Chapter VII: Preface: Decoration (7)

C. Iulius Caesar, nobilissima Iuliorum genitus familia, annum agens sextum et decimum patrem amisit. Corneliam, Cinnae filiam, duxit uxorem; cuius pater cum esset Sullae inimicissimus, is Caesarem voluit compellere ut eam repudiaret; neque id potuit efficere. Qua re Caesar bonis spoliatus cum etiam ad necem quaereretur, mutata veste nocte urbe elapsus est et quamquam tunc quartanae morbo laborabat, prope per singulas noctes latebras commutare cogebatur; et comprehensus a Sullae liberto, ne ad Sullam perduceretur, vix data pecunia evasit. Postremo per propinquos et adfines suos veniam impetravit. Satis constat Sullam, cum deprecantibus amicissimis et ornatissimis viris aliquamdiu denegasset atque illi pertinaciter contenderent, expugnatum tandem proclamasse, vincerent, dummodo scirent eum, quem incolumem tanto opere cuperent, aliquando optimatium partibus, quas secum simul defendissent, exitio futurum; nam Caesari multos Marios inesse.

Stipendia prima in Asia fecit. In expugnatione Mitylenarum corona civica donatus est. Mortuo Sulla, Rhodum secedere statuit, ut per otium Apollonio Moloni, tunc clarissimo dicendi magistro, operam daret. Huc dum traicit, a praedonibus captus est mansitque apud eos prope quadraginta dies. Per omne autem illud spatium ita se gessit, ut piratis pariter terrori venerationique esset. Comites interim servosque ad expediendas pecunias, quibus redimeretur, dimisit. Viginti talenta piratae postulaverant: ille quinquaginta daturum se spopondit. Quibus numeratis cum expositus esset in litore, confestim Miletum, quae urbs proxime aberat, properavit ibique contracta classe invectus in eum locum, in quo ipsi praedones erant, partem classis fugavit, partem mersit, aliquot naves cepit piratasque in potestatem redactos eo supplicio, quod illis saepe minatus inter iocum erat, adfecit crucique suffixit.

Quaestori ulterior Hispania obvenit. Quo profectus cum Alpes transiret et ad conspectum pauperis cuiusdam vici comites per iocum inter se disputarent num illic etiam esset ambitioni locus, serio dixit Caesar malle se ibi primum esse, quam Romae secundum. Dominationis avidus a prima aetate regnum concupiscebat semperque in ore habebat hos Euripidis, Graeci poetae, versus:

Nam si violandum est ius, regnandi gratia
Violandum est. Aliis rebus pietatem colas.

Cumque Gades, quod est Hispaniae oppidum, venisset, animadversa apud Herculis templum magni Alexandri imagine ingemuit et quasi pertaesus ignaviam suam, quod nihildum a se memorabile actum esset in ea aetate, qua iam Alexander orbem terrarum subegisset, missionem continuo efflagitavit ad captandas quam primum maiorum rerum occasiones in urbe.

Aedilis praeter comitium ac Forum etiam Capitolium ornavit porticibus. Venationes autem ludosque et cum conlega M. Bibulo et separatim edidit: quo factum est ut communium quoque impensarum solus gratiam caperet. His autem rebus patrimonium effudit tantumque conflavit aes alienum, ut ipse diceret sibi opus esse millies sestertium, ut haberet nihil.

Consul deinde creatus cum M. Bibulo, societatem cum Gnaeo Pompeio et Marco Crasso iunxit Caesar, ne quid ageretur in re publica, quod displicuisset ulli ex tribus. Deinde legem tulit ut ager Campanus plebi divideretur. Cui legi cum senatus repugnaret, rem ad populum detulit. Bibulus conlega in Forum venit, ut legi obsisteret, sed tanta in eum commota est seditio, ut in caput eius cophinus stercore plenus effunderetur fascesque ei frangerentur atque adeo ipse armis Foro expelleretur. Qua re cum Bibulus per reliquum anni tempus domo abditus Curia abstineret, unus ex eo tempore Caesar omnia in re publica ad arbitrium administrabat, ut nonnulli urbanorum, si quid testandi gratia signarent, per iocum non, ut mos erat, 'consulibus Caesare et Bibulo' actum scriberent, sed 'Iulio et Caesare,' unum consulem nomine et cognomine pro duobus appellantes.

Functus consulatu Caesar Galliam provinciam accepit. Gessit autem novem annis, quibus in imperio fuit, haec fere: Galliam in provinciae formam redegit; Germanos, qui trans Rhenum incolunt, primus Romanorum ponte fabricato aggressus maximis adfecit cladibus. Aggressus est Britannos, ignotos antea, superatisque pecunias et obsides imperavit. Hic cum multa Romanorum militum insignia narrantur, tum illud egregium ipsius Caesaris, quod, nutante in fugam exercitu, rapto fugientis e manu scuto in primam volitans aciem proelium restituit. Idem alio proelio legionis aquiliferum ineundae fugae causa iam conversum faucibus comprehensum in contrariam partem detraxit dextramque ad hostem tendens "Quorsum tu" inquit "abis? Illic sunt, cum quibus dimicamus." Qua adhortatione omnium legionum trepidationem correxit vincique paratas vincere docuit.

Interfecto interea apud Parthos Crasso et defuncta Iulia, Caesaris filia, quae, nupta Pompeio, generi socerique concordiam tenebat, statim aemulatio erupit. Iam pridem Pompeio suspectae Caesaris opes et Caesari Pompeiana dignitas gravis, nec hic ferebat parem, nec ille superiorem. Itaque cum Caesar in Gallia detineretur, et, ne imperfecto bello discederet, postulasset ut sibi liceret, quamvis absenti, alterum consulatum petere, a senatu, suadentibus Pompeio eiusque amicis, negatum ei est. Hanc iniuriam acceptam vindicaturus in Italiam rediit et bellandum ratus cum exercitu Rubiconem flumen, qui provinciae eius finis erat, transiit. Hoc ad flumen paulum constitisse fertur ac reputans quantum moliretur, conversus ad proximos, "Etiamnunc" inquit "regredi possumus; quod si ponticulum transierimus, omnia armis agenda erunt." Postremo autem "Iacta alea esto!" exclamans exercitum traici iussit plurimisque urbibus occupatis Brundisium contendit, quo Pompeius consulesque confugerant.

Qui cum inde in Epirum traiecissent, Caesar, eos secutus a Brundisio, Dyrrachium inter oppositas classes gravissima hieme transmisit; copiisque quas subsequi iusserat diutius cessantibus, cum ad eas arcessendas frustra misisset, mirae audaciae facinus edidit. Morae enim impatiens castris noctu egreditur, clam naviculam conscendit, obvoluto capite, ne agnosceretur, et quamquam mare saeva tempestate intumescebat, in altum tamen protinus dirigi navigium iubet et, gubernatore trepidante, "Quid times?" inquit "Caesarem vehis!" neque prius gubernatorem cedere adversae tempestati passus est, quam paene obrutus esset fluctibus.

Deinde Caesar in Epirum profectus Pompeium Pharsalico proelio fudit, et fugientem persecutus, ut occisum cognovit, Ptolemaeo regi, Pompeii interfectori, a quo sibi quoque insidias tendi videret, bellum intulit; quo victo in Pontum transiit Pharnacemque, Mithridatis filium, rebellantem et multiplici successu praeferocem intra quintum ab adventu diem, quattuor, quibus in conspectum venit, horis una profligavit acie, more fulminis, quod uno eodemque momento venit, percussit, abscessit. Nec vana de se praedicatio est Caesaris ante victum hostem esse quam visum. Pontico postea triumpho trium verborum praetulit titulum: "Veni, vidi, vici." Deinde Scipionem et Iubam, Numidiae regem, reliquias Pompeianarum partium in Africa refoventes, devicit.

Victorem Africani belli Gaium Caesarem gravius excepit Hispaniense, quod Cn. Pompeius, Magni filius, adulescens fortissimus, ingens ac terribile conflaverat, undique ad eum auxiliis paterni nominis magnitudinem sequentium ex toto orbe confluentibus. Sua Caesarem in Hispaniam comitata fortuna est: sed nullum umquam atrocius periculosiusque ab eo initum proelium, adeo ut, plus quam dubio Marte, descenderet equo consistensque ante recedentem suorum aciem increpans fortunam, quod se in eum servasset exitum, denuntiaret militibus vestigio se non recessurum; proinde viderent, quem et quo loco imperatorem deserturi essent. Verecundia magis quam virtute acies restituta est. Cn. Pompeius victus et interemptus est. Caesar, omnium victor, regressus in urbem omnibus, qui contra se arma tulerant, ignovit et quinquies triumphavit.

Bellis civilibus confectis, conversus iam ad ordinandum rei publicae statum fastos correxit annumque ad cursum solis accommodavit, ut trecentorum sexaginta quinque dierum esset et, intercalario mense sublato, unus dies quarto quoque anno intercalaretur. Ius laboriosissime ac severissime dixit. Repetundarum convictos etiam ordine senatorio movit. Peregrinarum mercium portoria instituit: legem praecipue sumptuariam exercuit. De ornanda instruendaque urbe, item de tuendo ampliandoque imperio plura ac maiora in dies destinabat: imprimis ius civile ad certum modum redigere atque ex immensa legum copia optima quaeque et necessaria in paucissimos conferre libros; bibliothecas Graecas et Latinas, quas maximas posset, publicare; siccare Pomptinas paludes: viam munire a Mari Supero per Apennini dorsum ad Tiberim usque: Dacos, qui se in Pontum effuderant, coercere: mox Parthis bellum inferre per Armeniam.

