Chapter VI: Preface: Decoration (6)

Accepta navicula in Africam traiecit et in agrum Carthaginiensem pervenit. Ibi cum in locis solitariis sederet, venit ad eum lictor Sextilii praetoris, qui tum Africam obtinebat. Ab hoc, quem numquam laesisset, Marius humanitatis tamen aliquod officium exspectabat; at lictor decedere eum provincia iussit, nisi in se animadverti vellet: torveque intuentem et vocem nullam emittentem Marium rogavit tandem ecquid renuntiari praetori vellet? Marius "Abi" inquit, "nuntia vidisse te Gaium Marium in Carthaginis ruinis sedentem." Duobus clarissimis exemplis de inconstantia rerum humanarum eum admonebat, cum et urbis maximae excidium et viri clarissimi casum ante oculos poneret.

Profecto ad bellum Mithridaticum Sulla, Marius revocatus a Cinna in Italiam rediit, efferatus magis calamitate quam domitus. Cum exercitu Romam ingressus eam caedibus et rapinis vastavit; omnes adversae factionis nobiles variis suppliciorum generibus adfecit: quinque dies continuos totidemque noctes illa scelerum omnium duravit licentia. Hoc tempore admiranda sane populi Romani abstinentia fuit. Cum enim Marius occisorum domos multitudini diripiendas obiecisset, inveniri potuit nemo, qui civili luctu praedam peteret: quae quidem tam misericors continentia plebis tacita quaedam crudelium victorum vituperatio fuit. Tandem Marius, senio et laboribus confectus, in morbum incidit et ingenti omnium laetitia vitam finivit. Cuius viri si examinentur cum virtutibus vitia, haud facile sit dictu utrum bello melior, an pace perniciosior fuerit: namque quam rem publicam armatus servavit, eam primo togatus omni genere fraudis, postremo armis hostiliter evertit.

Erat Marius durior ad humanitatis studia et ingenuarum artium contemptor. Cum aedem Honoris de manubiis hostium vovisset, spreta peregrinorum marmorum nobilitate artificumque Graecorum arte, eam vulgari lapide per artificem Romanum curavit aedificandam. Et Graecas litteras despiciebat, quod doctoribus suis parum ad virtutem profuissent. At idem fortis, validus, adversus dolorem confirmatus. Cum ei varices in crure secarentur, vetuit se adligari. Acrem tamen fuisse doloris morsum ipse ostendit: nam medico, alterum crus postulanti, noluit praebere, quod maiorem esse remedii quem morbi dolorem iudicaret.

[[68]]

#XXIII. Gâius Marius# [[as printed]]

C. Marius, humilî locô nâtus,[1] mîlitiae tîrôcinium in Hispâniâ
duce Scîpiône[2] posuit.[3] Erat imprîmîs Scîpiônî cârus ob
singulârem virtûtem et impigram[4] ad perîcula et labôrês alacritâtem.
Cum aliquandô inter cênam Scîpiônem quîdam interrogâsset, sî
quid illî[5] accidisset, quemnam rês pûblica aequê mâgnum {5}
habitûra esset imperâtôrem, Scîpiô, percussô lêniter Mariî umerô,
"Fortâsse hunc" inquit. Quô dictô excitâtus Marius dîgnôs
rêbus, quâs posteâ gessit, spîritûs concêpit.

[Sidenote: B.C. 107.]

Q. Metellum[6] in Numidiam contrâ Iugurtham missum,[7] cûius
lêgâtus erat, cum ab eô Rômam missus esset, apud populum {10}
Rômânum crîminâtus[8] est bellum dûcere[9]: sî[10] sê cônsulem
fêcissent, brevî tempore aut vîvum aut mortuum Iugurtham sê in
potestâtem populî Rômânî redâctûrum. Itaque creâtus est
cônsul et in Metellî locum suffectus.[11] Bellum ab illô
prôsperê coeptum cônfêcit. Iugurtha ad Gaetûlôs perfûgerat {15}
eôrumque rêgem Bocchum adversus Rômânôs concitâverat. Marius
Gaetûlôs et Bocchum aggressus fûdit; castellum[12] in excelsâ rîpâ
positum, ubi rêgiî thêsaurî erant, nôn sine multô labôre expûgnâvit.
Bocchus, bellô dêfessus, lêgâtôs ad Marium mîsit, pâcem {19}
ôrantês.[13] Sulla[14] quaestor, â Mariô ad rêgem remissus, Bocchô
[[69]]
persuâsit ut Iugurtham Rômânîs trâderet. Iugurtha igitur
vinctus ad Marium dêductus est; quem Marius triumphâns ante
currum êgit et in carcerem[1] caenôsum inclûsit. Quô cum Iugurtha
dêtrâctâ veste ingrederêtur, ôs rîdentis[2] in modum dîdûxisse
et stupêns similisque dêsipientî exclâmâsse fertur: "Prô! quam {25}
frîgidum est vestrum balneum!" Paucîs diêbus post in carcere
necâtus est.

