Chapter III: Preface: Decoration (3)

19.13: Livy relates that at the capture of the Latin town
Corniculum, Servius' father was killed and his mother taken
prisoner. Out of respect to her high rank, Tanaquil set her free
and welcomed her to the palace. There Servius was born, and he was
brought up in Tarquin's household.
19.14: #ferunt . . . accidisse#: in English, the verb
corresponding to #ferunt# would be parenthetical, thus:
'a prodigy, _they say_, happened.'
19.15: #prôdigium . . . mîrâbile#: 'a prodigy, strange to look
upon, and marvelously fulfilled.' #vîsû# and #êventû# are
ablatives of specification to #mîrâbile#: H 480 (424): M 650:
A 253: G 397: B 226, 1.
20.1: #Flammae speciês#: 'the semblance of fire.' We may render
the whole sentence, 'Fire seemed to envelop,' etc.
20.2: #summam . . . intellêxit#: cf. p. 17, n. 12.
20.3: Cf. p. 1, n. 5.
20.4: governed by _êducâbat_ understood.
20.5: _quîdam_ and _ûnus_ often have no more force than the
English indefinite article.
20.6: #mîlitibus . . . dîmicantibus#: causal.
20.7: #raptum . . . mîsit#: cf. p. 2, n. 8. To lose the standard
was as much of a disgrace then as it is now to lose the flag.
20.8: #Cûius . . . grâtiâ#: an expression of purpose = _quod ut
reciperet_.
20.9: Roman houses in general had no windows on the ground floor.
20.10: Cf. p. 19, n. 12.
20.11: H 603, 2 (519, 2): M 921: A 328: G 572: B 293, III, 2, and
p. xx, G 3.
20.12: dat. with #dictô audientês essent#, which together =
_pârêrent_: H 426 (385, I): M 530: A 227 and N. 2: G 346 and N. 5:
B 187, II. #dictô# is dat. with #audientês#, which here itself =
'obeying.'
20.13: i.e. instead of being formally chosen king by the senate
and people (p. 15, n. 11).
20.14: _subigô_.
20.15: #fossâs . . . dûxit#: this statement harmonizes with VI,
14: see note there. Remains of the wall and ditch are extant,
especially along the east side of the Esquiline, Viminal, and
Quirinal hills.
20.16: The census was not, as with us, a mere enumeration of the
inhabitants, but an enrollment and classification of them
according to property for purposes of taxation and military
service. Hence the clause #in . . . distribuit# is in part an
explanation of #cênsum ôrdinâvit#.
20.17: These classes were six in number.
20.18: According to Livy, there were 193 centuries. At elections
each century cast a single vote, the opinion of the majority of
its members being regarded as the voice of the whole century. The
first, or richest class, contained 98 centuries, and so controlled
98 votes, more than a majority.
21.1: #Iam tum#: 'even in those early days.'
21.2: This temple was one of the seven wonders of the ancient
world. See Acts xix, 24 f.
21.3: #commûniter . . . factum# (_esse_): 'that the states of Asia
had united in building it.' How literally?
21.4: #et ipsî# = _etiam ipsî_, or _ipsî quoque_: 'they too,' i.e.
as well as the _cîvitâtês Asiae_.
21.5: 'in conjunction with.' The whole might have been expressed
thus: _ut illî_ (i.e. the _Latînî_) _et populus Rômânus . . .
aedificârent_. Cf. lines 23, 24.
21.6: #Quô factô# = _postquam hôc_ (i.e. the building of the
temple) _factum est_.
21.7: Cf. p. 18, n. 17.
21.8: Sc. _esse_. For the personal construction #dîcitur#, see
H 611, 1 (534, I and N. 1): M 962: A 330, _b_, 1: G 528, 1: B 332.
21.9: Subjunctive, because in a subordinate clause of indir. disc.
For the tense, cf. p. 6, n. 1.
21.10: '_The_ (aforesaid) Latin,' mentioned in l. 28. This is one
of the cases where Latin suffers from the lack of the definite
article.
21.11: 'cunningly.' Cf. p. 4, n. 4.
21.12: The Tiber ran close to the foot of the Aventine hill on
which (l. 26) the temple of Diana stood.
21.13: = _cum habêret_, 'since he had.' #cum . . . vidêret# is
also causal.
21.14: abl. of quality: H 473, 2 (419, II): M 643: A 251: G 400:
B 224.
21.15: #ferôcem . . . ferôcî#: note that the order in the second
of these two pairs of words is the reverse of that in the first.
Cf. l. 36, _alteram ferôcem, mîtem alteram_. This arrangement is
called _Chiasmus_: H 666, 2 (562): M 1150: A 344, _f_, and N.:
G 682, and R.: B 350, II, _c_).
22.1: The daughter of Tullius.
22.2: #advocâtô . . . coepit# = _senâtum advocâvit et . . .
coepit_. Cf. p. 2, n. 8.
22.3: #quâ rê . . . contendit#: 'while Servius, after he had heard
of this action, was hastening,' etc. For the tense of #contendit#,
see p. 3, n. 14.
22.4: Sc. _Cûriae_.
22.5: #dêcessisset . . . redîret#: 'had departed . . . and _was_
returning.'
22.6: #super ipsum corpus#: 'over the _very_ body'; #ipsum#
emphasizes the wickedness of Tullia. Roman feeling usually
required that the utmost respect be shown to the bodies of the
dead.
22.7: Used here as in VI, 27.]

#VIII. Tarquinius Superbus, Romanorum rex septimus et ultimus# [[stripped text]]

534-510 B.C.

Tarquinius Superbus regnum sceleste occupavit. Tamen bello strenuus Latinos Sabinosque domuit. Urbem Gabios in potestatem redegit fraude Sexti filii. Is cum indigne ferret eam urbem a patre expugnari non posse, ad Gabinos se contulit, patris saevitiam in se conquerens. Benigne a Gabinis exceptus paulatim eorum benevolentiam consequitur, fictis blanditiis ita eos adliciens, ut apud omnes plurimum posset, et ad postremum dux belli eligeretur. Tum e suis unum ad patrem mittit sciscitatum quidnam se facere vellet. Pater nuntio filii nihil respondit, sed velut deliberabundus in hortum transiit ibique inambulans sequente nuntio altissima papaverum capita baculo decussit. Nuntius, fessus exspectando, rediit Gabios. Sextus, cognito silentio patris et facto, intellexit quid vellet pater. Primores civitatis interemit patrique urbem sine ulla dimicatione tradidit.

Postea rex Ardeam urbem obsidebat. Ibi cum in castris essent, Tarquinius Collatinus, sorore regis natus, forte cenabat apud Sextum Tarquinium cum iuvenibus regiis. Incidit de uxoribus mentio; cum suam unusquisque laudaret, placuit experiri. Itaque citatis equis Romam avolant; regias nurus in convivio et luxu deprehendunt. Pergunt inde Collatiam; Lucretiam, Collatini uxorem, inter ancillas lanae deditam inveniunt. Ea ergo ceteris praestare iudicatur. Paucis interiectis diebus Sextus Collatiam rediit et Lucretiae vim attulit. Illa postero die, advocatispatre et coniuge, rem exposuit et se cultro, quem sub veste abditum habebat, occidit. Conclamat vir paterque et in exitium regum coniurant. Tarquinio Romam redeunti clausae sunt urbis portae et exsilium indictum.

In antiquis annalibus memoriae haec sunt prodita. Anus hospita atque incognita ad Tarquinium quondam Superbum regem adiit, novem libros ferens, quos esse dicebat divina oracula: eos se velle venumdare. Tarquinius pretium percontatus est: mulier nimium atque immensum poposcit. Rex, quasi anus aetate desiperet, derisit. Tum illa foculum cum igni apponit et tres libros ex novem deurit; et, ecquid reliquos sex eodem pretio emere vellet, regem interrogavit. Sed Tarquinius id multo risit magis, dixitque anum iam procul dubio delirare. Mulier ibidem statim tres alios libros exussit; atque id ipsum denuo placide rogat, ut tres reliquos eodem illo pretio emat. Tarquinius ore iam serio atque attentiore animo fit; eam constantiam confidentiamque non neglegendam intellegit: libros tres reliquos mercatur nihilo minore pretio quam quod erat petitum pro omnibus. Sed eam mulierem tunc a Tarquinio digressam postea nusquam loci visam constitit. Libri tres in sacrario conditi Sibyllinique appellati. Ad eos, quasi ad oraculum, Quindecemviri adeunt, cum dii immortales publice consulendi sunt.

#VIII. Tarquinius Superbus, Rômânôrum rêx septimus et ûltimus#
[[as printed]]

534-510 B.C.