Haec et alia agentem et meditantem mors praevenit. Dictator enim in perpetuum creatus agere insolentius coepit: senatum ad se venientem sedens excepit et quendam, ut adsurgeret monentem, irato vultu respexit. Cum Antonius, Caesaris in omnibus bellis comes et tunc consulatus conlega, capiti eius in sella aurea sedentis pro rostris diadema, insigne regium, imposuisset, id ita ab eo est repulsum, ut non offensus videretur. Quare coniuratum in eum est a sexaginta amplius viris, Cassio et Bruto ducibus conspirationis, decretumque eum Idibus Martiis in senatu confodere.

Plurima indicia futuri periculi obtulerant dii immortales. Uxor Calpurnia, territa nocturno visu, ut Idibus Martiis domi subsisteret orabat et Spurinna haruspex praedixerat ut proximos dies triginta quasi fatales caveret, quorum ultimus erat Idus Martiae. Hoc igitur die Caesar Spurinnae "Ecquid scis" inquit "Idus Martias iam venisse?" et is "Ecquid scis illas nondum praeterisse?" Atque cum Caesar eo die in senatum venisset, adsidentem conspirati specie officii circumsteterunt ilicoque unus, quasi aliquid rogaturus, propius accessit renuentique ab utroque umero togam apprehendit. Deinde clamantem "Ista quidem vis est!" Casca, unus e coniuratis, adversum vulnerat paulum infra iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphio traiecit conatusque prosilire alio vulnere tardatus est. Dein ut animadvertit undique se strictis pugionibus peti, toga caput obvolvit et ita tribus et viginti plagis confossus est. Cum Marcum Brutum, quem filii loco habebat in se inruentem vidisset, dixisse fertur: "Tu quoque, mi fili!"

Illud inter omnes fere constitit talem ei mortem paene ex sententia obtigisse. Nam et quondam cum apud Xenophontem legisset Cyrum ultima valetudine mandasse quaedam de funere suo, aspernatus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque optaverat, et pridie quam occideretur, in sermone nato super cenam quisnam esset finis vitae commodissimus, repentinum inopinatumque praetulerat. Percussorum autem neque triennio quisquam amplius supervixit neque sua morte defunctus est. Damnati omnes alius alio casu perierunt, pars naufragio, pars proelio; nonnulli semet eodem illo pugione, quo Caesarem violaverant, interemerunt.

Quo rarior in regibus et principibus viris moderatio, hoc laudanda magis est. C. Iulius Caesar victoria civili clementissime usus est; cum enim scrinia deprehendisset epistularum ad Pompeium missarum ab iis, qui videbantur aut in diversis aut in neutris fuisse partibus, legere noluit, sed combussit, ne forte in multos gravius consulendi locum darent. Cicero hanc laudem eximiam Caesari tribuit, quod nihil oblivisci soleret nisi iniurias. Simultates omnes, occasione oblata, libens deposuit. Ultro ac prior scripsit C. Calvo post famosa eius adversum se epigrammata. Valerium Catullum, cuius versiculis famam suam laceratam non ignorabat, adhibuit cenae. C. Memmii suffragator in petitione consulatus fuit, etsi asperrimas fuisse eius in se orationes sciebat.

Fuisse traditur excelsa statura, ore paulo pleniore, nigris vegetisque oculis, capite calvo; quam calvitii deformitatem, quod saepe obtrectatorum iocis obnoxia erat, aegre ferebat. Ideo ex omnibus decretis sibi a senatu populoque honoribus non alium aut recepit aut usurpavit libentius quam ius laureae perpetuo gestandae. Vini parcissimum eum fuisse ne inimici quidem negaverunt. Verbum Catonis est unum ex omnibus Caesarem ad evertendam rem publicam sobrium accessisse. Armorum et equitandi peritissimus, laboris ultra fidem patiens; in agmine nonnumquam equo, saepius pedibus anteibat, capite detecto, seu sol, seu imber erat. Longissimas vias incredibili celeritate conficiebat, ut persaepe nuntios de se praeveniret: neque eum morabantur flumina, quae vel nando vel innixus inflatis utribus traiciebat.

#XXVII. Gâius Iûlius Caesar# [[as printed]]

C. Iûlius Caesar,[8] nôbilissimâ Iûliôrum genitus
familiâ,[9] annum agêns sextum et decimum patrem
âmîsit. Cornêliam, Cinnae[10] fîliam, dûxit uxôrem;
cûius pater cum esset Sullae inimîcissimus, is[11]
Caesarem voluit compellere ut eam repudiâret; {5}
neque[12] id potuit efficere. Quâ rê Caesar bonîs
spoliâtus cum etiam ad necem quaererêtur, mûtâtâ
veste nocte urbe êlâpsus[13] est et quamquam tunc
[[87]]
quârtânae[1] morbô labôrâbat, prope[2] per singulâs noctês latebrâs
commûtâre côgêbâtur; et comprehênsus â Sullae lîbêrtô, nê[3] ad {10}
Sullam perdûcerêtur, vix datâ[4] pecûniâ êvâsit. Postrêmô per
propinquôs et adfînês suôs veniam impetrâvit. Satis cônstat
Sullam, cum dêprecantibus[5] amîcissimîs et ôrnâtissimîs virîs
aliquamdiû dênegâsset atque illî pertinâciter contenderent,
expûgnâtum tandem prôclâmâsse, vincerent,[6] dummodo scîrent[7] eum,
quem incolumem tantô opere cuperent, aliquandô optimâtium {16}
partibus, quâs sêcum simul dêfendissent, exitiô futûrum; nam
Caesarî multôs Mariôs inesse.

Stîpendia prîma in Asiâ fêcit. In expûgnâtiône Mitylênârum
corônâ cîvicâ dônâtus est. Mortuô Sullâ, Rhodum sêcêdere {20}
statuit, ut per otium Apollôniô Molônî, tunc clârissimô dîcendî[8]
magistrô, operam daret. Hûc dum trâicit, â praedônibus captus
est mânsitque apud eôs prope quadrâgintâ diês. Per omne autem
illud spatium ita sê gessit, ut pîrâtîs pariter terrôrî venerâtiônîque
esset. Comitês interim servôsque ad expediendâs pecûniâs, quibus {25}
redimerêtur, dîmîsit. Vîgintî talenta pîrâtae pôstulâverant: ille
quînquâgintâ datûrum sê spopondit. Quibus numerâtîs cum {27}
expositus esset in lîtore, cônfêstim Mîlêtum, quae urbs proximê[9]
aberat, properâvit ibique contrâctâ classe invectus in eum locum,
in quô ipsî praedônês erant, partem classis fugâvit, partem mersit,
aliquot nâvês cêpit pîrâtâsque in potestâtem redâctôs eô suppliciô,
quod illîs saepe minâtus inter iocum erat, adfêcit crucîque suffîxit.

[[88]]
Quaestôrî ûlterior[1] Hispânia obvênit. Quô profectus cum Alpês
trânsîret et ad cônspectum pauperis cûiusdam vîcî comitês per {35}
iocum inter sê disputârent num illîc[2] etiam esset ambitiônî locus,
sêriô dîxit Caesar mâlle sê ibi prîmum esse, quam Rômae secundum.
Dominâtiônis avidus[3] â prîmâ aetâte rêgnum concupîscêbat
semperque in ôre habêbat hôs Eurîpidis, Graecî poêtae, versûs:

Nam sî violandum est iûs, rêgnandî grâtiâ {40}
Violandum est. Aliîs[4] rêbus pietâtem colâs.[5]

Cumque Gadês, quod est Hispâniae oppidum, vênisset, animadversâ
apud Herculis templum mâgnî Alexandrî imâgine ingemuit
et quasi pertaesus îgnâviam suam, quod nihildum â sê memorâbile
âctum esset in eâ aetâte, quâ iam Alexander orbem terrârum {45}
subêgisset, missiônem continuô efflâgitâvit ad captandâs quam prîmum
mâiôrum rêrum occâsiônes in urbe.

Aedîlis praeter comitium ac Forum etiam Capitôlium ôrnâvit
porticibus. Vênâtiônes autem lûdôsque[6] et cum conlêgâ M. Bibulô
et sêparâtim êdidit: quô[7] factum est ut commûnium quoque {50}
impênsârum sôlus grâtiam caperet. Hîs autem rêbus patrimônium
effûdit tantumque cônflâvit aes aliênum, ut ipse dîceret sibi[8] opus
esse mîlliês sêstertium, ut habêret nihil.

[Sidenote: B.C. 60.]

Cônsul deinde creâtus cum M. Bibulô, societâtem[9] cum Gnaeô
Pompêiô et Marcô Crassô iûnxit Caesar, nê quid agerêtur in {55}
rê pûblicâ, quod displicuisset ûllî ex tribus. Deinde lêgem
[[89]]
tulit ut ager Campânus plêbî dîvîderêtur. Cuî lêgî cum senâtus
repûgnâret, rem ad populum dêtulit. Bibulus conlêga in Forum
vênit, ut lêgî obsisteret, sed tanta in eum commôta est sêditiô, ut
in caput êius cophinus stercore plênus effunderêtur fascêsque eî {60}
frangerentur atque adeô ipse armîs Forô expellerêtur. Quâ rê
cum Bibulus per reliquum annî tempus domô abditus Cûriâ abstinêret,
ûnus ex eô tempore Caesar omnia in rê pûblicâ ad arbitrium
administrâbat, ut nônnûllî urbânôrum, sî[1] quid têstandî grâtiâ
sîgnârent, per iocum nôn, ut môs erat, 'cônsulibus[2] Caesare et {65}
Bibulô' âctum[3] scrîberent, sed 'Iûliô et Caesare,' ûnum cônsulem
nômine et côgnômine prô duôbus appellantês.