[Sidenote: B.C. 104.]

Marius post bellum Numidicum iterum cônsul creâtus bellumque
eî contrâ Cimbrôs[3] et Teutonês dêcrêtum est. Hî novî
hostês, ab extrêmîs Germâniae fînibus profugî, novâs sêdês {30}
quaerêbant, exclûsîque Galliâ et Hispâniâ cum[4] in Îtaliam
remigrârent, â Rômânîs ut aliquid sibi terrae darent petiêrunt.
Repulsî, quod nequîverant[5] precibus, armîs petere cônstituunt.
Três[6] ducês Rômânî impetûs barbarôrum nôn sustinuêrunt.
[[70]]
Omnês fugâtî,[1] exûtî[1] castrîs. Âctum[2] erat dê imperiô Rômânô,
nisi[3] Marius fuisset. Hîc prîmô Teutonês sub ipsîs Alpium {36}
râdîcibus adsecûtus proeliô[4] oppressit. Vallem fluviumque
medium[5] hostês tenêbant: Rômânîs[6] aquârum nûlla côpia. Aucta
necessitâte virtûs causa victôriae fuit. Nam flâgitante aquam
exercitû Marius "Virî[7]" inquit "estis, ên illîc aquam habêtis."
Itaque tantô ârdôre pûgnâtum est eaque caedês hostium fuit, ut {41}
Rômânî victôrês dê cruentô flûmine nôn plûs
aquae biberent quam sanguinis barbarôrum.
Caesa trâduntur hostium ducenta mîlia, capta
nônâgintâ. Rêx ipse Teutobochus in proximô {45}
saltû comprehênsus însîgne spectâculum triumphî
fuit: quîppe vir prôcêritâtis eximiae
super tropaea ipsa êminêbat.

Dêlêtîs Teutonibus, C. Marius in Cimbrôs sê convertit. Quî
cum ex[8] aliâ parte Îtaliam ingressî Athesim flûmen nôn ponte {50}
nec nâvibus, sed iniectîs[9] arborum truncîs, velut aggere,
trâiêcissent, occurrit iîs C. Marius. Cimbrî lêgâtôs ad cônsulem
mîsêrunt, agrôs urbêsque sibi et frâtribus pôstulantês,[10] Teutonum
enim clâdem îgnôrâbant. Quaerente[11] Mariô quôs illî frâtrês
dîcerent, cum Teutonês nôminâssent, rîdêns Marius "Omittite[12]" {55}
inquit "frâtrês; tenent hî acceptam â nôbîs terram aeternumque
[[71]]
tenêbunt." Tum lêgâtî sê lûdibriô[1] habêrî sentientês ultiônem
Mariô minâtî sunt, simul atque Teutonês advênissent. "Atquî
adsunt" inquit Marius "nec sânê cîvîle foret vôs frâtribus vestrîs
nôn salûtâtîs discêdere." Tum vinctôs addûcî iussit Teutonum {60}
ducês, quî in proeliô captî erant.

Hîs rêbus audîtîs, Cimbrî êgrediuntur castrîs et cum paucîs
suôrum ad vâllum Rômânum adequitâns Boiorix, Cimbrôrum
dux, Marium ad pûgnam prôvocat et diem pûgnae â Rômânôrum
imperâtôre petit. Proximum dedit cônsul. Marius cum aciem {65}
ita înstituisset, ut pulvis[2] in oculôs et ôra hostium ferrêtur,
incrêdibilî strâge[3] prôstrâta[4] est illa Cimbrôrum multitûdô: caesa
trâduntur centum octôgintâ hominum mîlia. Nec minor cum
uxôribus pûgna quam cum virîs fuit, cum obiectîs undique plaustrîs,
dêsuper,[5] quasi ê turribus, lanceîs contîsque pûgnârent. {70}
Victae tamen cum missâ ad Marium lêgâtiône lîbertâtem[6] nôn
impetrâssent, suffôcâtîs êlîsîsque[7] înfantibus suîs aut mûtuîs[8]
concidêrunt vulneribus aut vinculô ê crînibus suîs factô ab[9]
arboribus pependêrunt. Canês quoque dêfendêre, Cimbrîs caesîs,
eôrum domôs. Marius prô duôbus triumphîs, quî offerêbantur, {75}
ûnô contentus fuit. Prîmôrês cîvitâtis, quî eî aliquamdiû ut[10]
novô hominî ad tantôs honôrês êvectô[11] invîderant, cônservâtam[12]
ab eô rem pûblicam fatêbantur. In ipsâ aciê Marius duâs Camertium
cohortês, mîrâ virtûte vim Cimbrôrum sustinentês[13] contrâ
lêgem[14] cîvitâte dônâverat. Quod quidem factum et vêrê et {80}
[[72]]
êgregiê posteâ excûsâvit, dîcêns inter armôrum strepitum verba
sê iûris cîvîlis exaudîre nôn potuisse.