Tarquinius Superbus rêgnum scelestê[8] occupâvit.[9] Tamen bellô
strênuus Latînôs Sabînôsque domuit. Urbem Gabiôs in potestâtem
redêgit fraude Sextî fîliî. Is cum indîgnê ferret eam urbem
â patre expûgnârî nôn posse,[10] ad Gabînôs sê contulit, patris
saevitiam
in sê conquerêns. Benîgnê â Gabînîs exceptus paulâtim {5}
eôrum benevolentiam cônsequitur, fîctîs blanditiîs ita eôs adliciêns,
[[23]]
ut apud omnês plûrimum posset,[1] et ad postrêmum dux bellî
êligerêtur. Tum ê suîs ûnum ad patrem mittit scîscitâtum[2]
quidnam sê[3] facere vellet. Pater nûntiô fîliî nihil respondit, sed
velut dêlîberâbundus[4] in hortum trânsiit ibique inambulâns {10}
sequente nûntiô altissima[5] papâverum capita baculô dêcussit.
Nûntius, fessus exspectandô, rediit Gabiôs. Sextus, côgnitô
silentiô patris et factô,[6] intellêxit[7] quid vellet pater.
Prîmôrês cîvitâtis interêmit patrîque urbem sine ûllâ dîmicâtiône
trâdidit. {15}

Posteâ rêx Ardeam urbem obsidêbat. Ibi cum in castrîs essent,
Tarquinius Collâtînus, sorôre[8] rêgis nâtus, forte cênâbat apud
Sextum Tarquinium cum iuvenibus[9] rêgiîs. Incidit[10] dê uxôribus
mentiô; cum suam ûnusquisque laudâret, placuit experîrî.
Itaque citâtîs[11] equîs Rômam âvolant; rêgiâs[12] nurûs in
convîviô[13] {20}
et lûxû dêprehendunt. Pergunt inde Collâtiam[14]; Lucrêtiam,
Collâtînî uxôrem, inter ancillâs lânae[15] dêditam inveniunt. Ea
ergô cêterîs praestâre iûdicâtur. Paucîs interiectîs diêbus Sextus
Collâtiam rediit et Lucrêtiae vim[16] attulit. Illa posterô diê,
advocâtîs
patre et coniuge, rem exposuit et sê cultrô, quem sub veste {25}
[[24]]
abditum habêbat, occîdit. Conclâmat vir paterque et in[1] exitium
rêgum coniûrant. Tarquiniô[2] Rômam redeuntî clausae sunt
urbis portae et exsilium indictum.[3]

In antîquîs annâlibus memoriae haec sunt prôdita.[4] Anus
hospita atque incôgnita ad Tarquinium quondam Superbum rêgem {30}
adiit,[5] novem librôs ferêns, quôs esse dîcêbat dîvîna ôrâcula: eôs
sê velle[6] vênumdare. Tarquinius pretium percontâtus est: mulier
nimium atque immênsum popôscit. Rêx, quasi[7] anus aetâte dêsiperet,
dêrîsit.[8] Tum illa foculum cum îgnî appônit et três librôs
ex novem deûrit; et, ecquid reliquôs sex eôdem pretiô[9] emere {35}
vellet, rêgem interrogâvit. Sed Tarquinius id multô rîsit magis,
dîxitque anum iam procul dubiô dêlîrâre. Mulier ibîdem statim
três aliôs librôs exûssit[10]; atque id[11] ipsum dênuô placidê rogat,
ut[12] três reliquôs eôdem illô pretiô emat. Tarquinius ôre[13] iam
sêriô atque attentiôre animô[13] fit; eam[14] cônstantiam
cônfîdentiamque {40}
nôn neglegendam[15] intellegit: librôs três reliquôs mercâtur
nihilô minôre pretiô[9] quam quod erat petîtum prô omnibus. Sed
eam mulierem tunc â Tarquiniô dîgressam[16] posteâ nûsquam locî
vîsam[15] cônstitit. Librî[17] três in sacrâriô conditî Sibyllînîque
appellâtî. Ad eôs, quasi ad ôrâculum, Quîndecemvirî adeunt, cum {45}
diî immortâlês pûblicê cônsulendî sunt.

[Footnotes: VIII (pages 22-24)

22.8: Cf. the whole description VII, 40-53.
22.9: not 'occupied.'
22.10: The infinitive depends on #indîgnê ferret#, an expression
of emotion. Cf. p. 19, n. 6.
23.1: #plûrimum posset#: 'he possessed great influence.'
#plûrimum# is an accusative of extent.
23.2: Cf. p. 5, n. 20.
23.3: #sê# refers to Sextus. Sextus asked his father through the
messenger: _Quidnam mê facere vîs?_
23.4: Adjectives ending in -_bundus_ generally have the force of
the English present participle active.
23.5: #altissima . . . capita# = 'the heads of the tallest
poppies.' How literally?
23.6: #factô# is here a noun.
23.7: It has been shown that the whole of this story was derived
from Greek sources, and that the incident described in the text
is, so far as Gabii is concerned, without foundation.
23.8: H 469, 2 (415, II): M 609: A 244: G 395: B 215.
23.9: #iuvenibus rêgiîs#: 'the princes.'
23.10: #Incidit . . . mentiô#: 'the conversation happened to turn
on (the merits of) their (respective) wives.' How literally?
23.11: #citâtîs equîs#: 'at top speed.' How literally?
23.12: #rêgiâs nurûs#: 'the king's daughters-in-law,' i.e. the
princes' wives.
23.13: #convîviô et lûxû#: 'a banquet and luxury' = 'a luxurious
banquet.'
23.14: The home of Collatinus.
23.15: #lânae dêditam#: 'wholly intent on spinning.' In the
oldest times the Roman housewife made all the garments of the
household. Hence a frequent laudatory inscription on the
tombstones of Roman ladies is _lânam fêcit_. Macaulay had this
feature of Roman life in mind when (_Horatius_, stanza LXX) he
wrote:
"When the goodwife's shuttle merrily
Goes flashing through the loom."
23.16: #vim attulit# (_adferô_): 'outraged.'
24.1: #in exitium rêgum#: 'to kill the royal family (#rêgum#).'
For #in exitium# cf. p. 14, n. 4.
24.2: dat. of disadvantage. Translate: 'against T., on his return
to Rome.'
24.3: Sc. _est_.
24.4: _prôdô_.
24.5: _adeô_.
24.6: infin. because dependent on _dîxit_ understood, to be
supplied from #dîcêbat#.
24.7: #quasi . . . dêsiperet#: 'thinking that the old woman's mind
was failing through age.' See p. 3, n. 6.
24.8: _dêrîdeô_.
24.9: abl. of price: H 478 (422): M 652: A 252: G 404: B 225.
24.10: _exûrô_.
24.11: explained by the clause #ut . . . emat#.
24.12: #ut . . . emat#: a substantive clause of purpose depending
on #rogat#: H 565 (498, I): M 894: A 331: G 546: B 295, 4.
24.13: abl. of quality with #fit#.
24.14: = _tâlem_, as often.
24.15: sc. _esse_.
24.16: #dîgressam# (_dîgredior_) = _postquam dîgressa est_.
24.17: #Librî . . . appellâtî#: the _Sibyllae_ were inspired
maidens devoted to the worship of Apollo. The most famous, from
whom Tarquin was believed to have received the Sibylline books,
lived at Cumae, on the coast of Campania, in Italy. The books were
placed in a vault beneath the temple of Jupiter Capitolinus. When
this temple was burned in 83 B.C., the senate sent envoys to
Greece to make a new collection of oracular sayings. These also
were deposited for a time in the temple of Jupiter after its
restoration.]

#IX. Iunius Brutus, Romanorum consul primus# [[stripped text]]

Iunius Brutus, sorore Tarquinii Superbi natus, cum eandem fortunam timeret, in quam frater inciderat, qui ob divitias et prudentiam ab avunculo erat occisus, stultitiam finxit, unde Brutus dictus est. Profectus Delphos cum Tarquinii filiis, quos pater ad Apollinem muneribus honorandum miserat, baculo sambuceo aurum inclusum dono tulit deo. Peractis deinde mandatis patris, iuvenes Apollinem consulunt quisnam ex ipsis Romae regnaturus esset. Responsum est eum Romae summam potestatem habiturum, qui primus matrem osculatus esset. Tunc Brutus, velut si casu prolapsus cecidisset, terram osculatus est, scilicet quod ea communis mater omnium mortalium esset.

Expulsis regibus duo consules creati sunt, Iunius Brutus et Tarquinius Collatinus Lucretiae maritus. At libertas modo parta per dolum et proditionem paene amissa est. Erant in iuventute Romana adulescentes aliquot, sodales adulescentium Tarquiniorum. Hi cum legatis, quos rex ad bona sua repetenda Romam miserat, de restituendis regibus conloquuntur, ipsos Bruti consulis filios in societatem consilii adsumunt. Sermonem eorum ex servis unus excepit; rem ad consules detulit. Datae ad Tarquinium litterae manifestum facinus fecerunt. Proditores in vincula coniecti sunt, deinde damnati. Stabant ad palum deligati iuvenes nobilissimi; sed a ceteris liberi consulis omnium in se oculos avertebant. Consules in sedem processere suam, missique lictores nudatos virgis caedunt securique feriunt. Supplicii non spectator modo, sed et exactor erat Brutus, qui tunc patrem exuit, ut consulem ageret.