Fûnctus[4] cônsulâtû Caesar Galliam prôvinciam accêpit. Gessit
autem novem[5] annîs, quibus[5] in imperiô fuit, haec ferê: Galliam
in prôvinciae fôrmam redêgit; Germânôs, quî trâns Rhênum {70}
incolunt, prîmus Rômânôrum ponte fabricâtô aggressus mâximîs
adfêcit clâdibus. Aggressus est Britannôs, îgnôtôs anteâ,
superâtîsque[6] pecûniâs et obsidês imperâvit. Hîc[7] cum[8] multa
Rômânôrum mîlitum însîgnia nârrantur, tum[8] illud[9] êgregium ipsîus
Caesaris, quod, nûtante in fugam exercitû, raptô fugientis ê manû
scûtô in prîmam volitâns aciem proelium restituit. Îdem aliô {76}
proeliô legiônis aquiliferum ineundae fugae causâ iam[10] conversum
faucibus comprehênsum[11] in contrâriam partem dêtrâxit dextramque
[[90]]
ad hostem tendêns "Quôrsum tû" inquit "abîs? Illîc sunt,
cum quibus dîmicâmus." Quâ adhortâtiône omnium legiônum {80}
trepidâtiônem corrêxit vincîque parâtâs vincere docuit.

[Sidenote: B.C. 53.]

[Sidenote: B.C. 49.]

Interfectô intereâ apud Parthôs Crassô et dêfûnctâ Iûliâ,
Caesaris fîliâ, quae, nûpta Pompêiô, generî socerîque concordiam
tenêbat,[1] statim aemulâtiô êrûpit. Iam prîdem Pompêiô
sûspectae[2] Caesaris opês et Caesarî Pompêiâna dîgnitâs gravis, {85}
nec hîc[3] ferêbat parem, nec ille[3] superiôrem. Itaque cum
Caesar in Galliâ dêtinêrêtur, et, nê imperfectô bellô discêderet,
pôstulâsset ut sibi licêret, quamvîs absentî,[4] alterum cônsulâtum
petere, â senâtû, suâdentibus Pompêiô êiusque amîcîs, negâtum eî
est. Hanc iniûriam acceptam vindicâtûrus[5] in Îtaliam rediit et {90}
bellandum[6] ratus cum exercitû Rubicônem flûmen, quî[7]
prôvinciae êius fînis erat, trânsiit. Hôc ad flûmen paulum
cônstitisse fertur ac reputâns quantum môlîrêtur, conversus ad
proximôs, "Etiamnunc" inquit "regredî possumus; quod sî ponticulum
trânsierimus, omnia armîs agenda erunt." Postrêmô autem {95}
"Iacta âlea estô!" exclâmâns exercitum trâicî iussit plûrimîsque
urbibus occupâtîs Brundisium contendit, quô Pompêius cônsulêsque
cônfûgerant.

Quî cum inde in Êpîrum trâiêcissent, Caesar, eôs secûtus â {99}
Brundisiô, Dyrrachium inter[8] oppositâs classês gravissimâ hieme
trânsmîsit; côpiîsque[9] quâs subsequî iusserat diûtius cessantibus,
cum ad eâs arcessendâs frûstrâ mîsisset, mîrae audâciae facinus
[[91]]
êdidit. Morae enim impatiêns castrîs noctû êgreditur, clam
nâviculam cônscendit, obvolûtô capite, nê âgnôscerêtur, et quamquam
mare saevâ tempestâte intumêscêbat, in altum tamen prôtinus {105}
dîrigî nâvigium iubet et, gubernâtôre trepidante, "Quid timês?"
inquit "Caesarem vehis!" neque prius[1] gubernâtôrem cêdere
adversae tempestâtî passus est, quam[1] paene obrutus esset[1]
fluctibus.

[Sidenote: B.C. 48.]

Deinde Caesar in Êpîrum profectus Pompêium Pharsâlicô {110}
proeliô fûdit, et fugientem persecûtus, ut occîsum côgnôvit,
Ptolemaeô rêgî, Pompêiî interfectôrî, â quô sibi quoque
însidiâs tendî vidêret, bellum intulit; quô victô in Pontum
trânsiit Pharnacemque, Mithridâtis fîlium, rebellantem et {114}
multiplicî successû[2] praeferôcem intrâ[3] quîntum ab adventû diem,
quattuor, quibus[4] in cônspectum vênit, hôrîs[4] ûnâ prôflîgâvit
aciê, môre fulminis, quod ûnô eôdemque mômentô vênit, percussit,
abscessit. Nec vâna dê sê praedicâtiô est Caesaris ante
victum hostem esse quam vîsum.[5] Ponticô[6] posteâ triumphô
trium verbôrum praetulit titulum: "Vênî, vîdî, vîcî." Deinde {120}
Scîpiônem[7] et Iubam, Numidiae rêgem, reliquiâs Pompêiânârum
partium in Âfricâ refoventês, dêvîcit.[8]

Victôrem Âfricânî bellî Gâium Caesarem gravius excêpit Hispâniênse,
quod Cn. Pompêius, Mâgnî[9] fîlius, adulêscêns fortissimus,
ingêns ac terribile cônflâverat, undique ad eum auxiliîs[10] {125}
paternî nôminis mâgnitûdinem sequentium[11] ex tôtô orbe
cônfluentibus.
[[92]]
Sua[1] Caesarem in Hispâniam comitâta fortûna est: sed
nûllum umquam atrôcius perîculôsiusque ab eô initum proelium,
adeô ut, plûs[2] quam dubiô Mârte, dêscenderet equô cônsistênsque
ante recêdentem suôrum aciem increpâns fortûnam, quod sê in {130}
eum servâsset exitum, dênûntiâret mîlitibus vêstîgiô sê nôn
recessûrum; proinde vidêrent,[3] quem[4] et quô locô imperâtôrem
dêsertûrî essent. Verêcundiâ magis quam virtûte aciês restitûta est.
Cn. Pompêius victus et interêmptus est. Caesar, omnium victor,
regressus in urbem omnibus, quî contrâ sê arma tulerant, îgnôvit
et quînquiês triumphâvit. {136}

Bellîs cîvîlibus cônfectîs, conversus iam ad ôrdinandum reî
pûblicae statum fâstôs[5] corrêxit annumque ad cursum sôlis
accommodâvit, ut trecentôrum sexâgintâ quînque diêrum esset
et, intercalâriô[5] mênse sublâtô, ûnus diês quârtô quôque[6] annô
intercalârêtur. Iûs labôriôsissimê ac sevêrissimê dîxit. {141}
Repetundârum[7] convictôs etiam ôrdine senâtôriô môvit. Peregrînârum
mercium portôria înstituit: lêgem[8] praecipuê sûmptuâriam exercuit.
Dê ôrnandâ înstruendâque urbe, item dê tuendô ampliandôque
imperiô plûra ac mâiôra in diês dêstinâbat: imprîmîs iûs {145}
cîvîle ad certum modum redigere[9] atque ex immênsâ lêgum côpiâ
[[93]]
optima quaeque et necessâria in paucissimôs cônferre librôs;
bibliothêcâs Graecâs et Latînâs, quâs[1] mâximâs posset, pûblicâre;
siccâre Pomptînâs palûdês: viam munîre â Marî Superô per Apennînî
dorsum ad Tiberim ûsque: Dâcôs, quî sê in Pontum effûderant, {150}
coercêre: mox Parthîs bellum înferre per Armeniam.

Haec et alia agentem et meditantem mors praevênit. Dictâtor
enim in perpetuum creâtus agere însolentius coepit: senâtum ad
sê venientem sedêns excêpit et quendam, ut adsurgeret monentem, {154}
îrâtô vultû respexit. Cum Antônius,[2] Caesaris in omnibus bellîs
comes et tunc cônsulâtûs conlêga, capitî êius in sellâ aureâ sedentis
prô rôstrîs diadêma, însîgne rêgium, imposuisset, id ita ab eô
est repulsum, ut nôn offênsus vidêrêtur. Quârê coniûrâtum in
eum est â[3] sexâgintâ amplius virîs, Cassiô et Brûtô ducibus {159}
cônspîrâtiônis, dêcrêtumque eum Îdibus Mârtiîs in senâtû cônfodere.

[Sidenote: March 15, B.C. 44.]

Plûrima indicia futûrî perîculî obtulerant diî immortâlês. Uxor
Calpurnia, territa nocturnô vîsû, ut Îdibus Mârtiîs domî subsisteret
ôrâbat et Spûrinna harûspex praedîxerat[4] ut proximôs diês
trîgintâ quasi fâtâlês cavêret, quôrum ultimus erat Îdûs Mârtiae.
Hôc igitur diê Caesar Spûrinnae "Ecquid scîs" inquit "Îdûs {165}
Mârtiâs iam vênisse?" et is "Ecquid scîs illâs nôndum praeterîsse?"
Atque cum Caesar eô diê in senâtum vênisset, adsîdentem
cônspîrâtî speciê[5] officiî circumstetêrunt îlicôque ûnus, quasi
aliquid rogâtûrus, propius accessit renuentîque[6] ab[7] utrôque
umerô togam apprehendit. Deinde clâmantem "Ista quidem {170}
vîs est!" Casca, ûnus ê coniûrâtîs, adversum[8] vulnerat paulum
[[94]]
înfrâ iugulum. Caesar Cascae bracchium adreptum graphiô trâiêcit
cônâtusque prôsilîre aliô vulnere tardâtus est. Dein ut
animadvertit undique sê strictîs pugiônibus petî,[1] togâ caput
obvolvit et ita tribus et vîgintî plâgîs cônfossus est. Cum {175}
Mârcum Brûtum, quem fîliî locô habêbat in sê inruentem vîdisset,
dîxisse fertur: "Tû quoque, mî fîlî!"

