Chapter LXXV: Part III: Mythical Tales. 710 (11)

3. O ka wai, i mea kapipi i mea e mau ai ka ma-u o ka wauke. O ka i-e mua e kuku ai, o ka i-e pepehi, oia ka i-e maka nunui, a pau ia o ka i-e kike, he i-e makaliilii iho, o ka i-e hoopai aku, ka i-e hooki, alaila oki ke kapa. Lawe aku e komo i ka wai. Hoi mai lawe e kaulai ma kahi kaulai i hana ia a maikai, oia hoi ke kahua kaulai, alaila hoonohonoho i na pohaku, me ka hoonohonoho mau i na pohaku mao maanei o alualu ka pa-u. Pela e hana mau ai a maloo ka pa-u. A pela no e hana ai a loaa na kapa elima, humu a paa. Kapaia kela he kuina kapa.

4. Ina e makemake i paiula, alaila, pii i ka hili, oia ka ili o ke kukui; hoi mai kui a wali, waiho a pulu. Alaila, i ka wa e kuku ai i ke kapa a oki ke kapa alaila, hooluu i ka hili. Kapaia ka inoa oia kapa, he paiula, he kapa aahu nui ia no hoi ia e na ’lii i ka wa kahiko.

5. Ina he palaholo ke kapa, kii mua i ka palaholo. Ua ulu keia mea ma ke kula. Hoi mai, ku’i a wali, alaila houluulu mua i na kapa nahaehae a nui, oia na kapa ano kahiko, ua hele a awelu; alaila, ua hanaia me keia palaholo, alaila i kapa ano maikai ke nana aku. Kapaia keia he palaholo.

6. I na he pala-a ke kapa a ke kanaka e makemake ai, ua kii no ia i ka pala-a mauka o ke kuahiwi, a loaa hoi mai a hana no i keia. O ka manawa mau e hiki ai keia mau manao hoololi ano e o ke kanaka i na kapa, o ka manawa e kuku ai.

7. Ina he kapala ke kapa, ua kui ia ka lanahu a aeae. Alaila, i ka wa e kuku ai, kapala mai no ke kapa i ka wai eleele o ka lanahu. A pela no e hana ai a hiki i ke oki ana o ke kapa; pela no e hana ai a lawa ke kuina kapa. Aka, o ke kaulai ana, ua like no me na kapa mua, no ke kapala ia o keia kapa i ka lanahu, kapaia kona inoa he kapala.

8. Ina he olena ke kapa, ua kii ia no ka olena a lawa. Ua hanaia a wali, oia hoi, ua kui ia, a o ka wai oia mea, he mea e ho-u ai i ke kapa i ka wa e kuku ai; pela no e hana ai a lawa ke kuina. O keia kapa nae, ua waiho ia i mea hoomanamana i ka moo, ia Kiha ma, me ka olelo ana o ko lakou kapa ka ia.

9. No ka mamaki. Ua like no ke kii ana i na laau o keia ano me ke kii ana i ka wauke; a pela no ka hana ana, a pela no ke kuku ana; o keia kapa nae, ua makemake nui ia e na ’lii.

S. Kaha.

NO KA HANA ANA O NA HALE O HAWAII NEI.

O na hale o ko Hawaii nei, he mau hale no ia i hana ia me na ililaau, nahelehele, lau laau, a me ke ie, o ia hoi, pili, kalamalo, kukaelio, lau la-i a me ka lauhala. O ka mea mua a ka mea kukulu hale e imi ai, oia kahi e ku ai o ka hale. O na wahi kupono e ku ai, oia na ahua maikai, na papu a me na awawa ano maikai. O na wahi kupono ole, oia na wahi ano halua a me na wahi makena halua; a o kahi i waiho ia i ka papa “kahuia.” O keia mea he papa kahuia oia ka papa anaana a na kahuna anaana o ka wa kahiko.

O ka lua o na mea nui; oia ka imi ana i na pono a pau o ka hale, oia hoi na pou, na o-a, kaupoku, pouhana, na lohelau, aho a me ke kaula, a me ka lauhala a pili paha. Ina elima wa o ka hale, alaila eono pou kua, eono pou alo; o ka laau kupono e hana mau ia ai, oia ka ohia. A o na aho, oia ka opiko, ohe, olomea, kawau, neneleau, akala a me ka hau-koii. Elua nae ano o na aho e hana ai, oia ka aho nui a me ka aho liilii; o na aho nui, oia na aho moe o ka hale, a o na aho liilii, oia na aho ku, a ua kapa ia he ahu-i.

O ka rula nui o ka hana ana i ka hale, oia ke ano e ole o na laau, oia hoi i hookahi no ano laau, a hookahi no ano aho. O na kaula, oia ke i-e, kowali a me ka huehue. O ka hana ana o ke i-e a me kowali, e kalua i ka imu a mo-a, alaila waiho iloko o ka wai a palahe ka ili, alaila lawe mai; a o ka huehue hoi, e kaulai i ka la a maemae.

NO KE KALAI ANA.

O ke kalai ana o na pae pou, e waiho ia olalo o ka pou, aole e kalai ia; a o luna ae e kalai ia; e hana ia nae a oi-oi na poo, me he kui pahupahu la. A o ko na o-a hoi, ua hana ia manalua ke poo a ua kapaia, he mai kane, a he mai wahine. A o ko na lohelau hoi, e kalai palahalaha ia, a o ko na pouhana, e auwaha ia a maluna e like me kona o-a. A o ke kalai ana o na aho, ma ke kumu wale no e kalai ai ma kahi nui.

NO KE KUKULU ANA.

I ke kukulu ana, e pono e eli mua i na lua, e like me ka nui o na pou. I ka eli ana nae, e ka i ka lepo iloko o ka hale, aole hoolei iwaho e like me ko ka lua kupapau. Alaila e kukulu i na pou kihi o ke kua a me ke alo. I ke kukulu ana nae i na pou, e pono e hookupono i na pou o ke kua me na pou o ke alo; no ka mea, ina e kue kekahi i kekahi alaila hewa ka hale; aia wale no a kupono. E nana pono nae i ole e kiekie a emi kekahi, e pono e kaulike wale no. A paa i ke kukuluia na pae pou alaila kukulu i na pouhana.