Tarquinius deinde bello aperto regnum reciperare conatus est. Equitibus praeerat Aruns, Tarquinii filius: rex ipse cum legionibus sequebatur. Obviam hosti consules eunt; Brutus ad explorandum cum equitatu antecessit. Aruns, ubi procul Brutum agnovit, inflammatus ira "Ille est vir" inquit "qui nos patria expulit; ipse en ille nostris decoratus insignibus magnifice incedit." Tum concitat calcaribus equum atque in ipsum consulem dirigit; Brutus avide se certamini offert. Adeo infestis animis concurrerunt, ut ambo hasta transfixi caderent; fugatus tamen proelio est Tarquinius. Alter consul Romam triumphans rediit. Bruti conlegae funus, quanto potuit apparatu, fecit. Brutum matronae, ut parentem, annum luxerunt.

[[25]]

#IX. Iûnius Brûtus, Rômânôrum cônsul prîmus# [[as printed]]

Iûnius Brûtus, sorôre[1] Tarquiniî Superbî nâtus, cum[2] eandem
fortûnam timêret, in quam frâter inciderat, quî ob dîvitiâs et
prûdentiam ab avunculô erat occîsus, stultitiam finxit, unde
Brûtus dictus est. Profectus[3] Delphôs[4] cum Tarquiniî fîliîs,
quôs pater ad Apollinem mûneribus honôrandum mîserat, baculô[5] {5}
sambûceô aurum inclûsum dônô[6] tulit deô. Perâctîs deinde
mandâtîs patris, iuvenês Apollinem cônsulunt quisnam ex ipsîs
Rômae[7] rêgnâtûrus esset.[8] Respônsum est eum Rômae[7] summam
potestâtem habitûrum, quî prîmus mâtrem ôsculâtus esset.[9] Tunc
Brûtus, velut sî câsû prôlâpsus[10] cecidisset, terram ôsculâtus est,
scîlicet quod ea commûnis mâter omnium mortâlium esset. {11}

[Sidenote: B.C. 509.]

Expulsîs rêgibus duo cônsulês[11] creâtî sunt, Iûnius Brûtus et
Tarquinius Collâtînus[12] Lucrêtiae marîtus. At lîbertâs
modo parta[13] per dolum et prôditiônem paene âmissa est.
Erant in iuventûte Rômânâ adulêscentês aliquot, sodâlês {15}
adulêscentium Tarquiniôrum.[14] Hî cum lêgâtîs, quôs rêx ad bona sua
repetenda Rômam mîserat, dê restituendîs rêgibus conloquuntur,
ipsôs Brûtî cônsulis fîliôs in societâtem cônsiliî adsûmunt. Sermônem
eôrum ex servîs ûnus excêpit; rem ad cônsulês dêtulit.
Datae[15] ad Tarquinium lîtterae manifêstum facinus fêcêrunt. {20}
Prôditôrês in vincula coniectî sunt, deinde damnâtî. Stâbant ad
pâlum dêligâtî iuvenês nôbilissimî; sed â cêterîs lîberî cônsulis
omnium in sê oculôs âvertêbant. Cônsulês in sêdem prôcessêre[16]
[[26]]
suam, missîque lîctôrês nûdâtôs[1] virgîs caedunt secûrîque feriunt.
Suppliciî nôn spectâtor modo, sed et[2] exâctor erat Brûtus, {25}
quî tunc patrem exuit, ut cônsulem ageret.[3]

Tarquinius deinde bellô apertô rêgnum reciperâre cônâtus[4] est.
Equitibus praeerat Ârûns, Tarquiniî fîlius: rêx ipse cum legiônibus
sequêbâtur. Obviam hostî[5] cônsulês
eunt; Brûtus ad explôrandum cum equitâtû {30}
antecessit. Ârûns, ubi procul Brûtum
âgnôvit,[6] înflammâtus îrâ "Ille est vir" inquit
"quî nôs patriâ expulit; ipse[7] ên ille nostrîs
decorâtus însîgnibus mâgnificê incêdit." Tum
concitat calcâribus equum atque in ipsum cônsulem {35}
dîrigit; Brûtus avidê sê certâminî offert. Adeô[8] înfêstîs
animîs concurrêrunt, ut ambô hastâ trânsfîxî caderent; fugâtus
tamen proeliô est Tarquinius. Alter[9] cônsul Rômam triumphâns
rediit. Brûtî conlêgae fûnus, quantô[10] potuit apparâtû, fêcit.
Brûtum mâtrônae, ut parentem, annum lûxêrunt.[11] {40}

[Footnotes: IX (pages 25-26)

25.1: Cf. p. 23, n. 8.
25.2: #cum#: causal; cf. p. 4, n. 12; also p. xx, H 2.
25.3: _proficîscor_.
25.4: Cf. p. 3, n. 4.
25.5: Join with #inclûsum#, and cf. p. 2, n. 7.
25.6: dat. of purpose or service: H 433 (390): M 548: A 233, _a_:
G 356: B 191, 2. This dat. is specially common in connection with
another dat., as #deô# here (dat. of advantage).
25.7: locative: H 483 (425, II): M 620: A 258, _c_, 2: G 411:
B 228, 1.
25.8: Cf. p. 3, n. 2. The whole clause is the object of
#cônsulunt#, 'consult (by asking).'
25.9: Cf. p. 6, n. 1. The oracle said: _Is . . . habêbit, quî
. . . erit_.
25.10: #prôlâpsus# (_prôlâbor_) #cecidisset# (_cadô_) = _prôlâpsus
esset et cecidisset_.
25.11: See Vocab., _cônsul_.
25.12: Cf. VIII, 17.
25.13: _pariô_.
25.14: The sons of Tarquin, mentioned above, l. 4.
25.15: = _quae datae erant_. _datae_ = _missae_, and so is
construed with _ad_ and the accusative.
25.16: = _prôcessêrunt._
26.1: #nûdâtôs virgîs caedunt# = _nûdant (eôs) et virgîs caedunt_.
26.2: = _etiam._
26.3: What does the subjunctive express?
26.4: _cônor_.
26.5: dat. after _ob_ in #obviam#. The rule regarding compound
verbs (p. 2, n. 7) holds true often of nouns, adjectives, and
adverbs.
26.6: _âgnôscô_.
26.7: #ipse . . . incêdit#: the _spirit_ of this dramatic sentence
may be reproduced thus: 'Look at him (#ên ille#)! He is actually
adorned with _our_ insignia! See in what a lordly way he
advances!'
26.8: #Adeô#, 'such,' in part qualifies #înfêstîs#, in part paves
the way for the result clause #ut . . . caderent#.
26.9: #Alter#: 'the remaining.' Why may it be so translated?
26.10: #quantô . . . apparâtû#: 'with the greatest possible
splendor.'
26.11: _lûgeô._]

#X. Mucius Scaevola# [[stripped text]]

Cum Porsena Romam obsideret, Mucius, vir Romanae constantiae, senatum adiit et veniam transfugiendi petiit, necem regis repromittens. Accepta potestate cum in castra Porsenae venisset, ibi in confertissima turba prope tribunal constitit. Stipendium tunc forte militibus dabatur et scriba cum rege pari fere ornatu sedebat. Mucius, ignorans uter rex esset, illum pro rege occidit. Apprehensus et ad regem pertractus dextram accenso ad sacrificium foculo iniecit, velut manum puniens, quod in caede peccasset. Attonitus miraculo rex iuvenem amoveri ab altaribus iussit. Tum Mucius, quasi beneficium remunerans, ait trecentos adversus eum sui similes coniurasse. Qua re ille territus bellum acceptis obsidibus deposuit. Mucio prata trans Tiberim data, ab eo Mucia appellata. Statua quoque ei honoris gratia constituta est.