Illud inter omnês ferê cônstitit tâlem eî mortem paene ex
sententiâ obtigisse.[2] Nam et quondam cum apud Xenophôntem
lêgisset Cyrum ultimâ valêtûdine mandâsse quaedam dê fûnere {180}
suô, âspernâtus tam lentum mortis genus subitam sibi celeremque
[[95]]
optâverat, et prîdiê quam occîderêtur, in sermône nâtô super
cênam quisnam esset fînis vîtae commodissimus, repentînum
inopînâtumque praetulerat. Percussôrum autem neque trienniô
quisquam amplius supervîxit neque suâ[1] morte dêfûnctus est. {185}
Damnâtî omnês alius aliô câsû periêrunt, pars naufragiô, pars
proeliô; nônnûllî sêmet eôdem illô pugiône, quô Caesarem violâverant,
interêmêrunt.

Quô[2] rârior in rêgibus et prîncipibus virîs moderâtiô, hôc
laudanda magis est. C. Iûlius Caesar victôriâ cîvîlî[3] {190}
clêmentissimê ûsus est; cum enim scrînia dêprehendisset epistulârum
ad Pompêium missârum ab iîs, quî[4] vidêbantur aut in dîversîs
aut in neutrîs fuisse partibus, legere nôluit, sed combûssit, nê[5]
forte in multôs gravius cônsulendî locum darent. Cicerô hanc {194}
laudem eximiam Caesarî tribuit, quod nihil oblivîscî solêret nisi
iniûriâs. Simultâtês omnês, occâsiône oblâtâ, libêns dêposuit.
Ultrô ac prior scrîpsit C. Calvô post fâmôsa êius adversum sê
epigrammata. Valerium Catullum, cûius[6] versiculîs fâmam suam
lacerâtam nôn îgnôrâbat, adhibuit cênae. C. Memmiî suffrâgâtor
in petîtiône cônsulâtûs fuit, etsî asperrimâs fuisse êius in sê {200}
ôrâtiônês sciêbat.

Fuisse trâditur excelsâ statûrâ,[7] ôre[7] paulô[8] plêniôre, nigrîs
vegetîsque oculîs,[7] capite[7] calvô; quam calvitiî dêfôrmitâtem,
quod saepe obtrêctâtôrum iocîs obnoxia erat, aegrê ferêbat. Ideô
ex omnibus dêcrêtîs sibi â senâtû populôque honôribus nôn alium {205}
aut recêpit aut ûsûrpâvit libentius quam iûs laureae[9] perpetuô
[[96]]
gestandae. Vînî[1] parcissimum eum fuisse nê inimîcî quidem
negâvêrunt. Verbum Catônis est ûnum ex omnibus Caesarem
ad êvertendam rem pûblicam sôbrium accessisse. Armôrum et
equitandî perîtissimus, labôris ultrâ fidem patiêns; in âgmine {210}
nônnumquam equô, saepius pedibus anteîbat, capite dêtêctô, seu
sôl, seu imber erat. Longissimâs viâs incrêdibilî celeritâte
cônficiêbat, ut[2] persaepe nûntiôs dê sê praevenîret: neque eum
morâbantur flûmina, quae vel nandô vel innîxus înflâtîs utribus
trâiciêbat. {215}

[Footnotes: XXVII (pages 86-96)

86.8: See Vocab., _Iûlius_.
86.9: ablative of source.
86.10: Cf. p. 73, n. 1.
86.11: i.e. Sulla.
86.12: #neque potuit#: '_but_ he was not able.'
86.13: _êlâbor_.
87.1: #quârtânae# (sc. _febris_) #. . . labôrâbat#: 'he was
suffering from intermittent fever.' #morbô# is abl. of cause.
87.2: #prope . . . noctês#: 'almost every night.'
87.3: #nê . . . êvâsit#: 'he barely, by giving money, escaped
being surrendered to Sulla.' #nê . . . perdûcerêtur# expresses the
purpose of #datâ pecûniâ#.
87.4: Cf. p. xxiii, K 8.
87.5: = a rel. clause (cf. p. xxiv, L 1): 'who pleaded (for
Caesar)'; lit., 'who sought to beg him off.'
87.6: For the subjunctive, see p. 63, n. 5. Sulla said: _Vincite,
dummodo sciâtis_, etc. Translate #prôclâmâsse . . . scîrent# thus:
'cried out (bidding them) have their way, but at the same time to
(lit. provided they) realize.'
87.7: See H 587 (513, I): M 920: A 314: G 573: B 310.
87.8: 'oratory.'
87.9: _prope abesse_ = 'to be near by,' is a common idiom.
88.1: See Vocab., _Hispânia_.
88.2: i.e. even in so insignificant a place.
88.3: = _quod avidus erat_.
88.4: #aliîs rêbus#: 'under other circumstances,' 'otherwise.' For
the case, see p. 27, n. 3.
88.5: The subjunctive here = an imperative: see p. 31, n. 9. Note
also that #colâs# is an example of the indefinite or universal
second person, since the command is addressed, not to any
particular individual, but to any one and every one.
88.6: #lûdôs êdidit#: 'he celebrated games.' On the magnificence
of the games which the Aediles gave depended very largely their
chance of promotion to the higher offices.
88.7: 'whereby'; abl. of means.
88.8: #sibi . . . sêstertium#: with #mîlliês# sc. _centêna mîlia_,
and take #sêstertium# as gen. plural from _sêstertius_, and
dependent on _mîlia_. Translate: 'that he needed 100,000,000
sesterces,' i.e. about $4,000,000. See Vocab., _sêstertius_.
88.9: #societâtem . . . iûnxit#: this combination is called 'The
First Triumvirate.'
89.1: #sî . . . sîgnârent#: an instance of the iterative
subjunctive (p. 45, n. 2) = 'whenever they affixed their seals as
witnesses.'
89.2: #cônsulibus . . . Bibulô#: for this way of dating events,
see XIV, 1.
89.3: Sc. _esse_.
89.4: #fûnctus# (_fungor_) = _postquam fûnctus est_.
89.5: Cf. p. xvii, C 2.
89.6: Sc. _eîs_, as dat. of indirect object with #imperâvit#.
Caesar's operations were confined to the southern portion of Great
Britain.
89.7: = _Hôc tempore_, i.e. during this campaign. The language of
this whole sentence is somewhat loose. The writer begins as if he
were going to say: _Hîc, cum . . . nârrantur, tum Caesarem ipsum
êgregium fêcisse nârrant_, but changes the construction at #tum#.
89.8: #cum . . . tum#: cf. p. 67, n. 7.
89.9: #illud# is explained by the clause #quod . . . restituit#.
The episode occurred in one of Caesar's Gallic campaigns, not, as
here stated, in Britain. It is related in the second book of
Caesar's _Gallic War_. Cf. also Longfellow's _Courtship of Miles
Standish_, II.
89.10: #iam conversum# = _quî iam conversus erat_.
89.11: #comprehênsum . . . dêtrâxit# = _comprehendit et . . .
dêtrâxit_.
90.1: 'preserved.'
90.2: Sc. _erant_; also _erat_ with #gravis#. Through the
influence of #iam prîdem# both verbs have the force of Eng.
pluperfects: H 535, 1 (469, 2): M 738: A 277, _b_: G 234:
B 260, 4.
90.3: Point out the chiasmus (p. 21, n. 15) in #Caesaris . . .
superiôrem#.
90.4: The law required a candidate to give notice of his candidacy
in person at Rome within seventeen days of the election. Caesar
desired to stand for the consulship in 49 B.C.
90.5: Cf. p. xviii, E 5.
90.6: #bellandum# (sc. _esse_): an impersonal passive: 'that war
was necessary.'
90.7: #quî . . . erat#: this river also formed the boundary
between Italy proper and Cisalpine Gaul; hence by crossing it
Caesar put himself in a position of open hostility to the
government.
90.8: = _per_, 'through the midst of.'
90.9: #côpiîs . . . cêssantibus#: causal abl. abs.: 'when, because
his forces . . . tarried too long, he had sent,' etc.
91.1: Cf. p. xx, G 4.
91.2: abl. both of cause and means. Join with #praeferôcem#.
91.3: #intrâ . . . vênit#: 'within four days of his arrival (and)
within four hours after he caught sight of him.'
91.4: See p. xvii, C 2.
91.5: Strictly, we ought to have _ante victum esse quam vîsus
esset_, the subjunctive being due to the indirect discourse.
Caesar said: _ante victus est quam vîsus_ (_est_). The infinitive
#vîsum# (_esse_) is due to attraction of the neighboring
infinitive #victum esse#.
91.6: #Ponticô . . . triumphô#: i.e. the procession in which he
celebrated his victory in Pontus. #triumphô# is dat. with
#praetulit#.
91.7: Q. Metellus Pius Scipio, father-in-law of Pompey.
91.8: at Thapsus, 46 B.C.
91.9: Cf. XXVI, 49.
91.10: #auxiliîs . . . cônfluentibus#: the abl. abs. denotes both
cause and attendant circumstance.
91.11: = _eôrum quî sequêbantur_. Cf. _volentibus_, XIII, 97.
92.1: 'His own,' i.e. his usual.
92.2: #plûs . . . Mârte#: 'since the battle was more than
doubtful.' The battle was fought at Munda, 45 B.C.
92.3: Cf. p. 63, n. 5.
92.4: = _quâlem_. So #quô# = _quâlî_.
92.5: #fâstôs corrêxit#: In III, 22, it is stated that Numa
divided the year into twelve months according to the course of the
moon. This year contained only 355 days. In order, therefore, to
make the months coincide with the seasons to which they belong,
Numa ordered that every two years an extra month, called a _mênsis
intercalâris_, should be added. These intercalary months were
inserted after February 23d, and contained alternately 22 and 23
days. This arrangement made the average length of the year 366-1/4
days. A further cause of confusion was the fact that the
Pontifices, who had charge of the calendar, often, for political
reasons, omitted the intercalary month. In Caesar's time the error
amounted to about three months. The calendar arranged by him is
almost identical with that in use to-day.
92.6: from _quisque_: 'each,' 'every.'
92.7: Sc. _rêrum_. _rês repetundae_ was a technical term for
'extortion.' For the gen., see p. 36, n. 8.
92.8: A _lêx sumptuâria_ was a law regulating the sums of money
which might be spent for various purposes. Caesar attempted
especially to check extravagance in dress and at banquets.
92.9: The infinitives in lines 146-151 are used because the
clauses in which they stand are in apposition to _plûra ac
mâiôra_, l. 144. See p. 86, n. 5.
93.1: #quâs . . . pûblicâre#: 'to throw open to the public as
large libraries as possible.'
93.2: The celebrated Mark Antony.
93.3: #â . . . virîs#: 'by more than sixty men.' For the case of
#virîs#, see p. 10, n. 18.
93.4: 'had warned him,' _not_ 'had predicted': hence it may be
construed with a substantive clause of purpose (#ut . . .
cavêret#) as its object.
93.5: #speciê officiî#: 'under pretense of doing him honor.' Cf.
_per speciem vênandî_, XIX, 60.
93.6: Sc. _eî_: dat. of interest.
93.7: 'by'; cf. p. 11, n. 10.
93.8: #adversum# (sc. _eum_) #vulnerat#: 'wounds him in front.'
The wound was in the shoulder. For #adversum# as = an adverbial
phrase, cf. p. 4, n. 4.
94.1: 'assailed.'
94.2: _obtingô_.
95.1: #suâ morte#: 'a natural death'; an ablative of manner.
95.2: #Quô rârior . . . hôc laudanda magis#: 'The rarer . . . the
more praiseworthy.' #Quô# and #hôc# are ablative of the degree of
difference (a variety of the ablative of means): cf. p. 39, n. 12.
95.3: i.e. over his fellow-citizens.
95.4: #quî . . . partibus#: 'who had apparently belonged,' etc.
How literally? With #dîversîs# sc. _Pompêiô_.
95.5: #nê . . . darent#: 'that they might not by any chance give
occasion to vigorous measures,' etc.
95.6: #cûius . . . îgnôrâbat#: 'by whose verses, as he very well
knew, his own fair fame had been wounded.'
95.7: ablatives of characteristic.
95.8: #paulô plêniôre#: 'somewhat full.'
95.9: Sc. _corônae_, and cf. the frequent omission of _manus_ with
_dextra_ and _sinistra_.
96.1: #Vînî parcissimum#: cf. _Cibî vînîque temperâns, somnî
parcus_, XXVI, 21, and note.
96.2: #ut . . . praevenîret# expresses result, not purpose.]