I ke kukulu ana i na pouhana, e pii na kanaka elua iluna, ma na pouhana elua, a e kau i ke kaupoku; e nana nae a kaulike, alaila puki mai i ano oiki oluna o kaupoku. O ke kumu o keia hana ana, i ole e poonui ka hale, a hoohenehene ia mai e kekahi akamai e ae. Aka, e hana no a oili ka hale, a ua kapaia ia hale e na kanaka he hale “kukuohi.” I ka paa ana o na pae pou a me na pouhana, e kau mai i na lohelau maluna o na pae pou o ke alo a me ke kua, me kahi auwaha ia ai o na poo o na pou. A pau ka lohelau alaila e hi-a mai i na o-a o ke alo a me ke kua; alaila, puki ia luna a me ka hookuina o na poo me na pae pou ma ka lohelau. O ke ano o ka puki oia ka nakii i na laau o ka hale aole i pili i na mea e ae. A pau keia mau mea i ka hanaia, alaila, e kau i ke kuaiole maluna iho o na o-a a nakii pu me ka laau kaupoku; a o na laau ku o na hakala, oia na pou kuikawa, ua pono ke hana koke ia, a i ole e waiho no a mahope aku.

NO KA HOAHO ANA.

O ka hoaho ana o na hale o Hawaii nei, ua hoaho ia e like me ke ano o ka hale i manaoia; oia hoi i na he hale lauhala ka hale, ekolu ano hale oia: he pili, he hua moa, a he wai. Ina he pili ka hale i manaoia, alaila, eha manamana ke kaawale o ka aho; a i na he wai, elua manamana ke kaawale, a ina he huamoa ka hale, ekolu manamana lima ke kaawale o ka aho. O keia mau inoa nae, ua kapaia ma ka hale lauhala wale no; aole ma na hale e ae, a o kahi i kapa pono ia ai o keia inoa, aia no me ka lauhala, aole e nalo i ka mea i maa i ke ako hale.

I ka hoaho ana nae, e pono e hookaaweleia na aho; oia hoi he aho pueo. Oia aho i nakii pu ia me na pae pou, a o kekahi he aho holowale, oia na aho nakii pu ia me na ahu-i; oia na aho liilii a’u i hai mua ae nei. O ka pou kuikawa, oia na kukuna ma ka olelo Hawaii ponoi. A o kahi e kukulu ia ai o keia mau aho, aia mawaena o na pou a me na o-a, a mawaho aku o na pou kihi o na o-a kihi, ekolu iniha paha ke kaawale mai na pou kihi aku a me na o-a. O ka mea mau nae ma ka hoaho ana, elua aho holowale mawaena o kela a me keia aho pueo. I ka hoaho ana nae i ke kua e hoaho no a paa loa mai lalo a luna, koe aku nae hookahi pi-a mai ke kuaiole mai o ka hale. I ka hoaho ana hoi i ke alo, e waiho i hookahi wa i puka no ka hale, a e hoaho i na wahi e ae e like me ko ke kua. O ka hoaho ana hoi o na hakala, e nakii ia no na aho pueo i na laau ku e ae a koe ka pouhana he laau alii ia, he kapu hoi.

O ka hoaho ana iho la nae keia o ka hale lauhala a me ka hale la-i maloo; a o ko ka hale pili he okoa iki no. Elua papa aho maloko a mawaho mai, ua like ka hoaho ana maloko me ko ka hale lauhala, a mawaho aku he ano kaawale iki ae. A o ka hoaho ana o na hale e ae, he pono hoaho no e like me ka manao o ka mea kukulu hale.

NO KE AKO ANA.

O ke ako ana o kela a me keia hale, he okoa no, aole i like pu, aka, no ke ako ana no o ka hale lauhala, hale pili, a koe aku ko ka hale lau-i maloo; nokamea, he hale pohihihi no ia, a aneane maopopo ole no ia oukou ke hai aku au. A o ke ana o na hale e ae he pono ako no, o keia no na hale pohihihi.

Ina he pili ka hale i manaoia nona hoi ka aho eha manamana ke kaawale, e hana i kui i elua puka ma kekahi welau a mawaena konu, o ka loihi o ke kui, ua like me akahi pi-a me ka hapa. I na hoi he huamo’a a me ka wai i hookahi puka o ka laau kui.

I ka hoomaka ana e ako, e ako mua me elua aho a mahope aku elua a e like no me ka lawa pono i ka makemake. I ka hou ana nae i kela puka kui keia puka kui, e pono e o-a, aole e hoomoe lalani mamuli kulu ka hale; a o ka pono loa ae la no ia e o-a i na puka kui kaula a kaupaewa i ka nana aku. O ka hana ana nae i ka lauhala, e koe i ke kokala, a pau alaila ako aku, a i ole e hooma-u i ka wai. I ke ako ana a paa ka hale a koe oluna, e hana hou i elua aho hou a e kau iho ma kela a me keia aoao o ke kaupoku, a ua kapa ia ia mau aho he aho kopekope a he we-o. A mawaho o keia mau aho i ako ia ai, e kau iho i elua aho hou ma kela a me keia aoao, a mawaena konu ka aho lolo, oia ka aho e pili ana me ke kuaiole, a he kauhuhu ka inoa oia mau aho.

O ke ako ana hoi o ka hale pili, ua like no me keia; aka, o ka nui nae o ka pupu pili e ako aku ai, ua like me akahi piha lima i kela apo ana keia apo ana, i ole e puuhaku ka hale a helelei koke i ka makani. A o ka hale lau-i maloo hoi, aole no i like me ko keia mau hale; aka, he ano e loa. Ua oi aku nae ka nani mamua o laua.

NO KA LOHA ANA.

Mahope iho o ka paa ana o ka hale, e wikiwiki i ka hana i ka loha, o olelo ia mai i ka hale ohule i ka wa hou. O ka loha o ka hale lauhala, he lau ama’uma’u, a penei e hana ai: E pii no ke kanaka i uka, a lawe mai i ka lau ama’uma’u maloo; hana no a nui, alaila hoi mai i ka hale, a penei e hana ai, e haha’i i ka lau amau mawaena i elua apana; alaila e hui i ke kumu me ka welau, a pela e hana ai a pau ke ama’uma’u i ka hanaia. Elua ano hana ana o ka loha, o kekahi ilalo no e hana ai me na laau loloa elua, alaila hoopili aku iluna i ka hio a me ke kaupoku o ka hale. O ka lua, iluna no o ka hale e hana ai a paa.