#X. Mûcius Scaevola# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 507]

Cum Porsena[12] Rômam obsidêret, Mûcius, vir Rômânae[13]
cônstantiae, senâtum adiit et veniam[14] trânsfugiendî petiit, necem
[[27]]
rêgis reprômittêns. Acceptâ[1] potestâte cum in castra Porsenae
vênisset, ibi in cônfertissimâ turbâ prope tribûnal cônstitit.
Stîpendium tunc forte[2] mîlitibus dabâtur et scrîba cum {5}
rêge parî[3] ferê ôrnâtû sedêbat. Mûcius, îgnôrâns uter rêx esset,
illum prô rêge occîdit. Apprehênsus et ad rêgem pertrâctus[4]
dextram accênsô[5] ad sacrificium foculô iniêcit, velut manum
pûniêns, quod[6] in caede peccâsset. Attonitus mîrâculô rêx {9}
iuvenem âmovêrî ab altâribus iussit. Tum Mûcius, quasi beneficium
remûnerâns, ait trecentôs adversus eum[7] suî similês coniûrâsse.
Quâ rê ille territus[8] bellum acceptîs obsidibus dêposuit.[9]
Mûciô prâta trâns Tiberim data,[10] ab eô Mûcia appellâta. Statua
quoque eî[11] honôris grâtiâ cônstitûta est. {14}

[Footnotes: X (pages 26-27)

26.12: Tarquinius Superbus had applied to Porsena, king of the
Etruscan city of Clusium, for aid in the recovery of his throne.
Porsena gathered a large army and marched against Rome. For this
story, see Macaulay's _Lays of Ancient Rome, Horatius_. Modern
authorities on Roman history maintain that Porsena was so
successful in his operations that he compelled the Romans to
submit to a very humiliating treaty.
26.13: We would say, 'truly Roman.'
26.14: #veniam trânsfugiendî#: 'permission to go over (to the
enemy).'
27.1: #Acceptâ# (_accipiô_) #. . . vênisset# = _Cum potestâtem
accêpisset et . . . vênisset_.
27.2: Cf. p. 5, n. 19.
27.3: #parî . . . ôrnâtû#: abl. abs. to denote an attendant
circumstance: H 489, 1 (431, 1): M 640: A 255, _d_, 5: G 409, N.:
B 227.
27.4: _pertrahô_.
27.5: _accendô_.
27.6: #quod . . . peccâsset# expresses Scaevola's thought: see
H 588, II (516, II): M 851: A 321: G 541: B 286, 1, and cf. p. 14,
n. 1, and p. xxi, H 4.
27.7: #eum# refers to the king, #suî# to Scaevola. Scaevola's
speech was: _Trecentî adversus tê meî similês coniûrâvêrunt._
27.8: _terreô_.
27.9: _dêpônô_.
27.10: Sc. _sunt_.
27.11: dat. of advantage with #cônstitûta est#.]

#XI. Fabii trecenti sex# [[stripped text]]

479-477 B.C.

Cum adsiduis Veientium incursionibus vexarentur Romani, Fabia gens senatum adit; consul Fabius pro gente loquitur: "Vos alia bella curate; Fabios hostes Veientibus date: id bellum privato sumptu gerere nobis in animo est." Gratiae ei ingentes actae sunt. Consul e Curia egressus, comitante Fabiorum agmine, domum rediit. Manat tota urbe rumor; Fabium ad caelum laudibus ferunt. Fabii postero die arma capiunt. Numquam exercitus neque minor numero neque clarior fama et admiratione hominum per urbem incessit. Ibant sex et trecenti milites, omnes patricii, omnes unius gentis. Ad Cremeram flumen perveniunt. Is opportunus visus est locus communiendo praesidio. Hostes non semel fusi pacem supplices petunt.

Veientes pacis impetratae cum brevi paenituisset, redintegrato bello inierunt consilium insidiis ferocem hostem captandi. Multo successu Fabiis audacia crescebat. Cum igitur palati passim agros popularentur, pecora a Veientibus obviam acta sunt; ad quae progressi Fabii in insidias delapsi omnes ad unum perierunt. Dies, quo id factum est, inter nefastos relatus est; porta, qua profecti erant, Scelerata est appellata. Unus omnino superfuit ex ea gente, qui propter aetatem impuberem domi relictus erat. Is genus propagavit ad Quintum Fabium Maximum, qui Hannibalem mora fregit.

#XI. Fabiî trecentî sex# [[as printed]]

479-477 B.C.

Cum[12] adsiduîs Vêientium[13] incursiônibus vexârentur[12] Rômânî,
Fabia gêns senâtum adit; cônsul Fabius prô gente loquitur:
"Vôs alia bella cûrâte; Fabiôs[14] hostês Vêientibus date: id
bellum prîvâtô sûmptû[15] gerere nôbîs[16] in animô est." Grâtiae eî
[[28]]
ingentês âctae sunt. Cônsul ê Cûriâ êgressus, comitante[1] {5}
Fabiôrum âgmine, domum rediit. Mânat tôtâ urbe rûmor; Fabium
ad[2] caelum laudibus ferunt. Fabiî posterô diê arma capiunt.
Numquam[3] exercitus neque minor numerô neque clârior fâmâ et
admîrâtiône hominum per urbem incessit. Îbant sex et trecentî
mîlitês, omnês patriciî, omnês ûnîus gentis. Ad Cremeram flûmen {10}
perveniunt. Is opportûnus vîsus est locus commûniendô praesidiô.[4]
Hostês nôn[5] semel fûsî pâcem supplicês[6] petunt.

Vêientês[7] pâcis impetrâtae cum brevî paenituisset,[8] redintegrâtô
bellô iniêrunt cônsilium însidiîs ferôcem hostem captandî.
Multô successû Fabiîs[9] audâcia crêscêbat. Cum igitur pâlâtî {15}
passim agrôs populârentur, pecora â Vêientibus obviam[10] âcta
sunt; ad quae prôgressî Fabiî in însidiâs dêlâpsî[11] omnês ad
ûnum periêrunt. Diês, quô id factum est, inter nefâstôs relâtus[12]
est; porta, quâ profectî erant, Scelerâta est appellâta. Ûnus
omnînô superfuit ex eâ gente, quî propter aetâtem impûberem {20}
domî[13] relîctus[14] erat. Is[15] genus propâgâvit ad Quîntum[16]
Fabium
Mâximum, quî Hannibalem morâ[17] frêgit.[18]

[Footnotes: XI (pages 27-28)

27.12: The subjunctive expresses both time and cause: cf. p. 2,
n. 13, and p. xxii, J.
27.13: The Veientes fought almost constantly against Rome from a
very early time (cf. IV, 57; Livy says that they were defeated by
Romulus) till their city was completely destroyed in 396 B.C.
27.14: #Fabiôs . . . date#: 'give the Veientes the Fabii as their
enemies,' i.e. let the war against the Veientes be the special
business of the Fabii.
27.15: Cf. p. 24, n. 9.
27.16: #nôbîs . . . est#: since #nôbîs# is a dat. of possession
(H 430 (387): M 542: A 231: G 349: B 190) with #est#, the phrase
exactly = 'we have it in mind.' The subject of #est# is the clause
#id . . . gerere#. #Fabiôs# is strongly opposed to #vôs#.
28.1: #comitante . . . âgmine#: 'the Fabii accompanying him in a
body.' How literally?
28.2: #ad . . . ferunt#: so we 'laud a person to the skies.'
28.3: #Numquam . . . neque . . . neque#: in Latin, as in English,
two negatives neutralize each other and make an affirmative. To
this law there are two regular exceptions in Latin: When a general
negative like _nôn_, _numquam_, or _nêmô_ is followed (1) by
_neque . . . neque_ or (2) by the emphatic _nê . . . quidem_. In
the former case the negation is distributed by the _neque . . .
neque_ into two (or more) clauses or phrases; in the latter, the
full weight of the negation is concentrated upon a single word or
phrase. In English a single negative is always to be employed.
28.4: dat. of purpose: cf. p. 25, n. 6. This construction is
especially frequent with phrases consisting of a gerundive and a
noun.
28.5: #nôn semel#: 'not once (only),' i.e. repeatedly.
28.6: Cf. p. 4, n. 4.
28.7: #Vêientês . . . paenituisset#: lit., 'when it had repented
the V. of the peace which they had secured.' What is our idiom?
#paenituisset# is wholly impersonal; #Vêientês# is acc., though
logically its subject, and #pâcis# is gen., though logically its
object. H 457 (409, III): M 585: A 221, _b_: G 377: B 209.
28.8: See p. 2, n. 13.
28.9: dat. of reference: H 425, 4, N. (384, 4, N. 2): M 537:
A 235, _a_: G 346: B 187, II.
28.10: Sc. _eîs_: 'to meet them.'
28.11: _dêlâbor_.
28.12: _refero_.
28.13: locative: H 484, 2 (426, 2): M 622: A 258, _d_: G 411, R.
2: B 232, 2.
28.14: _relinquô_.
28.15: #Is . . . Mâximum#: freely 'he saved the family from
extinction and became the ancestor of Maximus.'
28.16: See Selection XIX.
28.17: Fabius, by his 'policy of masterly inactivity,' gained the
title of _Cunctâtor_, 'the Delayer.'
28.18: _frangô_.]