#XXVIII. Marcus Tullius Cicero# [[stripped text]]

Marcus Tullius Cicero, equestri genere, Arpini, quod est Volscorum oppidum, natus est. Ex eius avis unus verrucam in extremo naso sitam habuit, ciceris grano similem; inde cognomen Ciceronis genti inditum. Suadentibus quibusdam ut id nomen mutaret, "Dabo operam" inquit "ut istud cognomen nobilissimorum nominum splendorem vincat." Cum a patre Romam missus, ubi celeberrimorum magistrorum scholis interesset, eas artes disceret, quibus aetas puerilis ad humanitatem solet informari, tanto successu tantaque cum praeceptorum tum ceterorum discipulorum admiratione id fecit, ut, cum fama de Ciceronis ingenio et doctrina ad alios manasset, non pauci, qui eius videndi et audiendi gratia scholas adirent, reperti esse dicantur.

Cum nulla re magis ad summos in re publica honores viam muniri posse intellegeret quam arte dicendi et eloquentia, toto animo in eius studium incubuit, in quo quidem ita versatus est, ut non solum eos, qui in Foro et iudiciis causas perorarent, studiose sectaretur, sed privatim quoque diligentissime se exerceret. Primum eloquentiam et libertatem adversus Sullanos ostendit. Nam cum Roscium quendam, parricidii accusatum, ob Chrysogoni, Sullae liberti, qui in eius adversariis erat, potentiam nemo defendere auderet, tanta eloquentiae vi eum defendit Cicero, ut iam tum in arte dicendi nullus ei par esse videretur. Ex quo invidiam veritus Athenas studiorum gratia petiit, ubi Antiochum philosophum studiose audivit. Inde eloquentiae causa Rhodum se contulit, ubi Molonem, Graecum rhetorem tum disertissimum, magistrum habuit. Qui cum Ciceronem dicentem audivisset, flevisse dicitur, quod per hunc Graecia eloquentiae laude privaretur.

Romam reversus quaestor Siciliam habuit. Nullius vero quaestura aut gratior aut clarior fuit; cum magna tum esset annonae difficultas, initio molestus erat Siculis, quos cogeret frumenta in urbem mittere; postea vero, diligentiam et iustitiam et comitatem eius experti, maiores quaestori suo honores quam ulli umquam praetori detulerunt. E Sicilia reversus Romam in causis dicendis ita floruit, ut inter omnes causarum patronos et esset et haberetur princeps.

Consul deinde factus L. Sergii Catilinae coniurationem singulari virtute, constantia, cura compressit. Catilinae proavum, M. Sergium, incredibili fortitudine fuisse Plinius refert. Stipendia is fecit secundo bello Punico. Secundo stipendio dextram manum perdidit: stipendiis duobus ter et vicies vulneratus est: ob id neutra manu, neutro pede satis utilis, plurimisque postea stipendiis debilis miles erat. Bis ab Hannibale captus, bis vinculorum eius profugus, viginti mensibus nullo non die in catenis aut compedibus custoditus. Sinistra manu sola quater pugnavit, duobus equis, insidente eo, suffossis. Dextram sibi ferream fecit eaque religata proeliatus Cremonam obsidione exemit, Placentiam tutatus est, duodena castra hostium in Gallia cepit. Ceteri profecto, Plinius addit, victores hominum fuere, Sergius vicit etiam fortunam.

Singularem huius viri gloriam foede dehonestavit pronepotis scelus. Hic enim rei familiaris, quam profuderat, inopia multorumque scelerum conscientia in furorem actus et dominandi cupiditate incensus indignatusque, quod in petitione consulatus repulsam passus esset, coniuratione facta senatum confodere, consules trucidare, urbem incendere, diripere aerarium constituerat. Actum erat de pulcherrimo imperio, nisi illa coniuratio in Ciceronem et Antonium consules incidisset, quorum alter industria rem patefecit, alter manu oppressit. Cum Cicero, habito senatu, in praesentem reum perorasset, Catilina, incendium suum ruina se restincturum esse minitans, Roma profugit et ad exercitum, quem paraverat, proficiscitur, signa inlaturus urbi. Sed socii eius, qui in urbe remanserant, comprehensi in carcere necati sunt. A. Fulvius, vir senatorii ordinis, filium, iuvenem et ingenio et forma inter aequales nitentem, pravo consilio Catilinae amicitiam secutum inque castra eius ruentem, ex medio itinere retractum supplicio mortis adfecit, praefatus non se Catilinae illum adversus patriam, sed patriae adversus Catilinam genuisse.

Neque eo magis ab incepto Catilina destitit, sed infestis signis Romam petens Antonii exercitu opprimitur. Quam atrociter dimicatum sit exitus docuit: nemo hostium bello superfuit; quem quisque in pugnando ceperat locum, eum amissa anima tegebat. Catilina longe a suis inter hostium cadavera repertus est: pulcherrima morte, si pro patria sic concidisset! Senatus populusque Romanus Ciceronem patrem patriae appellavit. Cicero ipse in oratione pro Sulla palam praedicat consilium patriae servandae fuisse iniectum sibi a diis, cum Catilina coniurasset adversus eam. "O dii immortales," inquit "vos profecto incendistis tum animum meum cupiditate conservandae patriae. Vos avocastis me a cogitationibus omnibus ceteris et convertistis ad salutem unam patriae. Vos denique praetulistis menti meae clarissimum lumen in tenebris tantis erroris et inscientiae. Tribuam enim vobis, quae sunt vestra. Nec vero possum tantum dare ingenio meo, ut dispexerim sponte mea in tempestate illa turbulentissima rei publicae, quid esset optimum factu."

Paucis post annis Ciceroni diem dixit Clodius tribunus plebis, quod cives Romanos indicta causa necavisset. Senatus maestus, tamquam in publico luctu, veste mutata pro eo deprecabatur. Cicero, cum posset armis salutem suam defendere, maluit urbe cedere quam sua causa caedem fieri. Proficiscentem omnes boni flentes prosecuti sunt. Dein Clodius edictum proposuit ut Marco Tullio igni et aqua interdiceretur: illius domum et villas incendit. Sed vis illa non diuturna fuit, mox enim totus fere populus Romanus ingenti desiderio Ciceronis reditum flagitare coepit et maximo omnium ordinum studio Cicero in patriam revocatus est. Nihil per totam vitam Ciceroni itinere, quo in patriam rediit, accidit iucundius. Obviam ei redeunti ab universis itum est: domus eius publica pecunia restituta est.

Gravissimae illa tempestate inter Caesarem et Pompeium ortae sunt inimicitiae, ut res nisi bello dirimi non posse videretur. Cicero quidem summo studio enitebatur ut eos inter se reconciliaret et a belli civilis calamitatibus deterreret, sed cum neutrum ad pacem ineundam permovere posset, Pompeium secutus est. Sed victo Pompeio, a Caesare victore veniam ultro accepit. Quo interfecto Octavianum, Caesaris heredem, fovit, Antonium impugnavit effecitque ut a senatu hostis iudicaretur.