[Sidenote: B.C. 88.]

Illâ tempestâte prîmum Rômae bellum cîvîle commôtum est.
Causam bellô dedit C. Marius. Cum enim Sulla[1] cônsul
contrâ Mithridâtem,[2] rêgem Pontî, missus fuisset, Sulpicius, {85}
tribûnus plêbis, lêgem[3] ad populum tulit ut Sullae imperium
abrogârêtur, C. Mariô bellum dêcernerêtur Mithridâticum. Quâ rê
Sulla commôtus cum exercitû ad urbem vênit, eam armîs occupâvit,
Sulpicium interfêcit, Marium fugâvit. Marius hostês persequentês
fugiêns aliquamdiû in palûde dêlituit.[4] Sed paulô post {90}
repertus extrâctusque, ut erat nûdô corpore caenôque oblitus,[5]
iniectô in collum lôrô Minturnâs raptus et in cûstôdiam coniectus
est. Missus est ad eum occîdendum servus[6] pûblicus, nâtiône
Cimber, quem Marius vultûs auctôritâte dêterruit. Cum enim
hominem ad sê strictô gladiô venientem vîdisset "Tûne, homô," {95}
inquit "C. Marium audêbis occîdere?" Quô audîtô attonitus ille
ac tremêns abiectô ferrô fûgit, Marium sê nôn posse occîdere
clâmitâns. Marius deinde ab iîs, quî prius eum occîdere voluerant,
ê carcere êmissus est. {99}

Acceptâ nâviculâ in Âfricam trâiêcit et in agrum Carthâginiênsem
pervênit. Ibi cum in locîs sôlitâriîs[7] sedêret, vênit ad eum
lîctor Sextiliî praetôris, quî tum Âfricam obtinêbat. Ab hôc,
quem[8] numquam laesisset, Marius hûmânitâtis tamen[9] aliquod
[[73]]
officium exspectâbat; at lîctor dêcêdere eum prôvinciâ iussit, {104}
nisi in sê animadvertî vellet: torvêque intuentem et vôcem nûllam
êmittentem Marium rogâvit tandem ecquid renûntiârî praetôrî
vellet? Marius "Abî" inquit, "nûntiâ vîdisse tê Gâium
Marium in Carthâginis ruînîs sedentem." Duôbus clârissimîs
exemplîs dê incônstantiâ rêrum hûmânârum eum admonêbat,
cum et urbis mâximae excidium et virî clârissimî câsum ante {110}
oculôs pôneret.

Profectô ad bellum Mithridâticum Sullâ, Marius revocâtus â
Cinnâ[1] in Îtaliam rediit, efferâtus magis calamitâte quam domitus.
Cum exercitû Rômam ingressus eam caedibus et rapînîs {114}
vâstâvit; omnês adversae factiônis nôbilês variîs[2] suppliciôrum
generibus adfêcit: quînque diês continuôs totidemque noctês illa
scelerum omnium dûrâvit licentia.[3] Hôc tempore admîranda sânê
populî Rômânî abstinentia fuit. Cum enim Marius occîsôrum {118}
domôs multitûdinî dîripiendâs[4] obiêcisset, invenîrî potuit nêmô,
quî[5] cîvîlî[6] lûctû praedam peteret[5]: quae quidem tam misericors
continentia plêbis tacita[7] quaedam crûdêlium victôrum vituperâtiô
fuit. Tandem Marius, seniô et labôribus cônfectus, in morbum {122}
incidit et ingentî[8] omnium laetitiâ vîtam fînîvit. Cûius virî sî
exâminentur cum virtûtibus vitia, haud facile sit dictû[9] utrum
bellô melior, an pâce perniciôsior fuerit: namque quam rem {125}
pûblicam armâtus[10] servâvit, eam prîmô togâtus[10] omnî genere
fraudis,
postrêmô armîs hostîliter êvertit.