#XII. Lucius Virginius# [[stripped text]]

Anno trecentesimo ab urbe condita pro duobus consulibus decemviri creati sunt, qui adlatas e Graecia leges populo proponerent. Duodecim tabulis eae sunt perscriptae. Ceterum decemviri sua ipsorum insolentia in exitium acti sunt. Nam unus ex iis Appius Claudius virginem plebeiam adamavit. Quam cum Appius non posset pretio ac spe perlicere, unum e clientibus subornavit, qui eam in servitutem deposceret, facile victurum se sperans, cum ipse esset et accusator et iudex. Lucius Virginius, puellae pater, tunc aberat militiae causa. Cliens igitur virgini venienti in Forum (namque ibi in tabernis litterarum ludi erant) iniecit manum, adfirmans suam esse servam. Eam sequi se iubet; ni faciat, minatur se vi abstracturum. Pavida puella stupente, ad clamorem nutricis fit concursus. Itaque cum ille puellam vi non posset abducere, eam vocat in ius, ipso Appio iudice.

Interea missi nuntii ad Virginium properant. Is commeatu sumpto a castris profectus prima luce Romam advenit, cum iam civitas in Foro exspectatione erecta stabat. Virginius statim in Forum lacrimabundus et civium opem implorans filiam suam deducit. Neque eo setius Appius, cum in tribunal escendisset, Virginiam clienti suo addixit. Tum pater, ubi nihil usquam auxilii vidit, "Quaeso," inquit "Appi, ignosce patrio dolori; sine me filiam ultimum adloqui." Data venia pater cum filiam seduxisset, ab lanio cultro adrepto pectus puellae transfigit. Tum vero sibi viam facit et respersus cruore ad exercitum profugit et milites ad vindicandum facinus accendit. Concitatus exercitus montem Aventinum insedit; decem tribunos militum creavit; decemviros magistratu se abdicare coegit eosque omnes aut morte aut exilio multavit; ipse Appius Claudius in carcerem coniectus mortem sibi conscivit.

[[29]]

#XII. Lûcius Virgînius# [[as printed]]

Annô trecentêsimô[1] ab urbe[2] conditâ prô duôbus cônsulibus
decemvirî creâtî sunt, quî[3] adlâtâs ê Graeciâ lêgês populô
prôpônerent.[4] Duodecim[5] tabulîs[6] eae sunt perscrîptae. Cêterum
decemvirî[7] suâ[8] ipsôrum însolentiâ in exitium âctî sunt. Nam
ûnus ex iîs Appius Claudius virginem plêbêiam adamâvit. Quam[9] {5}
cum Appius nôn posset pretiô ac spê perlicere, ûnum ê
clientibus[10] subôrnâvit, quî eam in[11] servitûtem dêpôsceret,[12]
facile
victûrum[13] sê spêrâns, cum ipse esset et accûsâtor et iûdex. Lûcius
Virgînius, puellae pater, tunc aberat mîlitiae causâ. Cliêns igitur
virginî[14] venientî in Forum (namque ibi in tabernîs litterârum[15]
lûdî erant) iniêcit manum, adfîrmâns suam esse servam. Eam {11}
sequî sê iubet; nî faciat,[16] minâtur sê vî abstrâctûrum. Pavidâ
puellâ[17] stupente,[17] ad clâmôrem nûtrîcis fit concursus. Itaque
cum
ille puellam vî nôn posset abdûcere, eam vocat in iûs, ipsô
Appiô[17] iûdice.[17] {15}

[Sidenote: B.C. 449.]

Intereâ missî nûntiî ad Virgînium properant. Is commeâtû
sûmptô â castrîs profectus prîmâ lûce Rômam advênit, cum iam
cîvitâs in Forô exspectâtiône êrêcta stâbat. Virgînius statim in
Forum lacrimâbundus et cîvium opem implôrâns fîliam suam
[[30]]
dêdûcit. Neque[1] eô sêtius Appius, cum in tribûnal êscendisset, {20}
Virgîniam clientî suô addîxit. Tum pater, ubi nihil ûsquam
auxiliî[2] vîdit, "Quaesô," inquit "Appî, îgnôsce patriô dolôrî[3];
sine mê fîliam ultimum adloquî." Datâ veniâ pater cum fîliam
sêdûxisset, ab laniô cultrô[4] adreptô pectus puellae trânsfîgit.
Tum vêrô sibi viam facit et respersus cruôre ad exercitum profugit
et mîlitês ad vindicandum facinus accendit. Concitâtus {26}
exercitus montem Aventînum însêdit; decem tribûnôs[5] mîlitum
creâvit; decemvirôs magistrâtû sê abdicâre coêgit[6] eôsque omnês
aut morte aut exiliô multâvit; ipse Appius Claudius in carcerem
coniectus mortem sibi cônscîvit.[7] {30}

[Footnotes: XII (pages 29-30)

29.1: The dating is not exact, as the Decemvirs were elected in
451 B.C.
29.2: Cf. p. 5, n. 15.
29.3: #quî . . . prôpônerent#: i.e. after studying the laws of
Greece, they were to draw up a code and submit it to the people.
29.4: Cf. p. 5, n. 3.
29.5: From this circumstance the code was known as the _Lêgês XII
Tabulârum_.
29.6: abl. of means; we say '_on_ tablets.' The tablets were of
bronze. For many centuries Roman schoolboys had to commit these
laws to memory.
29.7: The Decemvirs had been elected for one year, at the end of
which time they reported their work still unfinished, and a second
board was chosen. The story that follows concerns the second
board. All accounts agree that the rule of the first board was in
all respects just.
29.8: #suâ ipsôrum#: a strong expression for 'their own.'
29.9: Cf. p. 4, n. 3.
29.10: See Vocab., _cliêns_.
29.11: #in servitûtem# expresses purpose (cf. p. 14, n. 4), and so
= _ut serva esset_.
29.12: Cf. p. 5, n. 3.
29.13: _vincô_.
29.14: Join with #iniêcit manum#, and cf. p. 2, n. 7.
29.15: #litterârum lûdî#: schools where children were taught their
A B C's, i.e. what we should call 'primary schools.'
29.16: subjunctive as the subordinate clause of the indirect
quotation, which depends on #minâtur#. The threat was: _Nî (id)
fêceris, vî (tê) abstraham_.
29.17: abl. abs.
30.1: #Neque eô sêtius#: 'nevertheless.' How literally? #eô# =
'for that reason.'
30.2: partitive gen. with #nihil#: H 441 (397, 1): M 564: A 216,
_a_, 3: G 369: B 201, 2.
30.3: dat. with #îgnôsce#: H 426, 2 (385, II): M 531: A 227:
G 346: B 187, II, _a_.
30.4: #cultrô . . . trânsfîgit#: cf. p. 2, n. 8.
30.5: #tribûnôs#: two armies were in the field against the Sabines
and Aequians. The eight Decemvirs who commanded them were deposed,
and ten tribunes, or 'captains,' were chosen in their place.
30.6: _côgô_.
30.7: _cônscîscô_. With this whole story cf. Macaulay's _Lays_,
_Virginia_.]

#XIII. Titus Manlius Torquatus# [[stripped text]]

Titus Manlius ob ingenii et linguae tarditatem a patre rûs relegatus erat. Qui cum audivisset patri diem dictam esse a Pomponio, tribuno plebis, cepit consilium rudis quidem et agrestis animi, sed pietate laudabile. Cultro succinctus mane in urbem atque a porta confestim ad Pomponium pergit: introductus cultrum stringit et super lectum Pomponii stans se eum transfixurum minatur, nisi ab incepta accusatione desistat. Pavidus tribunus, quippe qui cerneret ferrum ante oculos micans, accusationem dimisit. Ea res adulescenti eo maiori fuit honori quod animum eius acerbitas paterna a pietate non avertisset, ideoque eodem anno tribunus militum factus est.

Cum postea Galli ad tertium lapidem trans Anienem fluvium castra posuissent, exercitus Romanus ab urbe profectus in citeriore ripa fluvii constitit. Pons in medio erat: tunc Gallus eximia corporis magnitudine in vacuum pontem processit et quam maxima voce potuit "Quem nunc" inquit "Roma fortissimum habet, is procedat agedum ad pugnam, ut eventus certaminis nostri ostendat utra gens bello sit melior." Diu inter primores iuvenum Romanorum silentium fuit. Tum Titus Manlius ex statione ad imperatorem pergit: "Iniussu tuo," inquit, "imperator, extra ordinem numquam pugnaverim, non si certam victoriam videam; si tu permittis, volo ego illi beluae ostendere me ex ea familia ortum esse, quae Gallorum agmen ex rupe Tarpeia deiecit." Cui imperator "Macte virtute," inquit "Tite Manli, esto: perge et nomen Romanum invictum praesta."

Armant deinde iuvenem aequales: scutum capit, Hispano cingitur gladio, ad propiorem pugnam habili. Exspectabat eum Gallus stolide laetus et linguam ab inrisu exserens. Ubi constitere inter duas acies, Gallus ensem cum ingenti sonitu in arma Manlii deiecit. Manlius vero inter corpus et arma Galli sese insinuans uno alteroque ictu ventrem transfodit et in spatium ingens ruentem porrexit hostem; iacenti torquem detraxit, quem cruore respersum collo circumdedit suo. Defixerat pavor cum admiratione Gallos; Romani alacres obviam militi suo progrediuntur et gratulantes laudantesque ad imperatorem perducunt. Manlius inde Torquati cognomen accepit.