Sed Antonius, inita cum Octaviano societate, Ciceronem iam diu sibi inimicum proscripsit. Qua re audita, Cicero transversis itineribus in villam, quae a mari proxime aberat, fugit indeque navem conscendit, in Macedoniam transiturus. Unde aliquotiens in altum provectum cum modo venti adversi rettulissent, modo ipse iactationem maris pati non posset, taedium tandem eum et fugae et vitae cepit regressusque ad villam "Moriar" inquit "in patria saepe servata." Satis constat, adventantibus percussoribus, servos fortiter fideliterque paratos fuisse ad dimicandum, ipsum deponi lecticam et quietos pati, quod sors iniqua cogeret, iussisse. Prominenti ex lectica et immotam cervicem praebenti caput praecisum est. Manus quoque abscissae; caput relatum est ad Antonium eiusque iussu cum dextra manu in rostris positum.

Quamdiu res publica Romana per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, in eam curas cogitationesque fere omnes suas conferebat Cicero et plus operae ponebat in agendo quam in scribendo. Cum autem dominatu unius C. Iulii Caesaris omnia tenerentur, non se angoribus dedidit nec indignis homine docto voluptatibus. Fugiens conspectum Fori urbisque rura peragrabat abdebatque se, quantum licebat, et solus erat. Nihil agere autem cum animus non posset, existimavit honestissime molestias posse deponi, si se ad philosophiam rettulisset, cui adulescens multum temporis tribuerat, et omne studium curamque convertit ad scribendum: atque ut civibus etiam otiosus aliquid prodesse posset, elaboravit ut doctiores fierent et sapientiores, pluraque brevi tempore, eversa re publica, scripsit, quam multis annis ea stante scripserat. Sic facundiae et Latinarum litterarum parens evasit paruitque virorum sapientium praecepto, qui docent non solum ex malis eligere minima oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid insit boni.

Multa exstant facete ab eo dicta. Cum Lentulum, generum suum, exiguae staturae hominem, vidisset longo gladio accinctum, "Quis" inquit "generum meum ad gladium adligavit?"--Matrona quaedam iuniorem se, quam erat, simulans dictitabat se triginta tantum annos habere; cui Cicero "Verum est," inquit "nam hoc viginti annos audio."--Caesar, altero consule mortuo die Decembris ultima, Caninium consulem hora septima in reliquam diei partem renuntiaverat; quem cum plerique irent salutatum de more, "Festinemus" inquit Cicero "priusquam abeat magistratu." De eodem Caninio scripsit Cicero: "Fuit mirifica vigilantia Caninius, qui toto suo consulatu somnum non viderit."

#XXVIII. Mârcus Tullius Cicerô# [[as printed]]

Mârcus Tullius Cicerô, equestrî genere, Arpînî,
quod est Volscôrum oppidum, nâtus est. Ex êius
avîs[3] ûnus verrûcam[4] in extrêmô nâsô[5] sitam
habuit, ciceris[6] grânô similem; inde côgnômen
Cicerônis gentî inditum. Suâdentibus quibusdam {5}
ut id nômen mûtâret, "Dabô operam"
inquit "ut istud côgnômen nôbilissimôrum
nôminum splendôrem vincat." Cum â patre
Rômam missus, ubi[7] celeberrimôrum magistrôrum
scholîs interesset, eâs artês dîsceret, quibus aetâs puerîlis ad {10}
hûmânitâtem[8] solet înfôrmârî, tantô successû tantâque cum
praeceptôrum tum cêterôrum dîscipulôrum admîrâtiône id fêcit, ut,
cum fâma dê Cicerônis ingeniô et doctrînâ ad aliôs mânâsset,[9]
nôn paucî, quî êius videndî et audiendî grâtiâ scholâs adîrent,
repertî esse dîcantur. {15}

Cum nûllâ rê magis ad summôs in rê pûblicâ honôrês viam
mûnîrî posse intellegeret quam arte dîcendî et êloquentiâ, tôtô
[[97]]
animô in êius studium incubuit,[1] in quô quidem ita versâtus[2] est,
ut nôn sôlum eôs, quî in Forô et iûdiciîs[3] causâs perôrârent,[4]
studiôsê sectârêtur,[5] sed prîvâtim quoque dîligentissimê sê {20}
exercêret. Prîmum êloquentiam et lîbertâtem[6] adversus Sullânôs
ostendit. Nam cum Rôscium quendam, parricîdiî accûsâtum, ob
Chrysogonî, Sullae lîbêrtî,[7] quî in êius adversâriîs erat, potentiam
nêmô dêfendere audêret, tantâ êloquentiae vî eum dêfendit Cicerô,
ut iam tum in arte dîcendî nûllus eî pâr esse vidêrêtur. Ex quô {25}
invidiam veritus[8] Athênâs studiôrum grâtiâ petiit, ubi Antiochum
philosophum studiôsê audîvit. Inde êloquentiae causâ Rhodum
sê contulit, ubi Molônem, Graecum rhêtorem tum disertissimum,[9]
magistrum habuit. Quî cum Cicerônem dîcentem audîvisset,
flêvisse dîcitur, quod per hunc Graecia êloquentiae laude {30}
prîvârêtur.[10]

Rômam reversus quaestor Siciliam habuit. Nûllîus vêrô quaestûra
aut grâtior aut clârior fuit; cum mâgna tum esset annônae[11]
difficultâs, initiô molestus erat Siculîs, quôs côgeret frûmenta in
urbem mittere; posteâ vêrô, dîligentiam et iûstitiam et cômitâtem[12]
êius expertî,[13] mâiôrês quaestôrî suô honôrês quam ûllî {36}
umquam praetôrî dêtulêrunt. Ê Siciliâ reversus Rômam in causîs
dîcendîs ita flôruit, ut inter omnês causârum patrônôs[14] et esset
et habêrêtur prînceps.

Cônsul deinde factus L. Sergiî Catilînae coniûrâtiônem singulârî {40}
virtûte, cônstantiâ, cûrâ compressit.[15] Catilînae proavum,[16]
M. Sergium, incrêdibilî fortitûdine fuisse Plînius refert.
Stîpendia[17]
is fêcit secundô bellô Pûnicô. Secundô stîpendiô[18] dextram {43}
manum perdidit: stîpendiîs[18] duôbus ter et vîciês vulnerâtus est:
ob id neutrâ manû, neutrô pede satis ûtilis, plûrimîsque[19] posteâ
[[98]]
stîpendiîs dêbilis[1] mîles erat. Bis ab Hannibale captus, bis[2]
vinculôrum êius profugus, vîgintî mênsibus nûllô[3] nôn diê in
catênîs[4] aut compedibus[5] cûstôdîtus. Sinistrâ manû sôlâ quater
pûgnâvit, duôbus equîs, însidente eô, suffossîs.[6] Dextram sibi
ferream fêcit eâque religâtâ[7] proeliâtus Cremônam obsidiône {50}
exêmit, Placentiam tûtâtus est, duodêna castra hostium in Galliâ
cêpit. Cêterî profectô, Plînius addit, victôrês hominum fuêre,
Sergius vîcit etiam fortûnam.

Singulârem hûius virî glôriam foedê dehonestâvit pronepôtis[8]
scelus. Hîc enim reî familiâris, quam profûderat, inopiâ {55}
multôrumque scelerum cônscientiâ in furôrem âctus et dominandî
cupiditâte incênsus indîgnâtusque, quod in petîtiône cônsulâtûs
repulsam[9] passus esset, coniûrâtiône factâ senâtum cônfodere,
cônsulês trucîdâre,[10] urbem incendere, dîripere aerârium
cônstituerat.
Âctum[11] erat dê pulcherrimô imperiô, nisi illa coniûrâtiô {60}
in[12] Cicerônem et Antônium cônsulês incidisset, quôrum alter[13]
indûstriâ rem patefêcit, alter manû[14] oppressit. Cum Cicerô,
habitô senâtû, in praesentem reum[15] perôrâsset, Catilîna, incendium
suum ruînâ[16] sê restinctûrum esse minitâns, Rômâ profûgit
et ad exercitum, quem parâverat, proficîscitur, sîgna inlâtûrus {65}
urbî. Sed sociî êius, quî in urbe remânserant, comprehênsî in
carcere necâtî sunt. A. Fulvius, vir senâtôriî ôrdinis, fîlium,
iuvenem et ingeniô et fôrmâ inter aequâlês nitentem,[17] prâvô
cônsiliô Catilînae amîcitiam secûtum inque castra êius ruentem,
ex mediô itinere retrâctum suppliciô mortis adfêcit, praefâtus[18]
nôn sê Catilînae illum adversus patriam, sed patriae adversus {71}
Catilînam genuisse.[19]

[[99]]
Neque eô magis ab inceptô Catilîna dêstitit, sed înfêstîs sîgnîs
Rômam petêns Antôniî exercitû opprimitur. Quam atrôciter
dîmicâtum sit exitus docuit: nêmô hostium bellô superfuit; {75}
quem quisque in pûgnandô cêperat locum, eum âmissâ animâ[1]
tegêbat. Catilîna longê â suîs inter hostium cadâvera[2] repertus
est: pulcherrimâ morte,[3] sî prô patriâ sîc concidisset! Senâtus
populusque Rômânus Cicerônem patrem patriae appellâvit. Cicerô
ipse in ôrâtiône prô Sullâ palam praedicat cônsilium patriae {80}
servandae fuisse iniectum sibi â diîs, cum Catilîna coniûrâsset
adversus eam. "Ô diî immortâlês," inquit "vôs profectô
incendistis tum animum meum cupiditâte cônservandae patriae. Vôs
âvocâstis mê â côgitâtiônibus omnibus cêterîs et convertistis ad
salûtem ûnam patriae. Vôs dênique praetulistis mentî meae {85}
clârissimum lûmen in tenebrîs tantîs errôris et înscientiae.
Tribuam enim vôbîs, quae sunt vestra. Nec vêrô possum tantum
dare ingeniô meô, ut[4] dîspexerim sponte meâ in tempestâte illâ
turbulentissimâ reî pûblicae, quid esset optimum factû."