[[74]]
Erat Marius dûrior[1] ad hûmânitâtis[2] studia et ingenuârum[3]
artium contemptor. Cum aedem Honôris dê manubiîs hostium {129}
vôvisset, sprêtâ[4] peregrînôrum marmorum nôbilitâte artificumque
Graecôrum arte, eam vulgârî lapide[5] per artificem Rômânum
cûrâvit aedificandam. Et Graecâs litterâs dêspiciêbat, quod[6]
doctôribus suîs parum ad virtûtem prôfuissent. At îdem fortis,
validus, adversus dolôrem cônfîrmâtus. Cum eî varicês in crûre
secârentur, vetuit sê adligârî. Âcrem tamen fuisse dolôris morsum
ipse ostendit: nam medicô, alterum crûs pôstulantî, nôluit {136}
praebêre, quod mâiôrem esse remediî quem morbî dolôrem
iûdicâret.

[Footnotes: XXIII (pages 68-74)

68.1: In 157 B.C., near Arpinum in Latium.
68.2: Sc. _Âfricânô Minôre_.
68.3: = _dêposuit_: 'laid aside, completed, served.'
68.4: #impigram . . . alacritâtem#: 'his energetic eagerness in
the direction of (#ad#),' etc. = 'his energy and eagerness to
face,' etc.
68.5: i.e. Scipio.
68.6: Subject of #dûcere#, l. 11.
68.7: = _quî missus erat_. Cf. _coeptum_, l. 15, and p. xxiv, L1.
68.8: #crîminâtus . . . dûcere#: 'charged him with prolonging.'
_crîminârî_ is treated here as a verb of saying.
68.9: = _prôdûcere_, 'prolong.' Simple verbs not infrequently have
the meanings which are more usually borne by some of their
compounds. Cf. n. 3 above.
68.10: #sî . . . redâctûrum#: the words of Marius, reported in
indir. disc. Cf. p. xxv, M 4, 7.
68.11: #in . . . suffectus#: 'he was appointed to supersede
Metellus.' How literally?
68.12: This fortress lay on the steep, rocky bank of the river
Malucha, which separated the dominions of Jugurtha and Bocchus.
68.13: #ôrantês# may be explained (1) as = _quî pâcem ôrâbant_
(cf. n. 7 above); or (2) as expressing purpose, and so = _quî
pâcem ôrârent_. In this latter sense, however, the fut. part.
active is commonly employed, not the present.
68.14: See next selection.
69.1: The Tullianum: see illustration on p. 16.
69.2: 'of one smiling.' Join with #modum#.
69.3: The Cimbri and Teutones had left their homes in Denmark as
early as 113 B.C. Having overrun Gaul, they made their way to the
northern slopes of the Alps, defeating three Roman armies on the
way (cf. l. 34 below). They did not, however, at once enter Italy,
but turned off to Spain, whence they were speedily expelled by the
natives.
69.4: For the position of #cum#, see p. 19, n. 8.
69.5: Sc. _petere_, or better _adipîscî_, 'to secure.'
69.6: Cn. Papirius Carbo, 113; M. Iunius Silanus, 109;
Q. Servilius Caepio, 105.
70.1: Sc. _sunt_.
70.2: #Âctum . . . fuisset#: 'it was all up with the Romans had
there not been a Marius.' For #erat# we should have expected
_esset_, since we have an unreal condition; but the indic., the
mood of fact, is used to show that the ruin of the Romans actually
was inevitable but for one thing. H 581, 1 (511, 1): M 940: A 308,
_b_: G 597, 2: B 304, 3.
70.3: #nisi . . . fuisset#: we would say, 'but for Marius,' or 'if
it hadn't been for Marius.'
70.4: in 102, at Aquae Sextiae (now Aix), near Marseilles.
70.5: 'that ran through (the valley).'
70.6: dat. of possession with _erat_ (to be supplied). On the
whole sentence #Vallem . . . côpia#, see p. 5, n. 13.
70.7: #Virî . . . habêtis#: a rhetorical, but vigorous way of
saying _Sî virî_ ('true men') _estis_, etc., i.e. the getting of
water depends wholly on your own courage.
70.8: 'from a different side' (from that by which the Teutones had
sought to enter Italy). The Cimbri came through the Brenner Pass
at the eastern side of the Italian Alps.
70.9: Sc. _in flûmen_.
70.10: Cf. p. 68, n. 13.