O ka loha o ka hale pili, he pili no i hili ia ma ke kaupoku a me na hio o ka hale. O ka loha hoi o ka hale lau-i, he pili a he ama’uma’u no, a ua like no nae ka hana ana. Mahope iho o ka paa ana o ka loha, e imi koke i ka halakea o ka hale, oia ka laau koo mawaena konu. O ka halakea kupono, oia ka halakea ula, a o ka laau e hana ai i ka halakea he ohia no ia. A loaa ka halakea, alaila e ke i ke kahua o ka hale; oia hoi e hooponopono i ka lepo oloko a papu like, alaila halii aku ke kalina uala malalo, a o ka mauu maloo aku oia ke ma’u me ke pili, a o ke palau moena iho, a o ka moena maikai aku i kupono i ka moe ana.

A paa ka hale i loha ia, e kukulu aku i ka halakea, oia ka laau koo mawaena o kaupoku. A paa ka halakea, alaila e hana i ka puka, o na laau kupono e hana mau ia ai i kikihi puka, oia ka ulu a me ka ohia. A pau keia mau mea i ka hana ia, alaila e ulana ka wahine i paahu moena pani no ka puka no ka mea o ke pani no ia o ko Hawaii nei hale i ka wa kahiko.

I kekahi manawa nae, ua hana ia i pani puka e like me ka upena, a o kahi e hoopaa ia ai o keia pani puka, aia no ma ka aoao maluna o ka puka; i na e pani e kuu iho ilalo, a ina e wehe e owili ae iluna. I ka wa i hana ia ai o na kikihi puka, oia ka wa e okiia ai o ka piko o ka hale, aia kela mau lauhala e weuweu iho ana ma ka puka komo. I ke oki ana nae, e pono e lawe mai i aholehole a me ke ahuahu ko, a oki pu iho me ka olelo iho penei: “Eia wau o mea he kanaka kukulu hale, ke oki nei au i ka piko o ka hale; nolaila e lawe aku i na mea pilikia a pau mai ka hale aku. Amama.”

I ka pau ana ae la o na mea nui a pau o ka hale, e pono no e kalua ka puaa me ka ai, a ahaaina no ka luhi; a ua kapaia ia ahaaina ana, he ahaaina komo hale.

O keia iho la na mea i loaa ia’u o ke kukulu hale ana a me ka hana ana. Aka, he mau rula nae ka’u i lohe ai no ka moe ana oloko o ka hale a me ka hooponopono ana a ko Hawaii nei:

1. E hana i kapuahi. O ke kumu e hana ia ai pela i paa ka hale a pumehana no hoi, i noho ae no ia a anuanu, hoi aku ma kae kapuahi e moe ai.

2. E moe mau mawaena konu o ka hale. O ke kumu o keia hana ana, no ka makau o make i ka hou ia mai mawaho e ka powa i ka laau. A o kekahi e hoopaa i na puaa mawaho o ka hale, i hele mai ia o ke kanaka powa, alaila, puiwa ka puaa a hu ae la, alaila, ala e ae no ke kanaka oloko. A ina hoi he ilio e moe pu no. O ke kumu e moe pu ai, i na e hele mai ke kanaka powa, a komo iloko a umi i ke kanaka oloko e moe ana, alaila ala ae no ka ilio a nahu i ke kanaka kolohe. Oia no ka maa o ka Hawaii i ka moe pu me ka ilio.

3. No ka ai ana. He nui wale na wa e ai ai o ka Hawaii, o ke aumoe a me ke ahiahi, kakahiaka nui. A o kahi e waiho ai o na wahi paipu e waiho no ma ka aoao, i ala ae no ai, ke pololi. Aole i maa ko Hawaii nei i ka ai pu, ai ae no ia, a ai ae no ia e like me kona pololi, a ke hana ia nei no pela i keia wa.

4. No ka moe ana. I ka moe ana e moe pu no ka makuakane, ka makuahine me na keiki. I kekahi wa mawaena na keiki, a i kahi wa ma na aoao e moe ai. Hookahi no kapa e moe pu ai.

He nui no paha na mea i koe, aka o ka mea keia i loaa ia’u.

J. Hooili.

KE ANO O KE KUKULU HALE ANA.

He nui no a lehulehu na hale i hana ia ma Hawaii nei i ka wa kahiko. No na hale pili: He maikai no kekahi hale pili i ka wa kahiko, a he nui no hoi, aka, o ka hapa nui, aohe mau hale nui, aohe hoi he maikai, he haahaa uuku wale iho no ka hapa nui o na hale ia wa.

Ina makemake ke kanaka e kukulu hale, penei ka hana ana: Hoomaikai mua ka mea nona ka hale i ke kahua, a e ke hoi a papu like, alaila, e eli mua i ka lua o na pou kihi eha o ka hale a hohonu, alaila, kukulu iho na pou kihi, me ka ho-o-o ana i ka makalua i ka pohaku liilii, alaila, kanu iho i ka lepo me ka hana ia a paa loa keia mau pou kihi. E kau iho i kaula maluna iho o keia mau pou kihi, mai kekahi pou a i kekahi pou, a e hoailona mawaena oia kaula i kahi e eli ai na lua o na pou mawaena, a e eli iho malaila a hamama like na lua, alaila, kukulu iho na pou me ka hoohalike loa nae a like me na pou o ke kihi. E hoopaa i keia mau pou apaa e like me ko na pou kihi hoopaa ana; a e like no hoi me ka hana ana i na pou o keia aoao pela nohoi ma kekahi aoao. A pau na pou i ke kukulu ia, alaila, e kau iho i ka lohelau mai kela kihi keia kihi. O ka pae pou nae ma ke kua e kukulu mua ai, alaila, e kauhilo mua i ka lohelau me ke kaula ma na aoao elua, a mawaena konu o na kala e eli ai i ka lua o na pou hana. O ka pou hana, oia ka laau loihi i kukulu ia ma ke kala mai lalo a i luna kahi e hui ai na welau o na o-a o kela aoao keia aoao. Kukulu iho ua mau pou hana nei, a e hoopaa nohoi i keia mau laau me ka pohaku liilii a me ka lepo. E kau i ke kaula mai kekahi pou hana a i kekahi pou hana. Alaila, e kau iho i ke kauhuhu a e hoopaa iaia me ke kaula; a paa keia mau mea, alaila, hia aku ke o-a o ke kua a me ke alo, a kau pono i ke kauhuhu, a e hoopaa i ke o-a ke kua me ko ke alo, pela e hana ai a pau na o-a i ka hoopaa ia, me ke kau iho nae i ke kumu o ke o-a maluna iho o ka lohelau, e komo ana ka waha o ke o-a me ka mai o ka pou, pela e hana ai apau. Alaila, e kau iho i ke kuaiole maluna iho a e hauhoa i keia kuaiole me ke kauhuhu ma kela koo keia koo o na o-a alaila, nakinaki olalo o na o-a me ka lohelau me ka pou, alaila, kukulu hou i mau laau ma na hakala a elua me ka hana ana a paa.