Idem Manlius, postea consul factus bello Latino, ut disciplinam militarem restitueret, edixit ne quis extra ordinem in hostes pugnaret. T. Manlius, consulis filius, cum propius forte ad stationem hostium accessisset, is, qui Latino equitatui praeerat, ubi consulis filium agnovit, "Visne" inquit "congredi mecum, ut singularis certaminis eventu cernatur, quantum eques Latinus Romano praestet?" Movit ferocem animum iuvenis seu ira seu detrectandi certaminis pudor. Itaque oblitus imperii paterni in certamen ruit et Latinum ex equo excussum transfixit spoliisque lectis in castra ad patrem venit. Extemplo filium aversatus consul milites classico advocat. Qui postquam frequentes convenere, "Quandoquidem" inquit "tu, fili, contra imperium consulis pugnasti, oportet disciplinam, quam solvisti, poena tua restituas. Triste exemplum, sed in posterum salubre iuventuti eris. I, lictor, deliga ad palum." Metu omnes obstupuere; sed postquam cervice caesa fusus est cruor, in questus et lamenta erupere. Manlio Romam redeunti seniores tantum obviam exierunt: iuventus et tunc eum et omni deinde vita exsecrata est.

Operae pretium erit aliud severitatis disciplinae Romanae exemplum proferre, simul ut appareat quam facile severitas in crudelitatem et furorem abeat. Cn. Piso fuit vir a multis vitiis integer, sed pravus et cui placebat pro constantia rigor. Is cum iratus ad mortem duci iussisset militem, quasi interfecisset commilitonem, cum quo egressus erat e castris et sine quo redierat, roganti tempus aliquod ad conquirendum non dedit. Damnatus miles extra castrorum vallum ductus est et iam cervicem porrigebat, cum subito apparuit ille commilito, qui occisus dicebatur. Tunc centurio supplicio praepositus condere gladium carnificem iubet. Ambo commilitones alter alterum complexi ingenti concursu et magno gaudio exercitus deducuntur ad Pisonem. Ille conscendit tribunal furens et utrumque ad mortem duci iubet, adicit et centurionem, qui damnatum militem reduxerat, haec praefatus: "Te morte plecti iubeo, quia iam damnatus es; te, quia causa damnationis commilitoni fuisti; te, quia iussus occidere militem imperatori non paruisti."

Ceterum Manlianae gentis propriam fere fuisse illam in filios acerbitatem alius Manlius, illius de quo supra diximus nepos, ostendit. Cum Macedonum legati Romam venissent conquestum de Silano, Manlii Torquati filio, quod praetor provinciam expilasset, pater, avitae severitatis heres, petiit a patribus conscriptis ne quid de ea re statuerent, antequam ipse inspexisset Macedonum et filii sui causam. Id a senatu libenter concessum est viro summae dignitatis, consulari iurisque civilis peritissimo. Itaque, instituta domi cognitione causae, solus per totum biduum utramque partem audiebat ac tertio die pronuntiavit filium suum videri non talem fuisse in provincia, quales eius maiores fuissent, et in conspectum suum deinceps venire vetuit. Tam tristi patris iudicio perculsus lucem ulterius intueri non sustinuit et proxima nocte vitam suspendio finivit. Peregerat Torquatus severi et religiosi iudicis partes, satisfactum erat rei publicae, habebat ultionem Macedonia, at nondum erat inflexus patris rigor. Igitur ne exsequiis quidem filii interfuit, ut patribus mos erat apud Romanos, et eo ipso die, quo funus eius ducebatur, aures, ut solebat, volentibus consulere se de iure praebuit.

#XIII. Titus Mânlius Torquâtus# [[as printed]]

Titus Mânlius ob ingeniî et linguae tarditâtem â patre rûs[8]
relêgâtus erat. Quî cum audîvisset patrî[9] diem dictam esse â
Pompôniô, tribûnô plêbis, cêpit cônsilium rudis quidem et agrestis
animî,[10] sed pietâte laudâbile. Cultrô succinctus mâne in
urbem atque â portâ cônfêstim ad[11] Pompônium pergit: {5}
intrôductus[12] cultrum stringit et super lectum Pompôniî stâns sê eum
trânsfîxûrum minâtur, nisi ab inceptâ accûsâtiône dêsistat.[13]
Pavidus
[[31]]
tribûnus, quîppe[1] quî cerneret ferrum ante oculôs micâns,
accûsâtiônem
dîmîsit. Ea rês adulêscentî[2] eô[3] mâiôrî[4] fuit honôrî
quod animum êius acerbitâs paterna â pietâte nôn âvertisset, {10}
ideôque eôdem annô tribûnus mîlitum factus est.

[Sidenote: B.C. 361.]

Cum posteâ Gallî[5] ad tertium[6] lapidem trâns Aniênem fluvium
castra posuissent, exercitus Rômânus ab urbe profectus in citeriôre
rîpâ fluviî cônstitit. Pôns in mediô[7] erat: tunc Gallus
eximiâ corporis mâgnitûdine in vacuum pontem {15}
prôcessit et quam[8] mâximâ vôce potuit "Quem
nunc" inquit "Rôma fortissimum habet, is prôcêdat[9]
agedum ad pûgnam, ut êventus certâminis nostrî
ostendat utra gêns bellô sit melior." Diû inter
prîmôrês iuvenum Rômânôrum silentium fuit. Tum {20}
Titus Mânlius ex statiône ad imperâtôrem pergit:
"Iniussû[10] tuô," inquit, "imperâtor, extrâ ôrdinem
numquam pûgnâverim,[11] nôn sî certam victôriam {23}
videam[11]; sî tû permittis, volô ego illî bêluae ostendere mê ex eâ
familiâ ortum esse, quae Gallôrum âgmen ex rûpe Tarpêiâ dêiêcit."[12]
[[32]]
Cuî imperâtor "Macte[1] virtûte," inquit "Tite Mânlî, estô: perge
et nômen Rômânum invictum praestâ." {27}

Armant deinde iuvenem aequâlês: scûtum capit, Hispânô[2]
cingitur[3] gladiô, ad propiôrem[4] pûgnam habilî. Exspectâbat eum
Gallus stolidê laetus et linguam ab inrîsû exserêns. {30}
Ubi cônstitêre[5] inter duâs aciês, Gallus ênsem cum
ingentî sonitû in arma Mânliî dêiêcit. Mânlius vêrô
inter corpus et arma Gallî sêsê însinuâns ûnô[6] alterôque
îctû ventrem trânsfôdit et in spatium ingêns
ruentem porrêxit hostem; iacentî[7] torquem dêtrâxit, {35}
quem cruôre respersum[8] collô[9] circumdedit[10] suô.
Dêfîxerat pavor[11] cum admîrâtiône Gallôs; Rômânî
alacrês obviam mîlitî suô prôgrediuntur et grâtulantês
laudantêsque ad imperâtôrem perdûcunt. Mânlius
inde Torquâtî côgnômen accêpit. {40}

[Sidenote: B.C. 340.]

Îdem Mânlius, posteâ cônsul factus bellô Latînô,
ut dîsciplînam mîlitârem restitueret, êdîxit nê[12] quis
extrâ ôrdinem in hostês pûgnâret. T. Mânlius,[13]
cônsulis fîlius, cum propius forte ad statiônem hostium {44}
accessisset, is, quî Latînô equitâtuî praeerat, ubi cônsulis fîlium
âgnôvit,[14] "Vîsne" inquit "congredî mêcum, ut singulâris certâminis
êventû cernâtur, quantum eques Latînus Rômânô praestet?"
Môvit ferôcem animum iuvenis seu îra seu dêtrêctandî[15]
[[33]]
certâminis pudor. Itaque oblîtus[1] imperiî[2] paternî in certâmen
ruit et Latînum[3] ex equô excussum trânsfîxit spoliîsque lêctîs {50}
in castra ad patrem vênit. Extemplô fîlium âversâtus
cônsul mîlitês classicô advocat. Quî postquam
frequentês convênêre, "Quandôquidem" inquit "tû,
fîlî, contrâ imperium cônsulis pûgnâstî, oportet[4]
dîsciplînam, quam solvistî, poenâ[5] tuâ restituâs. {55}
Trîste exemplum, sed in[6] posterum salûbre iuventûtî
eris. Î,[7] lîctor, dêligâ[8] ad pâlum." Metû omnês
obstupuêre; sed postquam cervîce caesâ fûsus est cruor, in questûs
et lâmenta êrûpêre.[9] Mânliô Rômam redeuntî seniôrês tantum
obviam exiêrunt: iuventûs et tunc eum et omnî[10] deinde vîtâ {60}
exsecrâta est.

