueo, ke keiki.

AKOLU: KONA LOAA ANA I KA PILIKIA AME KONA OLA ANA.

I ka hoi ana o Maui a hiki i kona wahi hanau ai ma Makaliua, ike keia he pueo ke hanai ia ana e kona mau makua, aole no o Maui i hoowahawaha iaia. O kana hana ia manawa ana i hoi aku ai, o ka lawaia; o kana lawaia makemake loa o ke kamakoi po; a i kekahi po hele keia i ka lawaia, a, iaia nei e nanea ana, hiki ana ka waa huli heana na ke alii (he kanaka e kau ai i ka lele), loaa keia lawe ia keia i heana na ke alii ma Halulukoakoa, aia ia wahi ma Moalii, Maui komohana, mai Lahainaluna nei aku; a i kekahi la e kau ia ai i ka lele. Ia manawa loaa ia Hina ma ka hihio no na mea e pili ana no Maui, o ko Hina hele maila noia me ka pueo a hiki i Pohakuawahinemauna, aia ia wahi mawaena o Keawaawa ame Kokonamoku, noho o Hina ilaila, lele akula ka pueo a hiki i kahi i kiai ia ai. Aole no i pau na kiai i ka moe. Ike akula keia ua paa o Maui i ka hauhoa ia i ka aha (puluniu ua hilo ia). Pela ke kiai ana o ua pueo nei a wanaao, aole no he moe iki o keia kiai.