NO KA HOAHO ANA.

E hookawale mua i mau aho mahuahua i mau ahu pueo. O ka aho pueo, oia ka aho i hoopaa pu ia me ke o-a me ke ano kaawale iki. I ka wa e hoopaa ia ai keia aho pueo a paa, alaila, hookomo iho i na aho liilii iho mawaena o na aho pueo a e kau iho i ahohui maluna pono o ke o-a mawaena o kekahi o-a a me kekahi o-a. E hauhoa i keia ahohui me na aho apau; pela e hana ai apau na aho.

NO KE AKO ANA.

O ke ako ana, e hahau mua i ka hako, a i ole ka hako, ke akaakai a lauhala paha, alaila, e ka aku me ke kaula. I ke ka ana nae, aole pono ke ka lalani o kulu auanei, aka, e hoalo ke ka ana i ole e kulu. A paa i ke pai ia i ka hako, lauhala paha, alaila, papai aku ke pili. O ka piha pono o ka lima i ke pili ke hopu aku, oia ke ana e hana ai a oi iki aku nohoi, me ka hana ia no hoi a paa me ke kaula i hoopaa ia ai ka hako, pela e hana aku ai a paa.

NO KE KAUPOKU ANA.

I ke kaupoku ana, e hehi mua mai kekahi kihi a i kekahi kihi, alaila, e kau iho i ka aho lolo, a e hoopaa pu ia aho me ke kuaiole, a i ole ia, me ke kaula i ka ia ai ke pili; a e ka i ke pili ma kela aoao keia aoao o keia aho lolo; e kukulu like nae i na poo o ka mauu. A paa keia, alaila kau hou iho, a e hana e like me ko ke aho lolo mua, e hoolahilahi nae i ke pili o keia aho lolo, alaila, e kau iho i ka aho owili; oia ka aho e wili ai i ka mauu, e huna ana nae i ke poo o ka mauu a me ka aho mai kahi kihi a i kahi kihi, apau i ka wili ia hili aku i ole e alaa ia mai e ka makani.

NO KA HALE LA-I.

Ua hana ia keia hale no ka pii ana i uka o ke kuahiwi i ke kapilimanu a mahiai paha. I ka wa e makemake ai ke kanaka e moe i uka, o ka hale ia e hana ai, he hikiwawe ma ka hana ana a he malu a he paa nohoi. O na laau e hana ia ai, he noni, ua kapaia kona inoa he noni-a, a me na laau kupono e ae no hoi, aka, aohe pou o keia hale, he laau hoopio wale no kona mai lalo a i luna, ma kela aoao keia aoao.

NO KA HOAHO ANA.

O ka hoaho aole pono ke hookawale aku, aka, e hoopili iki mai nokamea, he pokopoko ka la-i, aole hoi e pono i ka la-i maka, aka, he la-i maloo i paa, i ole e popopo wale. O ka hana ana, ua pelupelu ia ka la-i i ka aho me ka hoopaa ia no i ke kaula, pela e hana aku ai a hiki i ka paa ana. Aole no hoi no ke kapili manu wale keia hale a me ka mahiai i hana ia ai, aka, ua hana ia no i hale noho maoli no a loihi. Ua paa no keia hale no na makahiki elua a oi ae paha; he hale liilii wale iho no keia, ua ane like me ke cone puoa, ua kapaia ka inoa o ua hale liilii nei he pupupu hale a he wahi pepepe hale.

NO KA HALE LAUMAIA.

He pono laau no ko keia hale e kukulu ai, ua like nohoi ke kukulu ana o keia me ka hale la-i, he laau oio i hiki ke halawai oluna a akea pono olalo kahi e noho ai, aka, he okoa iki ka hoaho ana o keia; o ko ka la-i hoi, he haiki mai ke kau ana o ka aho, a o ko ka laumaia nei hoi he hookaawele aku ke kau ana o ka aho, no ka mea, he loloa ka laumaia. Ua hana ia nohoi keia hale no ka pii ana i uka; o kekahi keia o na hale e hana mau ia ai. Ke pii iuka, he hikiwawe ma ka hana ana. Ua loihi no ka noho ia ana o keia hale me ka poino ole. Ua kaulana no hoi keia hale laumaia, o kona mea i kaulana ai, o Pumaia ke kane a o Kamakakehau ka wahine, i ka wa o ko laua noho pu ana ua pii laua i ke kuahiwi i ke kua laau; ua haalele ia o Pumaia e ka wahine, ua lilo oia ia Koae, he kanaka ia no kekahi wahi mai, ua pepehi ia o Pumaia e Koae a make; a he pumaia ka inoa o ka hale; a no ka make ana o Pumaia, nolaila, kapa ia ai ka inoa o keia hale he laumaia. A o Pumaia nohoi, he kanaka aimoku ia no kekahi aina; he loihi aku no ka wehewehe ana o keia mea kaulana, aka, he pono nae ia’u e hoopokole.

NO KA HALE ILIKOA.

O ke ano o keia hale, ua like no ia me ka hale la-i a me ka hale laumaia ke ano o ke kukulu ana, aka, o ke pili o keia hale, he ilikoa; ua akaakaa ia ka ili o ke koa a uhi mai mawaho. Ua hana ia no keia hale no ka pii ana iuka i ke kalai waa a no na hana e ae no hoi; a he pono laau no ko keia hale. No ka uhi ana ia i ka ilikoa, nolaila ua kapaia he hale ilikoa.

NO KA HALE AMA’U.