Paucîs post annîs Cicerônî diem dîxit Clôdius tribûnus plêbis, {90}
quod cîvês Rômânôs indictâ[5] causâ necâvisset. Senâtus maestus,[6]
tamquam in pûblicô lûctû, veste[7] mûtâtâ prô eô dêprecâbâtur.
Cicerô, cum posset armîs salûtem suam dêfendere, mâluit urbe
cêdere quam suâ causâ caedem fierî. Proficîscentem omnês bonî
flentês prôsecûtî sunt. Dein Clôdius êdictum prôposuit ut Mârcô {95}
Tulliô[8] îgnî et aquâ interdîcerêtur: illîus domum et vîllâs
incendit. Sed vîs illa nôn diuturna fuit, mox enim tôtus ferê populus
Rômânus ingentî dêsîderiô Cicerônis reditum flâgitâre coepit et
mâximô omnium ôrdinum studiô Cicerô in patriam revocâtus est.
[[100]]
Nihil per tôtam vîtam Cicerônî itinere, quô in patriam rediit, {100}
accidit iûcundius. Obviam[1] eî redeuntî ab ûniversîs itum est: domus
êius pûblicâ pecûniâ restitûta est.

Gravissimae illâ tempestâte inter Caesarem et Pompêium ortae
sunt inimîcitiae, ut rês[2] nisi bellô dîrimî nôn posse vidêrêtur.
Cicerô quidem summô studiô ênîtêbâtur[3] ut eôs inter sê reconciliâret
et â bellî cîvîlis calamitâtibus dêterrêret, sed cum neutrum {106}
ad pâcem ineundam permovêre posset, Pompêium secûtus est.
Sed victô Pompêiô, â Caesare victôre veniam ultrô accêpit. Quô
interfectô Octâviânum, Caesaris hêrêdem, fôvit,[4] Antônium
impûgnâvit effêcitque ut â senâtû hostis iûdicârêtur. {110}

Sed Antônius, initâ cum Octâviânô societâte,[5] Cicerônem iam
diû sibi inimîcum prôscrîpsit. Quâ rê audîtâ, Cicerô trânsversîs[6]
itineribus in vîllam, quae â marî proximê aberat, fûgit indeque
nâvem cônscendit, in Macedoniam trânsitûrus. Unde aliquotiêns
in altum prôvectum cum modo[7] ventî adversî rettulissent, modo {115}
ipse iactâtiônem maris patî nôn posset, taedium[8] tandem eum
et fugae et vîtae cêpit regressusque ad vîllam "Moriar" inquit
"in patriâ saepe servâtâ." Satis cônstat, adventantibus percussôribus,
servôs fortiter fidêliterque parâtôs fuisse ad dîmicandum,
ipsum dêpônî lectîcam[9] et quiêtôs patî, quod {120}
sors inîqua côgeret, iussisse. Prôminentî[10]
ex lectîcâ et immôtam cervîcem[11] praebentî[10]
caput praecîsum est. Manûs quoque abscissae;
caput relâtum est ad Antônium êiusque
iussû cum dextrâ manû in rôstrîs positum. {125}

Quamdiû rês pûblica Rômâna per eôs gerêbâtur, quibus sê ipsa
commîserat, in eam cûrâs côgitâtiônêsque ferê omnês suâs cônferêbat
[[101]]
Cicerô et plûs[1] operae pônêbat in agendô quam in scrîbendô.
Cum autem dominâtû ûnîus C. Iûliî Caesaris omnia tenêrentur,
nôn sê angôribus[2] dêdidit nec indîgnîs homine doctô voluptâtibus.
Fugiêns cônspectum Forî urbisque rûra peragrâbat abdêbatque {131}
sê, quantum licêbat, et sôlus erat. Nihil agere autem cum
animus nôn posset, exîstimâvit honestissimê molestiâs posse
dêpônî, sî sê ad philosophiam rettulisset, cuî adulêscêns multum
temporis tribuerat, et omne studium cûramque convertit ad scrîbendum:
atque ut cîvibus etiam ôtiôsus[3] aliquid prôdesse[4] posset, {136}
êlabôrâvit ut doctiôrês fierent et sapientiôrês, plûraque brevî
tempore, êversâ rê pûblicâ, scrîpsit, quam multîs annîs eâ stante
scrîpserat. Sîc fâcundiae[5] et Latînârum litterârum parêns {139}
êvâsit[6] pâruitque virôrum sapientium praeceptô, quî docent nôn
sôlum ex[7] malîs êligere minima oportêre, sed etiam excerpere[8] ex
hîs ipsîs, sî quid însit bonî.

Multa exstant facêtê[9] ab eô dicta. Cum Lentulum, generum[10]
suum, exiguae statûrae hominem, vîdisset longô gladiô accinctum,
"Quis" inquit "generum meum ad gladium adligâvit?"--Mâtrôna {145}
quaedam iûniôrem sê, quam erat, simulâns dictitâbat sê
trîgintâ tantum annôs habêre; cuî Cicerô "Vêrum est," inquit
"nam hôc vîgintî annôs audiô."--Caesar, alterô cônsule mortuô
diê[11] Decembris ûltimâ, Canînium cônsulem hôrâ septimâ in
reliquam diêî partem renûntiâverat; quem cum plêrîque îrent {150}
salûtâtum dê môre, "Fêstînêmus" inquit Cicerô "priusquam abeat
magistrâtû." Dê eôdem Canîniô scrîpsit Cicerô: "Fuit mîrificâ[12]
vigilantiâ Canînius, quî tôtô suô cônsulâtû somnum nôn
vîderit.[13]"

[Footnote: The following selections have been edited for rapid
reading or reading at sight:]

[Footnotes: XXVIII (pages 96-101)

96.3: 'ancestors.'
96.4: 'wart.'
96.5: 'nose'; cf. _nasal_.
96.6: #ciceris grânô#: 'a tiny chickpea.'
96.7: = _ut_.
96.8: 'culture.'
96.9: 'had spread.'
97.1: 'applied himself.'
97.2: 'engaged.'
97.3: 'courts.'
97.4: 'pleaded.'
97.5: 'followed,' 'courted' (cf. _sequor_).
97.6: 'independence.'
97.7: 'freedman.'
97.8: 'fearing.'
97.9: 'most eloquent.'
97.10: 'was being deprived.'
97.11: #annônae difficultâs#: 'a lack of corn.'
97.12: 'courtesy.'
97.13: 'having had proof of.'
97.14: 'lawyers.'
97.15: 'crushed.'
97.16: 'great-grandfather.'
97.17: Cf. XXVII, 19.
97.18: 'campaign.'
97.19: #que# here = 'but.'
98.1: '_though_ disabled.'
98.2: #bis . . . profugus# = _bis vincula êius profûgit_.
98.3: #nûllô nôn#: 'every.'
98.4: 'chains.'
98.5: 'shackles.'
98.6: 'slain'; lit., 'stabbed from below.'
98.7: 'fastened' (to the stump of his arm).
98.8: 'great-grandson.'
98.9: 'defeat'; a technical term of Roman politics.
98.10: 'butcher.'
98.11: #Âctum erat dê#: 'it would have been all up with.'
98.12: #in . . . incidisset#: 'happened in the days of.'
98.13: Cicero.
98.14: 'prowess.'
98.15: 'culprit.'
98.16: 'by a general downfall.'
98.17: 'conspicuous'; lit., 'shining.'
98.18: 'having first said.'
98.19: from _gîgnô_, 'to beget.'
99.1: 'life.'
99.2: 'corpses.'
99.3: Sc. _concidisset_.
99.4: #ut . . . dîspexerim#: '(as to say) that I should have of my
own accord clearly perceived.'
99.5: #indictâ causâ#: 'with their cause unpleaded,' i.e. without
giving them a trial.
99.6: 'mourning.'
99.7: #veste mûtâtâ#: i.e. changing their ordinary attire, which
was white, for darker robes of mourning.
99.8: #Tulliô . . . interdîcerêtur#: lit., 'that a ban should be
laid on Tullius in respect of fire and water,' i.e. that he should
be outlawed, and every one forbidden to aid him, even with the
necessaries of life.
100.1: #Obviam . . . est#: 'all went to meet him.'
100.2: 'trouble.'
100.3: 'strove.'
100.4: 'cherished,' 'supported.'
100.5: The reference is to the Second Triumvirate.
100.6: #trânsversîs itineribus#: i.e. by out of the way paths.
100.7: #modo . . . modo#: 'now . . . now.'
100.8: 'disgust.'
100.9: 'litter,' 'sedan chair.'
100.10: 'leaning out'; sc. _eî_, dat. of disadvantage with
#praecîsum est#.
100.11: 'neck.'
101.1: #plûs . . . scrîbendô#: 'he devoted more of his time to
practical affairs than to literature.'
101.2: 'sorrow.'
101.3: #etiam ôtiôsus#: 'even though at ease,' i.e. not burdened
with official duties. #ôtiôsus# here, as often = _prîvâtus_.
101.4: 'benefit.'
101.5: 'eloquence.' Sc. #Latînae#, to be derived from #Latînârum#.
101.6: 'became.'
101.7: #ex . . . oportêre#: we should say, 'of two evils choose
the less.'
101.8: 'extract'; lit., 'pluck.'
101.9: 'wittily.'
101.10: 'son-in-law.'
101.11: On this day the consuls went out of office.
101.12: 'wondrous.'
101.13: causal subjunctive.]