70.11: #Quaerente . . . nôminâssent# = two temporal clauses: 'when
Marius had asked . . . and they had named.'
70.12: 'Never mind.'
71.1: #sê . . . habêrî#: 'that they were being mocked.' #lûdibriô#
is a dat. of purpose: cf. p. 25, n. 6.
71.2: #pulvis . . . ferrêtur#: cf. XX, lines 7 and 8.
71.3: at the battle of Vercellae (101), near the modern Milan.
71.4: _prôsternô_.
71.5: 'from above,' i.e. from the tops of the wagons.
71.6: Captives were either killed or sold into slavery.
71.7: _êlîdô_.
71.8: #mûtuîs . . . vulneribus#: 'wounds inflicted by each other.'
71.9: #ab . . . pependêrunt#: 'hung _from_ trees' = 'hanged
themselves _to_ trees.'
71.10: #ut . . . hominî#: 'as (i.e. because he was) a new man,'
i.e. one whose ancestors had never held any state office. Such a
man was not necessarily of plebeian birth.
71.11: #êvectô#: 'when he had been elevated.' #eî . . . êvectô#
may also be rendered 'his elevation.'
71.12: Sc. _esse_.
71.13: The part. gives the cause of _dônâverat_.
71.14: In theory citizenship could be conferred only by action of
the _comitia tribûta_, or assembly in which the people met by
tribes.
72.1: See next selection.
72.2: Mithridates the Great waged war thrice with the Romans,
88-84 B.C., 83-81, and 74-66, till finally defeated by Pompey the
Great. At the time referred to in the text he had overrun Asia
Minor and had entered Greece.
72.3: #lêgem . . . tulit#: 'proposed a law before the people,'
i.e. submitted a proposed law to their votes. The proposal was
carried. In the civil strife that followed, Sulla led the
aristocratic, Marius and Cinna the popular party.
72.4: _dêlitêscô_.
72.5: _oblinô_.
72.6: #servus pûblicus#: i.e. a slave owned by the state. Cf. the
phrase _ager pûblicus_, p. 64, n. 9.
72.7: Carthage had been destroyed by the Romans in 149 B.C.
72.8: #quem . . . laesisset# (_laedô_): a causal rel. clause =
'since he had,' etc.: H 592 (517): M 839: A 320, _e_: G 633:
B 283, 3.
72.9: #tamen# looks back to #quî . . . obtinêbat#, l. 102. The
thought is that Marius hoped for some kindly consideration
(#hûmânitâtis aliquod officium#) from Sextilius, though his
official position would naturally constrain him to be hostile to
an outlaw.
73.1: L. Cornelius Cinna, leader with Marius of the popular party
and enemy of Sulla. He was consul 86-84, but was killed by his own
troops when he ordered them to cross to Greece to fight Sulla, who
was preparing to return home at the close of the first Mithridatic
War.
73.2: #variîs . . . adfêcit#: 'he punished in various ways.'
73.3: 'lawless reign,' 'wild revel.'
73.4: Cf. p. 2, n. 18.
73.5: #quî . . . peteret#: rel. clause of result: H 591, 1
(503, I): M 838: A 320: G 631: B 283.
73.6: #cîvîlî lûctû#: 'at the price of (lit. by means of) grief to
his fellow-citizens.'
73.7: #tacita . . . fuit#: '(though) unexpressed was in a sense
(#quaedam#) a criticism,' etc.
73.8: #ingentî . . . laetitiâ#: 'to the great joy of every one';
cf. p. 27, n. 3.
73.9: Join with #facile#, and see p. 19, n. 15.
73.10: #armâtus# = _bellô_; #togâtus# = _pâce_. Cf. l. 125. The
toga was the regular dress of civilians.
74.1: #Erat dûrior ad#: 'He was rather hard as regards,' i.e. 'he
had no liking for.'
74.2: 'culture.'
74.3: #ingenuârum artium#: 'polite accomplishments.'
74.4: _spernô_.
74.5: abl. of material: H 470, 1 (415, III): M 610: A 244, _d_:
G 396, and 3.
74.6: #quod . . . prôfuissent#: 'because (so he declared) it had
been of little service to its teachers in the direction of
(attaining) virtue.' Cf. _quod . . . iûdicâret_, l. 137, and see
p. 14, n. 1.]

#XXIV. Lucius Cornelius Sulla# [[stripped text]]

138-78 B.C.