O ka hale ama’u, aohe ona pou laau maoli, aohe hoi he o-a, aohe kaupoku, aka, o kona ano, he uhaki mai no i ka ama’u me ka iwi a hou ma kela aoao keia aoao, me ka hookaawale nohoi ia waena i wahi e noho ai, a e hoopio ae nohoi ia luna a e hakii iho no me ke kaula.

O kekahi ua kukulu maoli ia no ka pou ke o-a a me na aho, e like me ko ka hale pili hana ana alaila papai aku ke ama’u mawaho me ka omau ia i ke kaula.

NO KA HALE HA-KO.

O keia hale, aia no i ke ano hale a ka mea makemake hana hale e hana ai me ka hoomakaukau no hoi i na mea apau o ka hale. O kona uhi mawaho, he ha-ko; ua pelupelu ia ka ha-ko i ka aho a ma na kihi eha o ka hale, he ama’u ka mea e hana ai, a pela nohoi ma kaupoku. No ka uhi ana ia o keia hale i ka ha-ko, ua kapaia kana inoa, he hale ha-ko.

NO KA HALE APE.

Ua kukulu ia keia hale no ka pii ana i uka i ke kahi olona, a makemake ke kanaka e moe iuka, kukulu ae no ia i na laau, me ka hoaho ana a uhi mai ka lau o ka ape mawaho; ua kapa ia kona inoa, he hale ape.

NO KA HALE PAINIU.

Ua like no ka paa o keia hale me ka hale la-i; ua paa no ia no na makahiki elua a oi ae. O keia painiu aole ia e ulu ma ka honua, aia kona wahi e ulu ai maluna o ka ohia, a laau e ae no hoi. O kona hana ana, ua like me ka ha-ko ka pelupelu ia o ka lau i ka aho; a no kona uhi ia ana i ke painiu ua kapaia kona inoa, he hale painiu.

NO KA HALE LEPO.

Ua kukulu ia na laau o ka hale, a ua hoaho ia, alaila, e uhi iho maluna i ka laumaia, alaila, hoouhi mai ka eka lepo maluna iho o ka laumaia i ole e komo ka lepo iloko. No kona uhi ia ana i ka lepo ua kapa ia oia, he hale lepo.

NO KA HALE EKAHA.

O ke ano o ka hana ana i keia hale, ua like me ka hana ana i ka hale la-i, he pelupelu mai, alaila, hoopaa ia maloko o ka aho, ua ike nui ia keia hale ma na wahi mahiai iloko o na ulu laau.

NO KA HALE KALAMALO.

Ua like no kona kukulu ana me ke hale pili. O ka ha-ko maloko a i ole ia, he uki, alaila, mawaho mai ke kalamalo. Ua kapaia keia hale, he hale kalamalo. Ua ano like keia kalamalo me ka mea ala ma kahi o Bishop, he wailukini paha kona inoa.

NO KA HALE LAUHALA.

Ua kukulu ia no na pou o keia hale a me na o-a aka, o ka uhi o keia mawaho he lauhala. Ho-u ia ka lauhala i ka wai a ma-u, alaila, koekoe aku ke kokala, a pau ke kokala, alaila, papai aku; ua like ke pai ana me ko ka la-i, ho-o-o maloko o ka aho i ka lauhala, me ka hoopaa ia i ke kaula.

NO KA HALE LOULU.

O ka mu-o o ke loulu, oia ka mea e uhi ai mawaho o ka hale; aole nae o ka mu-o i mohala ole, aka, o ka mu-o i mohala. O ke ano o keia loulu, ua ano like no ia me ka niu. O na mea paahana a ka poe kahiko e oki ai i na laau kukulu hale, he mau pahoa oioi i hanaia a oi loa.

He mau hale aku no paha koe, aka, no ka pau e o kuu pepa, ke oki nei au maanei.

Josia Waolani.

MOOLELO NO KA LAUHALA.

O ka inoa o ka lauhala o Ohiohikupua; mai lalo mai o ke kai kona wahi i kupu mai ai, kupu ae la ia a hala maluna o ke kai, a ku kilakila iho la ia me he ao opua la i ka nana aku, a mahope iho o kona ulu ana ae a kiekie a he manawa loihi iki mahope iho. Hoomaka o Pele e hele i Hawaii nei, me kona manao e puka koke ana ia i Hawaii nei, eia ka aole; i kona hele ana mai ua kupono i kahi i ulu ai ua kumu hala nei, paa iho la ia i ka umiki ia e ke kokala o ua lauhala nei, o kakou aku ka hoi o kanaka ma keia aoao; hooke mai la o ua o Pele i ka mana ona a aole hemo, a mahope iki iho hiki mai ke kaikunane, o Paao kona inoa, me ka ipukai kai. I aku la o Pele: “Pilikia au la e ke kaikunane,” ia manawa pii ae la kela a maluna nini iho la i ke kai; mae iho ka muo alaila, hemo ae la o Pele. No ka nui o kona ukiuki, pii aela ia maluna huhuki i ka muo kiola ma kela wahi keia wahi. Kau mai la kekahi muo i Hawaii nei, oia ke kumu i ulu ai i Hawaii nei; o kahi i ulu mua ai, ma Kohala i Hawaii; nolaila, o Pele ka mea nana i lawe mai i Hawaii nei.

Ina manawa no hoi aole o kakou moena, aka, mamuli o ka noonoo ana o kekahi alii kaulana oia wa, o Lauhiki kona inoa, e hoolilo i keia lauhala i moena mamuli o ka ulana ana o na wahine, a lilo i moena, o ka wahine mua no nana i ulana o Lauhiki no, no laila ike na wahine a pau.

Eia hoi kekahi hana a ka lauhala, o ka lilo ana i pea waa no ka wa kahiko, mamuli no hoi o ka noonoo ana o kekahi kanaka o Lonoauhi kona inoa, o ka mea no nana i ulana o Lauhiki no, a me kona kaikaina o Haumea a me ka laua mau kaikamahine elima, Kamehaikaua, Meahanipaoa, Lohea, Kahuihuimalanai, Kahoanohookaohu, oia no ka pea o ka waa o Kamehameha ekahi. O keia poe he poe akua no lakou. O ke ano o ka pea ua like me ka poepoe o ka la; i ka wa e holo ai ma ka moana, uhi ia iho la maluna o ke kia o ka waa, i ka nana aku ka, ua like io no me ka la.