Operae pretium erit aliud sevêritâtis dîsciplînae Rômânae
exemplum prôferre, simul ut appâreat quam facile sevêritâs in[11]
crûdêlitâtem et furôrem abeat. Cn. Pîsô fuit[12] vir â multîs vitiîs
integer, sed prâvus et cuî[13] placêbat prô cônstantiâ rigor. Is {65}
cum îrâtus ad mortem dûcî iussisset mîlitem, quasi[14] interfêcisset
commîlitônem, cum quô êgressus erat ê castrîs et sine quô redierat,
rogantî[15] tempus aliquod ad conquîrendum[16] nôn dedit.
Damnâtus mîles extrâ castrôrum vâllum ductus est et iam cervîcem
porrigêbat, cum subitô appâruit ille commîlitô, quî occîsus[17] {70}
[[34]]
dîcêbâtur. Tunc centuriô suppliciô praepositus condere gladium
carnificem iubet. Ambô commîlitônês alter alterum complexî
ingentî concursû et mâgnô gaudiô exercitûs dêdûcuntur ad Pîsônem.
Ille cônscendit tribûnal furêns et utrumque ad mortem {74}
dûcî iubet, adicit et centuriônem, quî damnâtum mîlitem redûxerat,
haec praefâtus[1]: "Tê morte plectî iubeô, quia iam damnâtus
es; tê, quia causa damnâtiônis commîlitônî fuistî; tê, quia
iussus occîdere mîlitem imperâtôrî[2] nôn pâruistî."

Cêterum Mânliânae gentis[3] propriam ferê fuisse[4] illam in
fîliôs acerbitâtem alius Mânlius, illîus dê quô suprâ dîximus {80}
nepôs, ostendit. Cum Macedonum lêgâtî Rômam vênissent
conquestum[5] dê Sîlânô, Mânliî Torquâtî fîliô, quod praetor[6]
prôvinciam
expîlâsset,[7] pater, avîtae sevêritâtis hêrês, petiit â patribus[8]
cônscrîptîs nê quid dê eâ rê statuerent, antequam ipse înspexisset
Macedonum et fîliî suî causam. Id â senâtû libenter concessum {85}
est virô summae[9] dîgnitâtis, cônsulârî iûrisque cîvîlis perîtissimô.
Itaque, înstitûtâ domî côgnitiône causae, sôlus per tôtum bîduum
utramque partem audiêbat ac tertiô diê prônûntiâvit fîlium suum
vidêrî nôn tâlem fuisse in prôvinciâ, quâlês êius mâiôrês fuissent,
et in cônspectum suum deinceps venîre vetuit. Tam trîstî patris {90}
iûdiciô perculsus[10] lûcem[11] ulterius intuêrî nôn sustinuit et
proximâ[12] nocte vîtam suspendiô fînîvit. Perêgerat[13] Torquâtus
sevêrî
et religiôsî iûdicis partês,[14] satisfactum erat reî pûblicae,
habêbat
ultiônem Macedonia, at nôndum erat înflexus patris rigor. Igitur {94}
nê[15] exsequiîs quidem fîliî interfuit, ut patribus môs erat apud
[[35]]
Rômânôs, et eô ipsô diê, quô fûnus êius dûcêbâtur, aurês, ut
solêbat, volentibus cônsulere sê dê iûre praebuit.

[Footnotes: XIII (pages 30-34)

30.8: Cf. p. 3, n. 4.
30.9: #patrî . . . esse#: 'that a day had been set against his
father (for trial),' i.e. 'that his father had been summoned to
appear for trial.' Among the charges against the elder Manlius was
that of cruelty to his son. #patrî# is a dat. of disadvantage.
30.10: #cêpit . . . laudâbile#: 'he formed a plan (which, though
it gave token) of a rough and uncouth temper (was) nevertheless
commendable by reason of the filial devotion (which it showed).'
For #quidem . . . sed#, cf. p. 10, n. 10. #animî# is a genitive of
quality or description with #cônsilium#.
30.11: #ad Pompônium# = 'to (the house of) Pomponius.'
30.12: = a temporal clause: 'when he had been ushered in.'
30.13: For the mood, cf. p. 29, n. 16.
31.1: #quîppe quî#: 'since indeed he,' etc. #quî# = _cum is_
(cf. p. 4, n. 3), and the relative clause has its verb in the
subjunctive because it expresses a reason: H 592, 1 (517, 3, 1)):
M 840: A 320, _e_, N. 1: G 633: B 283, 3, _a_.
31.2: dat. of advantage.
31.3: #eô# = 'for this reason,' explained by #quod . . .
âvertisset#.
31.4: #mâiôrî fuit honôrî#: 'was all the more credit'; cf. p. 25,
n. 6.
31.5: In the fifth century B.C. the Gauls left their homes in
northwestern Europe, and, crossing the Alps, gained control of the
fertile valley of the Po. Hence that part of the Italian peninsula
was called Gallia Cisalpina. Thence they made raids into the lands
to the south.
31.6: With #tertium# sc. _ab urbe Rômâ_. On all the roads leading
from Rome milestones were set up to mark the distance from the
gate in the Servian Wall (see map, p. xxviii), by which the road
issued from the capital.
31.7: Sc. _duôrum exercituum_, i.e. 'between the two armies.'
31.8: #quam . . . potuit#: cf. p. 26, n. 10.
31.9: subjunctive of exhortation or command: H 559, 1 (484, II):
M 713: A 266: G 263, 3: B 274.
31.10: #Iniussû tuô#: 'without your consent.'
31.11: subjunctive in an ideal condition: H 576 (509): M 936:
A 307, _b_: G 596: B 303.
31.12: In 388 B.C. the Gauls had captured and destroyed all of
Rome save the Capitol, which was commanded by M. Manlius, the
father of Titus. He was aroused one night by the cackling of the
sacred geese, to find that the Gauls had climbed by a secret path,
and had almost effected an entrance. He awoke the garrison, hurled
the foremost Gauls back upon their companions, and thus saved the
Capitol.
32.1: #macte virtûte . . . estô#: lit., 'be glorified in
(respect of) your valor.' The phrase is in part an expression of
commendation, like our 'bravo!' in part a prayer, like 'success
attend thee!'
32.2: A straight, two-edged sword, not more than two feet long,
used for thrusting rather than for striking. The Gallic sword was
long and without point.
32.3: = _cingit sê_, i.e. 'girds himself,' not 'is girded.'
32.4: 'nearer,' i.e. hand to hand.
32.5: _cônsistô_. What tense?
32.6: #ûnô alterôque îctû#: 'with one stroke after the other';
i.e. he killed him with two quick blows.
32.7: Sc. _eî_, and render 'from him as he lay (dead).' See p. 17,
n. 4.
32.8: _respergô_.
32.9: What case?
32.10: In its compounds, _dare_ more often = 'to put' than 'to
give.'
32.11: #pavor cum admîrâtiône# = _pavor et admîrâtiô_; cf. _mentês
cum oculîs_, II, 12.
32.12: #nê quis . . . pûgnâret#: 'that no one should fight.' For
the subjunctive, see p. 9, n. 6.
32.13: Subject of #accessisset#. For its position, see p. 19,
n. 7.
32.14: _âgnôscô_.
32.15: #dêtrêctandî . . . pudor#: 'his unwillingness to decline
the fight.' A literal translation would be impossible. _Pudor_
implies that he was ashamed to decline lest his refusal should be
attributed to cowardice.
33.1: _oblivîscor_.
33.2: dependent on #oblîtus#: H 454 (406, II): M 588: A 219, 1:
G 376: B 206, 1.
33.3: #excussum trânsfîxit#: cf. p. 2, n. 8.
33.4: #oportet restituâs#: 'it is fitting that you restore.'
_Oportet_ is construed either with the infinitive or with the
subjunctive of result with _ut_ omitted.
33.5: Why abl.?
33.6: #in posterum# (cf. p. 4, n. 9) = 'for the future.'
33.7: Imperative of _eô_.
33.8: Cf. _Stâbant ad pâlum dêligâti_, IX, 21.
33.9: _êrumpô_.
33.10: #omnî . . . vîtâ#: 'throughout his whole subsequent life.'
In this sense the simple acc., or the acc. with _per_ is far more
common. #deinde#, standing between an adj. and a noun, may be
rendered by an adj.: cf. p. 10, n. 14.
33.11: #in . . . abeat#: 'passes over into,' 'degenerates into.'
33.12: #fuit . . . sed#: we would say, 'was, to be sure, . . .
but, after all,' i.e. 'although he was . . . yet.' In this sense
_quidem . . . sed_ is commonly used: cf. p. 10, n. 10.
33.13: H 426 (385, I): M 531: A 227: G 346: B 187, II.
33.14: Cf. p. 3, n. 6.
33.15: Sc. _mîlitî_, and join with _dedit_.
33.16: Sc. _commîlitônem_.
33.17: Sc. _esse_.
34.1: _praefor_.
34.2: H 426 (385): M 531: A 227: G 346: B 187, II.
34.3: Join with _propriam_. _Proprius_, like _similis_, is
construed with both the gen. and the dat.
34.4: dependent on #ostendit#, l. 81.
34.5: supine of _conqueror_, expressing purpose. Cf. p. 5, n. 20.
34.6: 'when praetor,' or 'during his praetorship.'
34.7: Many, indeed most, governors of provinces enriched
themselves by extortion.
34.8: See Vocab., _cônscrîptus_.
34.9: #summae . . . perîtissimô#: these words contain the reasons
why #Id . . . concessum est#.
34.10: _percellô_.
34.11: #lûcem . . . sustinuit#: 'he refused to live longer.' How
literally?
34.12: The context must determine whether #proximâ nocte# = 'the
next night' or 'last night.'
34.13: _pergô_.
34.14: 'role.' This meaning of _partês_ is borrowed from the
theater.
34.15: #nê . . . quidem# is a very strong negative, and generally
emphasizes some word or phrase placed between the _nê_ and the
_quidem_.]