Cornelius Sulla cum parvulus a nutrice ferretur, mulier obvia "Salve" inquit "puer tibi et rei publicae tuae felix," et statim quaesita quae haec dixisset, nôn potuit inveniri.

Hic bello Iugurthino quaestor Marii fuit. Qui cum usque ad quaesturae comitia vitam libidine, vino, ludicrae artis amore inquinatam perduxisset, C. Marius consul moleste tulisse traditur, quod sibi gravissimum bellum gerenti tam delicatus quaestor sorte obvenisset. Eiusdem tamen, postquam in Africam venit, virtus enituit. Bello Cimbrico, legatus consulis bonam operam navavit. Consul ipse deinde factus, pulso in exsilium Mario, adversus Mithridatem profectus est. Mithridates enim, Ponticus rex, vir bello acerrimus, virtute eximius, odio in Romanos non inferior Hannibale, occupata Asia necatisque in ea omnibus civibus Romanis, quos quidem eadem die atque hora per omnes civitates interimi iusserat, Europae quoque Italiaeque imminere videbatur. Ac primo Sulla illius praefectos duobus proeliis in Graecia profligavit; dein transgressus in Asiam Mithridatem ipsum fudit; et oppressisset, nisi ad bellum civile adversus Marium festinans qualemcumque pacem componere maluisset. Mithridatem tamen pecunia multavit; Asia aliisque provinciis, quas occupaverat, decedere paternisque finibus contentum esse coegit.

Sulla propter motus urbanos cum victore exercitu Romam properavit; eos, qui Mario favebant, omnes superavit. Nihil autem ea victoria fuit crudelius. Sulla, urbem ingressus et dictator creatus, vel in eos, qui se sponte dediderant, iussit animadverti. Quattuor milia deditorum inermium civium in Circo interfici iussit. Quis autem illos potest computare, quos in urbe passim, quisquis voluit, occidit, donec admoneret Fufidius quidam vivere aliquos debere, ut essent, quibus imperaret. Novo et inaudito exemplo tabulam proscriptionis proposuit, qua nomina eorum, qui occidendi essent, continebantur; cumque omnium orta esset indignatio, postridie plura etiam adiecit nomina. Ingens caesorum fuit multitudo. Nec solum in eos saevivit, qui armis contra se dimicavissent, sed etiam quieti animi cives propter pecuniae magnitudinem proscriptorum numero adiecit. Civis quidam innoxius, cui fundus in agro Albano erat, cum legens proscriptorum nomina se quoque videret ascriptum, "Vae" inquit "misero mihi! me fundus Albanus persequitur." Neque longe progressus a quodam, qui eum agnoverat, confossus est.

Depulsis prostratisque inimicorum partibus Sulla Felicem se edicto appellavit, cumque eius uxor geminos eodem tunc partu edidisset, puerum Faustum puellamque Faustam nominari voluit. Sed paucis annis post repente contra omnium exspectationem dictaturam deposuit. Dimissis lictoribus diu in Foro cum amicis deambulavit. Stupebat populus eum privatum videns, cuius modo tam formidolosa fuerat potestas; quodque non minus mirandum fuit, privato ei non solum salus, sed etiam dignitas constitit, qui cives innumeros occiderat. Unus adulescens fuit, qui auderet queri et recedentem usque ad fores domus maledictis incessere. Atque ille, cuius iram potentissimi viri maximaeque civitates nec effugere nec placare potuerant, unius adulescentuli contumelias patienti animo tulit, id tantum in limine iam dicens: "Hic adulescens efficiet ne quis posthac tale imperium deponat."

Sulla deinde in villam profectus rusticari et venando vitam agere coepit. Ibi morbo correptus interiit, vir ingentis animi, cupidus voluptatum, sed gloriae cupidior; litteris Graecis atque Latinis eruditus et virorum litteratorum adeo amans, ut sedulitatem etiam mali cuiusdam poetae aliquo praemio dignam duxerit: nam cum ille epigramma in eum fecisset eique subiecisset, Sulla statim praemium ei dari iussit, sed ea lege, ne quid postea scriberet. Ante victoriam laudandus, in iis vero, quae secuta sunt, numquam satis vituperandus, urbem enim et Italiam civilis sanguinis fluminibus inundavit. Non solum in vivos saeviit, sed ne mortuis quidem pepercit: nam Gai Marii, cuius, etsi postea hostis, aliquando tamen quaestor fuerat, erutos cineres in flumen proiecit. Qua crudelitate rerum praeclare gestarum gloriam corrupit.

#XXIV. Lûcius Cornêlius Sulla# [[as printed]]

138-78 B.C.