Eia kekahi hana o ka lilo ana o ka hua i mea lei no na kanaka o ka wa kahiko. O na wahine nana i hana mua, o Kahuihuimalanai a me Kahoanohookaohu, a mai a laua mai ka laha ana mai a hiki i keia wa.

Eia kekahi; aia maloo ua lei ala i ka a-i, alaila malama iho la a hiki mai ka mai pilikia, he nahu paha a me na mai e kupono ana ia laau, alaila kii ia aku la e hanai; ina no ke ola, ua ola, ina no ka make, ua make.

O ia iho la kahi hunahuna o ka lauhala i loaa ia’u, aka, e hai wau ia oukou, aole i loaa wale mai, aka ua loaa mai mamuli o ke kuai ia ana aku, i kekahi wahi elemakule kahiko, me koiala olelo mai, ina aole e uku aku, alaila, aole e loaa mai. Nolaila, noonoo iho wau, aohe wahi e loaa koke mai ai ia’u, nolaila, ua ae aku au; o ku’u lilo he hapalua dala maoli. Ina pela hou aku mau maoli ka nele e na hoa.

O KEKAHI MAU MEA O KA BAIBALA I ANO LIKE ME KEKAHI MAU MEA I HANAIA MA HAWAII NEI I KA WA KAHIKO.

Elua no hoike nana i hai mai ia’u no kekahi mau mea o Hawaii nei i ano like me ko ka Baibala. Akahi: O ka buke i kapaia Moolelo Hawaii. Elua: Mai kekahi poe kahiko mai e ola nei; mailoko mai o keia mau hoike e loaa’i na mea i hoohalikeia.

NO KE KANAKA MAKA MUA.

Ua ike kakou ma ka Baibala, o Adamu ke kanaka makamua; Kin. 1:27, a mai iaia mai i laha mai ai na kanaka a pau loa o ka honua. Ma ko Hawaii nei hoi, o Kahiko ke kanaka makamua, a nana mai o Wakea, a me na kanaka apau; a he mookuauhau no, elike me ko Adamu.

NO KE KANAKA I PII AKU I KA LANI.

Ua ike ia ma ka Baibala o Elia ka mea i pii aku i ka lani, ma ka mana o ke Akua; 2 Nalii, 2:11, a o Iesu Kristo, ua pii no ia ma kona ano Akua. Pela hoi, ua oleloia ma ko Hawaii nei moolelo, o Lonomuku ka mea i pii i ka lani; he wahine ia, a no ke oki e ana o kana kane i ka wawae, nolaila ua noho ma ka mahina. Ina ka aole i oki ke kane i ka wawae ina ua hiki loa aku oia i kahi o ka la. O kona wahi i pii ai aia ma Hana, ma kahi i kapa ia o Hana-ua-lani-haahaa, oia ka mea i kapaia’i oia wahi, a he mea e aku no kekahi.

NO KE KANAKA ILOKO O KA OPU O KA IA.

O Iona ke kanaka i noho iloko o ka opu o ka ia, wahi a ka Baibala; Iona 1:17, o Kuikuipahu hoi ko Hawaii nei iloko o ka opu o ka mano. He alii ia no Kohala; i kekahi manawa, hele oia i ka heenalu me na kanaka he lehulehu, a ia lakou e hee nalu ana, ua lilo aku la o Kuikuipahu i ke mano; a o kona wahi i pae ai ma Hana no, o ka puu o Kauiki, malaila kahi i ike ia’i e na kanaka. O Eleio ke alii ia manawa e noho ana; o Kipola hoi ame Kipalalaia, na kaula; i ka ike ia ana o Kuikuipahu aole i make, e ola ana no.

NO NA ALII HANA INO.

O Parao ame Herode kekahi o na alii hana ino i hoikeia ma ka Baibala; Puk. 1:8–22; Mat. 2:16, a me kekahi mau alii e aku nohoi. O Hakau hoi ko Hawaii nei alii hana ino. He alii ia no Waipio. O keia alii kai hoolaha ae e okiia ka waiu o na wahine apau loa, a ina e ike aku oia i ke kanaka lima kakau maikai, a me ka lauoho maikai ame ka wahine lauoho maikai, kauoha oia e okiia ke poo, ame ka lima. He mau mea ino e ae no kahi a keia alii i hana ai, Owaia hoi kekahi alii hana ino. Ua oleloia o ka manawa iaia he manawa ino loa piha i na lealea ino.

NO KA LEO I PAE MAI MAI KA LANI MAI.

I ko Iesu manawa i bapetisoia’i e Ioane, ua lohe ia he leo i pae mai la, mai ka lani mai, e olelo ana: “O oe no ka’u keiki punahele he oluolu loa ko’u ia oe;” Luk. 3:22, a he mau leo e ae no kekahi e like me keia, ua loaa keia ma ka Baibala. Pela no hoi ma Hawaii nei, ua lohe ia no he leo mai ka lani mai e ninau ana: “Owai la ke alii o lalo i pono ka noho ana?” “O Kahiko,” wahi a ka haina.

NO KA NELE ANA O KA UA.

I ka manawa o Ahaba ke alii o ka Iseraela, no ka nui loa o kana hana ino, ua olelo aku ke kaula o Elia iaia: “Ma ke ola ana o Iehova ke Akua o ka Iseraela, imua ona e ku nei au, aole auanei he ua, aole hau i na makahiki ekolu, ma ka’u olelo wale no;” 1 Nalii 17:1. Pela no hoi. I ka wa o Hua ke alii o Maui nei o Luahoomoe, ke kaula ia manawa, no ka manao ana o Hua e kalua ia o Luahoomoe i ka imu, nolaila, olelo kela i kana mau keiki, i kahi e noho ai, nokamea, e lawe ana ia i ka ua.

Pela hoi, he nui na mea liilii e ae o Hawaii nei i like me kekahi mau mea o ka Baibala, aka, ua lawa ka’u hoike no keia.

February 15, 1872.

G. Puuloa.

NA LA A ME NA MALAMA.