#XXIX. Marcus Brutus# [[stripped text]]

M. Brutus, ex illa gente, quae Roma Tarquinios eiecerat, oriundus, Athenis philosophiam, Rhodi eloquentiam didicit. Eius pater, qui Sullae partibus adversabatur, iussu Pompei interfectus erat, unde Brutus cum eo graves gesserat simultates. Bello tamen civili Pompei causam, quod iustior videretur, secutus dolorem suum rei publicae utilitati posthabuit. Victo Pompeio Brutus a Caesare servatus est et praetor etiam factus. Postea vero, cum Caesar superbia elatus senatum contemnere et regnum adfectare coepisset, populus, praesenti statu haud laetus, vindicem libertatis requirebat. Subscripsere quidam L. Bruti statuae: "Utinam viveres!" Item ipsius Caesaris statuae: "Brutus, quia reges eiecit, primus consul factus est; hic, quia consules eiecit, postremo rex factus est." Inscriptum quoque est M. Bruti praetoris tribunali: "Dormis, Brute!"

Cognita populi Romani voluntate, Brutus adversus Caesarem conspiravit. Pridie quam Caesar est occisus, Porcia, Bruti uxor, Catonis filia, consilii conscia, egresso cubiculum Bruto, cultellum tonsorium quasi unguium resecandorum causa poposcit eoque velut forte elapso se vulneravit. Clamore deinde ancillarum in cubiculum revocatus obiurgare eam coepit, quod tonsoris praeripuisset officium. Cui secreto Porcia "Non est" inquit "hoc temerarium factum meum, sed in tali statu nostro mei erga te amoris certissimum indicium. Experiri enim volui, si tibi propositum ex sententia parum cessisset, quam aequo animo me ferro essem interemptura." Quibus verbis auditis Brutus ad caelum manus et oculos sustulisse dicitur et exclamavisse: "Utinam dignus tali coniuge maritus videri possem!"

Interfecto Caesare, cum Antonius vestem eius sanguinolentam ostentans populum veluti furore quodam adversus coniuratos inflammasset, Brutus in Macedoniam concessit ibique apud urbem Philippos adversus Antonium et Octavianum dimicavit. Victus acie, cum in tumulum se nocte recepisset, audita Cassii morte, ne in hostium manus veniret, uni ex comitibus latus transfodiendum praebuit. Antonius Bruti corpus liberto suo sepeliendum tradidit, quoque honoratius cremaretur, inici ei suum paludamentum iussit, iacentem non hostem, sed civem deposito existimans odio. Cumque interceptum a liberto paludamentum comperisset, ira percitus protinus in eum animadvertit, praefatus: "Quid? tu ignorasti cuius tibi viri sepulturam commisissem?" Non eadem fuit Octaviani erga Brutum moderatio, is enim avulsum Bruti caput Romam misit, ut Gai Caesaris statuae subiceretur. Porcia cum victum et interemptum virum suum cognovisset, quia ferrum non dabatur, ardentes ore carbones hausit, virilem patris exitum mulier imitata novo mortis genere.

[[102]]

#XXIX. Mârcus Brûtus# [[as printed]]

M. Brûtus, ex illâ gente, quae Rômâ Tarquiniôs
êiêcerat, oriundus,[1] Athênîs philosophiam,
Rhodî êloquentiam didicit. Êius pater, quî Sullae
partibus adversâbâtur, iussû Pompêî interfectus
erat, unde Brûtus cum eô gravês gesserat[2] {5}
simultâtês. Bellô tamen cîvîlî Pompêî causam,
quod iûstior vidêrêtur, secûtus dolôrem suum reî
pûblicae ûtilitâtî posthabuit. Victô Pompêiô
Brûtus â Caesare servâtus est et praetor etiam
factus. Posteâ vêrô, cum Caesar superbiâ êlâtus senâtum {10}
contemnere et rêgnum adfectâre[3] coepisset, populus, praesentî statû
haud laetus, vindicem[4] lîbêrtâtis requîrêbat. Subscrîpsêre quîdam
L. Brûtî[5] statuae: "Utinam[6] vîverês!" Item ipsîus Caesaris
statuae: "Brûtus, quia rêgês êiêcit, prîmus cônsul factus {14}
est; hîc, quia cônsulês êiêcit, postrêmô rêx factus est." Înscrîptum
quoque est M. Brûtî praetôris tribûnâlî: "Dormîs,[7] Brûte!"

Côgnitâ populî Rômânî voluntâte, Brûtus adversus Caesarem
cônspîrâvit. Prîdiê quam Caesar est occîsus, Porcia, Brûtî uxor,
Catônis fîlia, cônsiliî[8] cônscia, êgressô cubiculum[9] Brûtô, {19}
cultellum[10] tônsôrium quasi unguium[11] resecandôrum causâ popôscit
eôque velut forte êlâpsô sê vulnerâvit. Clâmôre deinde ancillârum[12]
in cubiculum revocâtus obiûrgâre[13] eam coepit, quod tônsôris
praeripuisset officium. Cuî sêcrêtô Porcia "Nôn est" inquit
"hôc temerârium[14] factum meum, sed in tâlî statû nostrô meî
ergâ tê amôris certissimum indicium. Experîrî enim voluî, sî[15] {25}
[[103]]
tibi prôpositum ex sententiâ parum cessisset, quam aequô animô
mê ferrô essem interêmptûra." Quibus verbîs audîtîs Brûtus ad
caelum manûs et oculôs sustulisse dîcitur et exclâmâvisse: "Utinam
dîgnus tâlî côniuge marîtus vidêrî possem!"

Interfectô Caesare, cum Antônius vestem êius sanguinolentam[1] {30}
ostentâns populum velutî furôre quôdam adversus coniûrâtôs
înflammâsset, Brûtus in Macedoniam concessit ibique apud urbem
Philippôs adversus Antônium et Octâviânum dîmicâvit. Victus
aciê, cum in tumulum[2] sê nocte recêpisset, audîtâ Cassiî morte,
nê in hostium manûs venîret, ûnî ex comitibus latus trânsfodiendum
praebuit. Antônius Brûtî corpus lîbertô suô sepeliendum[3] {36}
trâdidit, quôque[4] honôrâtius cremârêtur, inicî eî suum
palûdâmentum[5] iussit, iacentem[6] nôn hostem, sed cîvem dêpositô
exîstimâns odiô. Cumque interceptum â lîbertô palûdâmentum
comperisset, îrâ percitus[7] prôtinus in eum animadvertit, praefâtus:
"Quid? tû îgnôrâstî cûius tibi virî sepultûram commîsissem?" {41}
Nôn eadem fuit Octâviânî ergâ Brûtum moderâtiô, is
enim âvulsum[8] Brûtî caput Rômam mîsit, ut Gâî Caesaris
statuae subicerêtur. Porcia cum victum et interêmptum virum suum
côgnôvisset, quia ferrum nôn dabâtur, ârdentês ôre carbônes[9] {45}
hausit, virîlem patris[10] exitum mulier[11] imitâta novô mortis
genere.

[Footnotes: XXIX (pages 102-103)

102.1: = _ortus, nâtus_.
102.2: _simultâtês gerere_ = 'to carry on a feud.'
102.3: 'to aim at.'
102.4: 'champion.'
102.5: The Brutus of selection IX.
102.6: #Utinam vîverês!# 'O that you were yet alive.' The
subjunctive here expresses a wish or prayer; cf. l. 29.
102.7: 'you're fast asleep.'
102.8: #cônsiliî cônscia#: 'who was aware of,' etc.
102.9: 'sleeping-room.'
102.10: #cultellum tônsôrium#: 'a barber's knife.'
102.11: 'nails.'
102.12: 'maids.'
102.13: 'scold.'
102.14: 'heedless,' 'random.'
102.15: #sî . . . cessisset#: 'if your plan did not turn out
according to your expectations.' Join with what follows.
103.1: 'bloody.'
103.2: 'hill.'
103.3: _sepelîre_ = 'to dispose of a body,' whether by burial or
by cremation.
103.4: #quôque# = 'and in order that.'
103.5: 'cloak.'
103.6: 'the dead man.'
103.7: 'thoroughly aroused.'
103.8: 'torn (from the body).'
103.9: 'coals.'
103.10: See Vocab., _Catô_.
103.11: 'woman though she was.']

#XXX. Octavianus Caesar Augustus# [[stripped text]]

Octavianus, Iuliae, Gai Caesaris sororis, nepos, quartum annum agens patrem amisit. Ab avunculo adoptatus profectum eum in Hispanias adversus Gnaei Pompei liberos secutus est. Deinde ab eo Apolloniam missus studiis vacavit. Utque primum occisum Caesarem heredemque se comperit, in urbem regressus hereditatem adiit, nomen Caesaris sumpsit conlectoque veteranorum exercitu opem Decimo Bruto tulit, qui ab Antonio Mutinae obsidebatur. Cum autem urbis aditu prohiberetur, ut Brutum de omnibus rebus certiorem faceret, primo litteras misit plumbeis laminis inscriptas, quas ad bracchium religatas urinatores Scultennam amnem transnantes ad Brutum deferebant. Quin et avibus internuntiis utebatur. Columbis enim, quas inclusas ante fame adfecerat, epistulas ad collum religabat easque a proximo moenibus loco emittebat. Illae, lucis cibique avidae, altissima aedificiorum petentes excipiebantur a Decimo Bruto, qui eo modo de omnibus rebus certior fiebat, utique postquam disposito quibusdam locis cibo columbas illuc devolare instituerat.