Cornêlius Sulla cum parvulus â nûtrîce ferrêtur, mulier[7] obvia
"Salvê" inquit "puer tibi et reî pûblicae tuae fêlîx," et statim
quaesîta[8] quae haec dîxisset, nôn potuit invenîrî.[9]

[Sidenote: B.C. 107.]

Hîc bellô Iugurthînô[10] quaestor Mariî fuit. Quî[11] cum[12] ûsque
ad quaestûrae comitia vîtam libîdine, vînô, lûdicrae[13] artis {5}
amôre inquinâtam perdûxisset,[12] C. Marius cônsul molestê
tulisse trâditur, quod sibi gravissimum bellum gerentî tam dêlicâtus
quaestor sorte[14] obvênisset. Êiusdem tamen, postquam in
[[75]]
Âfricam vênit, virtûs[1] ênituit. Bellô[2] Cimbricô, lêgâtus {9}
cônsulis[3] bonam operam nâvâvit. Cônsul ipse deinde factus, pulsô
in exsilium Mariô, adversus Mithridâtem[4] profectus est. Mithridâtês
enim, Ponticus rêx, vir bellô âcerrimus, virtûte eximius,
odiô in Rômânôs nôn înferior Hannibale,[5] occupâtâ Asiâ necâtîsque
in eâ omnibus cîvibus Rômânîs,[6] quôs quidem eâdem diê
atque hôrâ per omnês cîvitâtês interimî iusserat, Eurôpae quoque {15}
Îtaliaeque imminêre vidêbâtur. Ac prîmô Sulla illîus praefectôs
duôbus proeliîs[7] in Graeciâ prôflîgâvit; dein trânsgressus in
Asiam Mithridâtem ipsum fûdit; et oppressisset,[8] nisi ad bellum
cîvîle adversus Marium fêstînâns quâlemcumque[9] pâcem compônere
mâluisset.[8] Mithridâtem tamen pecûniâ[10] multâvit; Asiâ[11] {20}
aliîsque prôvinciîs,[11] quâs occupâverat, dêcêdere paternîsque
fînibus contentum esse coêgit.

[Sidenote: B.C. 82.]

Sulla propter môtûs urbânôs[12] cum victôre exercitû Rômam
properâvit; eôs, quî Mariô favêbant, omnês superâvit. Nihil
autem eâ victôriâ fuit crûdêlius. Sulla, urbem ingressus et {25}
dictâtor[13] creâtus, vel in eôs, quî sê sponte dêdiderant, iussit
animadvertî. Quattuor mîlia dêditôrum inermium cîvium
in Circô interficî iussit. Quis autem illôs potest computâre, quôs
in urbe passim, quisquis[14] voluit, occîdit, dônec admonêret Fûfidius
quîdam vîvere aliquôs dêbêre, ut[15] essent, quibus[15] imperâret.
[[76]]
Novô[1] et inaudîtô exemplô tabulam prôscrîptiônis[2] prôposuit, {31}
quâ nômina eôrum, quî occîdendî essent, continêbantur; cumque
omnium orta esset indîgnâtiô, postrîdiê plûra etiam adiêcit nômina.
Ingêns caesôrum fuit multitûdô. Nec sôlum in[3] eôs saevîvit, quî
armîs contrâ sê dîmicâvissent, sed etiam quiêtî animî cîvês {35}
propter pecûniae mâgnitûdinem prôscrîptôrum numerô adiêcit.
Cîvis quîdam innoxius, cuî fundus in agrô Albânô erat, cum
legêns prôscrîptôrum nômina sê quoque vidêret âscrîptum,
"Vae" inquit "miserô mihi[4]! mê fundus Albânus persequitur."
Neque[5] longê prôgressus â quôdam, quî eum âgnôverat, {40}
cônfossus[6] est.

[Sidenote: B.C. 78.]