Iloko o ka malama o Ikua, o Poha-koeleele ka ua; i ka la o Hua, a i ke awakea hele aku oia e kanu. Eia ka inoa o na lau e kanu ai: Hualani, hokeo, lopa, likolehua, kawelo. Penei ke kanu ana; lawe aku oia ekolu lau me ka hookakahaka ana i ka lau me kona lima; a kanu aku oia, waiho aku a hala na mahina elua, hele aku oia e nana: a ike ua ulu pono, eia kana olelo: “Ua ola ka hoi keia noho ana ae, ua maikai ka ulu ana.” Aka, ina hele aku oia ua make a ua ponalo, kaumaha loa ia no ka puka pono ole. Ua maopopo no i ka poe mahiai he wa no ia e puka pono ole ai ka lau, oiai ke kau hooilo ia, nui ka ua a make ka lau. Aka, noho mai oia iloko o ka malama o Ikiiki o ka ihunahuna ka ua, oia hoi, ka ua liilii pulelehua i ka makani, i ka la o Mohalu i ka malama o Ikiiki kanu oia e like me ka mea i hai ia ae la maluna. Eia ka inoa o na uala e kanu ai: Waipalupalu, kokoakeawe a he kuapai, heauau, he haole. Noho oia a hala ka malama o Kaaona a me Hinaiaeleele, hele hou aku oia e nana, a ike ua make kekahi a ua ola. Eia kana olelo: “Ua ola ka’u wahine ame ka’u mau keiki i kahi Ohulu;” noho ua kanaka nei a loihi a ala ka mauu, kuehu aku oia i ka mauu; a pau ia o ke oo no ia o ka lau. Alaila, waiho aku a loihi na la, alaila, kii aku ke kanaka mahiai, hooili i ka lepo; a loaa ka uala maka hooili ana i ka lepo, o ia hoi ka hua i ka wa ame ka hua i ka lala hahai mai oia i ka uala mua. Hoi aku oia a hiki i ka hale, hoa ka imu a kalua a moa hoihoi mai a ka hale, noho oia ma ka puka, penei oia e kahea ai: “Kela ao nui eleele i ka maka o ka opua la olalo iho, e malu malu kiai, kiai ae i ko kaua waena nei la o Keaonui, malu oe i ko kaua waena nei la, e Keaonui, e malu oe mai kela kihi a i keia kihi, e malu oe mai kela iwi a keia iwi; mai malu oe i ko hai waena o huhu ia oe i ke pani i ka la, koekoe ka mea nona ia waena. E Keaonui e! e malu oe i ko kaua waena nei; malu oe i ka pue, malu oe i ka lau o ka kaua ai, i ulu, i piha ka pue i ka uala. E Keaonui e! e malu i ko kaua waena mai uka a kai, mai nae a lalo, elieli kapu, ua noa.”

O keia pule ana oia no ke kahea ana i ke akua e hoi e ai i ka hua mua o ka laua mea kanu. Noho aku oia a hala ka Mahoe mua, a komo aku iloko o ka Mahoe alua. I ka po o Lono, kii aku oia e ai i ka uala, me ka lawe ana i ka uala i ka heiau; nokamea, oia ka po e hoi mai ai o ke akua, e ai i ka ai a kahi pulapula hooulu ai: “ola nohoi ka mea akua, make no hoi ka mea akua ole,” wahi a ka olelo. A hala keia mau malama o ka ai ana o na makua ame na keiki i ka ai, a o na malama hope no hoi keia o ka hooilo, o ka puka no ia iwaho o ke kau. Maanei kakou e waiho ai i ke kamailio ana no ka hooilo, e huli aku kakou e nana i na hana o ke kau.

NO KE KAU: OIA HOI KA WA LA.

Penei ka mahiai ana o ke kau. Hele aku aku ke kanaka mahiai e nana i kahi mahakea, oia hoi kahi nahelehele e ulu nui ana, oia kahi maikai i ka mahi ana. Penei e maopopo ai; i kona mahi ana i ka nahelehele a hina ilalo, a haule mai ka ua, a ma-u iho la ka lepo a me ka nahelehele, oia ke kumu e make ole ai ka lau ke puka iwaho o ke kau, nokamea, ua uhi iho ka nahelehele i ka ma-u o ka lepo. Aka, i ka mahiai ana o ua kanaka nei, iloko o na po o Laaukukahi, Laaukulua, Laaupau, ame Olekukahi, Olekulua, Olepau, ame Kaloakukahi, Kaloakulua, Kaloapau, oia na po maikai i ka mahiai ana, a he mau po no hoi i maa mai ko lakou kupuna mai.