#XIV. Publius Decius# [[stripped text]]

P. Decius, Valerio Maximo et Cornelio Cosso consulibus, tribunus militum fuit. Exercitu Romano in angustiis Gauri montis clauso Decius editum collem conspexit imminentem hostium castris. Accepto praesidio verticem occupavit, hostes terruit, consuli spatium dedit ad subducendum agmen in aequiorem locum. Ipse, colle, quem insederat, undique armatis circumdato, intempesta nocte per medias hostium custodias somno oppressas incolumis evasit. Qua re ab exercitu donatus est corona civica, quae dabatur ei, qui cives in bello servasset. Consul fuit bello Latino cum Manlio Torquato. Hoc bello cum utrique consuli somnio obvenisset eos victores futuros, quorum dux in proelio cecidisset, convenit inter eos uti, utrius cornu in acie laboraret, is diis se Manibus devoveret. Inclinante sua parte Decius se et hostes diis Manibus devovit. Armatus in equum insiluit ac se in medios hostes immisit: corruit obrutus telis et victoriam suis reliquit.

#XIV. Pûblius Decius# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 343.]

[Sidenote: B.C. 340.]

P. Decius,[1] Valeriô[2] Mâximô et Cornêliô Cossô cônsulibus,
tribûnus mîlitum fuit. Exercitû Rômânô in angustiîs Gaurî
montis clausô[3] Decius êditum collem cônspexit imminentem
hostium castrîs. Acceptô praesidiô verticem[4] occupâvit, hostês
terruit, cônsulî spatium dedit ad subdûcendum âgmen in aequiôrem {5}
locum. Ipse, colle, quem însêderat,[5] undique
armâtîs circumdatô, intempestâ nocte
per[6] mediâs hostium cûstôdiâs somnô oppressâs[7]
incolumis êvâsit. Quâ rê ab exercitû
dônâtus est corônâ cîvicâ, quae dabâtur eî, {10}
quî cîvês in bellô servâsset. Cônsul fuit bellô
Latînô cum Mânliô[8] Torquâtô. Hôc
bellô cum[9] utrîque cônsulî somniô obvênisset
eôs victôrês futûrôs, quôrum dux in proeliô cecidisset,
convênit inter eôs utî, utrîus cornû in aciê labôrâret, is diîs[10]
sê Mânibus dêvovêret. Inclînante suâ parte Decius sê et hostês {16}
diîs Mânibus dêvôvit.[11] Armâtus in equum însiluit ac sê in mediôs
hostês immîsit: corruit obrutus têlîs et victôriam suîs relîquit.

[Footnotes: XIV (page 35)

35.1: His full name was P. Decius Mus.
35.2: #Valeriô . . . cônsulibus#: 'in the consulship of,' etc. For
the abl. abs. consisting of two nouns, see H 489 (431, 4): M 639:
A 255, _a_: G 409: B 227, 1. For another method of dating events,
cf. XII, 1.
35.3: _claudô_.
35.4: Sc. _collis_.
35.5: _însideô_.
35.6: #per . . . cûstôdiâs#: 'through the _midst of_ the enemy's
pickets.' Cf. l. 17, #in mediôs hostês#, 'against the enemy's
center.' Note the difference between the Latin and the English
idioms. H 497, 4 (440, N. 1-2): M 565: A 193: G 291, R. 2:
B 241, 1.
35.7: _opprimô_.
35.8: Cf. XIII, 41.
35.9: #cum . . . obvênisset#: 'when the two consuls had dreamed.'
How literally? The subject of #obvênisset# is #eôs . . .
cecidisset#. So the subject of #convênit# is #utî . . .
dêvovêret#.
35.10: See Vocab., _Mânês_.
35.11: Decius' act was called #dêvôtiô#, and proceeded from the
idea that for the victim which the Manes seemed to be claiming
another might be substituted. According to Livy, Decius used this
formula: "As a substitute for the commonwealth, the army, the
legions, and the allies of the Roman people I devote to the Manes
myself and the legions and allies of the enemy."]

#XV. Manius Curius# [[stripped text]]

Manius Curius contra Samnites profectus eos ingentibus proeliis vicit. In quo bello cum permultum agri hominumque maximam vim cepisset, ipse inde ditari adeo noluit, ut, cum interversae pecuniae argueretur, catillo ligneo, quo uti ad sacrificia consueverat, in medium prolato iuraret se nihil amplius de praeda hostili in domum suam convertisse. Curio ad focum sedenti in agresti scamno et ex ligneo catillo cenanti cum magnum auri pondus Samnites attulissent, repudiati ab eo sunt dixitque non aurum habere sibi praeclarum videri, sed iis qui haberent aurum imperare. Quo responso Curius Samnitibus ostendit se neque acie vinci neque pecunia corrumpi posse. Agri capti septena iugera populo viritim divisit; cumque ipsi senatus iugera quinquaginta adsignaret, plus accipere noluit quam singulis civibus erat datum, dixitque perniciosum esse civem, qui eo, quod reliquis tribueretur, contentus non esset.

Postea consul creatus adversus Pyrrhum missus est: cumque in Capitolio delectum haberet et iuniores taedio belli nomina non darent, coniectis in urnam omnium tribuum nominibus primum nomen urna extractum citari iussit et cum adulescens non responderet, bona eius hastae subiecit, deinde cum is questus de iniuria consulis tribunos plebis appellasset, ipsum quoque vendidit, nihil opus esse rei publicae eo cive, qui nesciret parere, dicens. Neque tribuni plebis adulescenti auxilio fuerunt; posteaque res in consuetudinem abiit, ut delectu rite acto, qui militiam detrectaret, in servitutem venderetur. Hoc terrore ceteri adacti nomina promptius dederunt.

His copiis Curius Pyrrhi exercitum cecidit deque eo rege triumphavit. Insignem triumphum fecerunt quattuor elephanti cum turribus suis, tum primum Romae visi. Victus rex relicto Tarenti praesidio in Epirum revertit. Cum autem bellum renovaturus putaretur, Manium Curium iterum consulem fieri placuit. Sed inopinata mors regis Romanos metu liberavit. Pyrrhus enim, dum Argos oppugnat, urbem iam ingressus a iuvene quodam Argivo lancea leviter vulneratus est. Mater adulescentis, anus paupercula, cum aliis mulieribus e tecto domus proelium spectabat; quae cum vidisset Pyrrhum in auctorem vulneris sui magno impetu ferri, periculo filii sui commota protinus tegulam corripuit et utraque manu libratam in caput regis deiecit.

[[36]]

#XV. Mânius Curius# [[as printed]]

Mânius Curius contrâ Samnîtês profectus[1] eôs ingentibus proeliîs
vîcit.[2] In quô bellô cum permultum agrî[3] hominumque[3]
mâximam vim[4] cêpisset,[5] ipse inde[6] dîtârî adeô[7] nôluit, ut,
cum {3}
interversae[8] pecûniae arguerêtur, catîllô[9] lîgneô, quô[10] ûtî ad
sacrificia cônsuêverat,[11] in medium prôlâtô iûrâret sê nihil amplius
dê praedâ hostîlî in domum suam convertisse. Curiô[12] ad focum {6}
sedentî in agrestî scamnô et ex lîgneô catîllô cênantî cum mâgnum
aurî pondus Samnîtês attulissent,[13] repudiâtî ab eô sunt dîxitque
nôn[14] aurum habêre[15] sibi praeclârum vidêrî, sed iîs quî habêrent
aurum imperâre.[15] Quô respônsô Curius Samnîtibus ostendit sê {10}
neque aciê vincî neque pecûniâ corrumpî posse. Agrî captî septêna
iûgera populô virîtim dîvîsit[16]; cumque ipsî senâtus iûgera
quînquâgintâ adsîgnâret, plûs accipere nôluit quam singulîs cîvibus
erat datum, dîxitque perniciôsum esse cîvem,[17] quî eô,[18] quod
reliquîs tribuerêtur, contentus nôn esset.[19] {15}