I ka pau ana o ka mahiai ana, waiho aku ka mea mahiai o ka haule mai o ka ua; iloko o ka malama o Welo o pookole ka ua, oia ka ua, he ao ku ia kakou; alaila, hele aku ke kanaka mahiai e ako i ka lau. Eia na inoa o na lau ana e ako ai: he pae, he apo, he kapapa, he mohihi, he uli, a he paa. Oope oia i keia mau lau a waiho aku, a hiki i na kakahiaka e puka mai ai na huihui, oia ka wa e kanu ai i na lau. Penei ke kanu ana: Lawe oia eono lau e kanu ai me ka hoohakahaka e like ma ka mea i hoike ia’e maluna; a pau kona kanu ana, noho oia a loihi kekahi mau la, hele aku oia i ka malama o Nana, i ka la o Kane, e nana i ka mala uala, ua nui ka poino; oia hoi ua pau i ka peeluamoeone a me ke kahuli a ua make wale iho no hoi kahi. I ka malama o Kaulua, i ka la o Lono, i ke ahiahi, hele aku oia e ako i na lau hou. Eia ka inoa o na lau e ako ai: hualani, poni loepaa, awapuhi, uahiapele, pikonui, kupa; oope oia a waiho aku e like me ka mea i hoike ia’e maluna, noho oia a hiki mai ka malama o Kaelo, i ka la o Mauli i ke ahiahi i ka wa e ili ai ka mahina, oia ka wa e kanu ai i ka lau. Penei ke kanu ana: Kiolaola mua keia i ka lau ma ka pue, ewalu nae lau o ka pue hookahi; kanu mai oia. A pau, noho aku oia a hala na malama ino, a loihi ka noho ana, a i ka malama o Kaaona hele oia e hooili i ka lepo i ka pue o ka uala, a loaa mua iaia ka uala i ka wa i ka lala, hoi aku oia me ka wahie a ho-a i ka imu a kalua a moa. Kahea aku oia penei: “Keaonui i ka maka o ka opua ilalo iho, e hoi e ai i ka ai.” A hala ka malama o Welehu, o Makalii, a o Hinaiaeleele, a komo i ka malama o Nana i ka la o Mauli hoonana kane, hoonana ka wahine, kau na pualei i ke poo, hele e eli i ka uala a ike na kane ame na wahine. Penei ka olelo a ka mea palaualelo: “E! eia ka’u pue uala,” a “eia no hoi kau,” a papa aku kekahi i kekahi; “mai kii mai oe i ka’u” o ka eli no ia a loaa, ka uala. Aohe nae he nunui he makalii wale no; hookahi mea e ola ai o ka ohana o ka malama i ka palula, oia ka ai e ola ai ke ole ka hua. A olelo ae kekahi penei: “Aole no keia o na malama e hua nui ai ka uala; he malama ulu palula wale no keia, he aa noi ke kumu. Eia ka malama e kanu ai i hua.” I ka la o Hilo kii aku ka mahiai i na lau; eia ka inoa: kola, nika, pukeleawe, hiiaka, lapa, huamoa; waiho aku e like me ka mea i hoike ia. Aia hiki mai ka la o Hoaka oia ka wa e kanu ai, e kanu e like me ka mea i hoike ia maluna, a hala o Ikiiki pau ke kaumaha o ke kanaka mahiai, manao ae oia o ke ola o ka ohana; a i ka la o Olekukahi, Olekulua, Olekupau, oia na la e pue ai i ka uala; noho aku oia a hala napoo Mohalu, o Hua, o Akua, o Hoku, o Mahealani, o Kulu, a i ka la hope o Akua hele oia ma kona mala i ka wa e puka mai ai na kao, oia hoi ka lalani, a ku oia ma ke kihi o ka mala, penei oia e kahea ai: “E Kanepuaa, eku i uka, eku i kai, eku i nae, eku i lalo, eku iwaena o ka kaua mala uala nei la, e Kanepuaa, eku oe mai kela kihi a i keia kihi, mai kela kaika a i keia kaika, mai kela iwi a i keia iwi, i hua i ka mole, i hua i ke kano, i hua i ke aakolo i ka wa.” A pau kana pule ana, noho aku oia a hala Kaloakukahi, Kaloakulua, Kaloapau, a i ka la o Kane, hoomakaukau ke kane ame ka wahine i mau koko no ka uala, a i ka la o Lono, hoomaka ka eli ana o ka uala. Ekolu no uala o ka pue, nunui nohoi ka uala. Ua hai mai kekahi elemakule i ke ana, a ua ana wau ekolu kapuai ke anapuni, olioli wale ae e mahiai uala i ka nunui o ka hua: Hoi mai ke kane ame ka wahine, kalua ka puaa me ka uala.

[AOLE I PAU.]

NO KA LA-I.

O ka la-i oia no kekahi o na laau e ulu ana ma kuahiwi. Ua ulu oia ma na awawa, na puu, na kualapa, na kipapali. O keia laau o ka la-i he loloa no, aohe nae ona nunui e like me kekahi mau laau e ae. Ua ulu no paha ka la-i ma na mokupuni i noho ia e kanaka, aole i maopopo loa ia’u.

O kahi i loaa mai ai ka la-i aole i loaa ia’u; he loaa mai paha mai iloko mai o kahi mea, a i ole he mea ulu wale mai no. E nana kakou i na hana a ka la-i.

NA HANA A KONA LAU.

O ka lau la-i, he mea no ia e hoopau ai i ka pilikia o ke kanaka, oia hoi ma ka hana ia ana i hale i wahi e noho ai ke kanaka, a kapaia ia hale, “hale la-i.” E like me ke ’lii i kukulu ai i hale la-i nona ma Puulaina, a kapaia ia puu ia manawa o Puulai, e like me ka mea a kakou i lohe ai mamua iho nei. He kapa no hoi ia no kekahi poe ma ka haku ia ana a paa, alaila aahu.

He mea lau lawaia ke hili ia a loihi, nana e hoa mai ka ia iloko o ka upena. He mea kauwewe imu i mea e paa ai ka mahu a moa ka ai. He mea pulehu i’a nohoi. He mea pai ai. He moku nohoi ia na kekahi poe i ka wa kahiko. He pau hula ke haku ia a paa, na ka poe hula. He mea ahaaina nohoi. He pulumi moena i pau ai ka lepo. A o ka iwi owaena o ka lau, he mea hana papale ia. O ka lau nohoi he mea hana ia i pu-la-i i mea hookani ma ke puhi ana aku nohoi.

Ma ka pu la-i nohoi i lilo ai na kaikuahine o Aiwohikupua i poe aikane na Laieikawai, a noho like lakou me ka oluolu. Pela nohoi o Malio ke kaikuahine o Halaaniani i kii ai ia Laielohelohe me ka pu la-i, ke kaikaina o Laieikawai, i ka wa i makemake ai o Halaaniani e moe ia Laielohelohe, aole nae i loaa ia laua.

O ka lau no hoi o ka la-i, he mea kuehu i ka mai, i pau ka mai i ka wa kahiko. Ina he puupuu ka mai, alaila, kii i ka la-i, i mea hoomoe pu, i ole e pipili ka puupuu i ka moena a eha, ina he lau la-i, aole e pipili, a he mau nohoi ka ma-u, aole e wela ka ili. A he mea lei ia no e kekahi poe ma ka a-i, i ole e loaa i ka mai, na ka la-i e pale aku i ka mai a pakele.

O KE KUMU O KA LA-I.

He auhau nohoi ia, he mea kao-ahi ke maloo. A o kona wahi nohoi ia e ulu ai o ka auki, ina makemake i pa la-i, alaila, kii, a kanu a puni, a mahope ulu. Ka mea hoi i olelo ia no ka auki. Aia ma Waipio he muliwai, a he mano aikanaka ko laila, penei: I ka wa e hele aku ai a hiki ilaila, aohe uapo ia wa, ku iho ma kae o ka muliwai, a kiloi aku i ka auki; a i nalowale koke ka auki, alaila hoi, he mano o loko, aohe i hele, ina e lele pau loa, aka, i kiloi a aohe nalowale iki o ka auki, alaila, aohe mano, ua hele i kahi i hele ai, lele ino a au wikiwiki, nokamea, aole akea loa ka; ina e au lohi loaa koke mai no i ka mano ke ahikanana o ka moana, a loaa kaiala mea ai, kani kaiala aka, ua loaa iaiala.

O KA MOLE, OIA HOI KAHI MALALO O KA LEPO.