Dêpulsîs prôstrâtîsque[7] inimîcôrum partibus Sulla Fêlîcem[8] sê
êdictô appellâvit, cumque êius uxor geminôs eôdem tunc partû
êdidisset, puerum Faustum[8] puellamque Faustam[8] nôminârî voluit.
Sed paucîs annîs post repente contrâ omnium exspectâtiônem {45}
dictâtûram dêposuit. Dîmissîs lîctôribus diû in Forô cum
amîcîs deambulâvit. Stupêbat populus eum prîvâtum vidêns,
cûius modo[9] tam formîdolôsa fuerat potestâs; quodque nôn
minus mîrandum fuit, prîvâtô eî nôn sôlum salûs, sed etiam dîgnitâs
cônstitit,[10] quî cîvês innumerôs occîderat. Ûnus adulêscêns {50}
fuit, quî[11] audêret querî et recêdentem ûsque ad forês domûs
maledictîs incessere. Atque ille, cûius îram potentissimî virî
mâximaeque cîvitâtês nec effugere nec plâcâre potuerant, ûnîus
adulêscentulî contumêliâs patientî animô tulit, id tantum in[12]
[[77]]
lîmine iam dîcêns: "Hîc adulêscêns efficiet[1] nê quis[2] posthâc
tâle imperium dêpônat." {56}

Sulla deinde in vîllam profectus rûsticârî et vênandô[3] vîtam
agere coepit. Ibi morbô correptus interiit, vir ingentis animî,
cupidus voluptâtum, sed glôriae cupidior; lîtterîs[4] Graecîs atque
Latînîs êrudîtus et virôrum lîtterâtôrum adeô amâns,[5] ut {60}
sêdulitâtem etiam malî cûiusdam poêtae aliquô praemiô dîgnam dûxerit:
nam cum ille epigramma in eum fêcisset eîque subiêcisset,[6]
Sulla statim praemium eî darî iussit, sed eâ lêge,[7] nê quid[2]
posteâ {63}
scrîberet. Ante victôriam laudandus,[8] in iîs vêrô, quae secûta
sunt, numquam[9] satis vituperandus, urbem enim et Îtaliam cîvîlis
sanguinis flûminibus inundâvit. Nôn sôlum in vîvôs saeviit, {66}
sed nê mortuîs quidem pepercit[10]: nam Gâî Mariî, cûius, etsî
posteâ hostis, aliquandô tamen quaestor fuerat, êrutôs cinerês in
flûmen prôiêcit. Quâ crûdêlitâte rêrum praeclârê gestârum glôriam
corrûpit. {70}

[Footnotes: XXIV (pages 74-77)

74.7: #mulier obvia . . . inquit#: 'a woman met them and said.'
74.8: #quaesîta . . . dîxisset#: 'though inquiries were made as to
who had said this.' How literally? #dîxisset# is a subjunctive of
indir. question dependent on #quaesîta#: cf. p. 3, n. 2.
74.9: Cf. VIII, 43.
74.10: Cf. XXIII, 20.
74.11: i.e. Sulla.
74.12: Cf. p. 13, n. 20.
74.13: #lûdicrae artis#: 'the sportive art,' i.e. what we would
call 'the stage,' or 'the drama.' The better classes at Rome
looked with disfavor on the theater. Since no free Roman was
allowed to appear upon the stage, the actors were slaves or
freedmen. The praetor was empowered to flog actors publicly at
will.
74.14: After the election of the quaestors their posts were
assigned to them by lot.
75.1: 'ability.' It was mainly through Sulla's efforts that
Jugurtha was captured.
75.2: Cf. XXIII, 49.
75.3: Q. Lutatius Catulus, colleague of Marius in 101.
75.4: Cf. 72, n. 2.
75.5: abl. of comparison with #înferior#: cf. p. 10, n. 18.
75.6: This butchery occurred in 88. The number of victims is
variously stated from 80,000 to 150,000.
75.7: At Chaeronea and Orchomenus in Boeotia. Both battles were
fought in 86.
75.8: Cf. p. 47, n. 12.
75.9: #quâlemcumque pâcem#: 'peace on any terms.'
75.10: abl. of the penalty: H 456, 3 (410, III): M 584: A 220,
_b_: G 378, R. 3: B 208, 2, _b_.
75.11: Cf. p. 1, n. 6.
75.12: Cf. XXIII, 113-122.
75.13: Sulla's dictatorship differed widely from those of former
times (1) because his was unlimited in time, whereas the old
dictators held office for six months only; (2) his power extended
to every department of government, whereas formerly dictators had
been created to accomplish some _one_ object.
75.14: #quisquis voluit# contains the subject of #occîdit#.
75.15: #ut . . . imperâret#: 'that there might be people for him
(Sulla) to rule over.' For #quibus . . . imperâret#, see p. 5,
n. 3.
76.1: #Novô . . . prôposuit#: 'He exposed to public view (in the
Forum) a proscription list, an unprecedented and unheard of act.'
#exemplô#: abl. of manner.
76.2: #prôscrîptiônis#: Latin often uses a gen. where English
employs an adj. or a noun with adj. value.
76.3: #in eôs saevîvit#: 'he vented his rage upon those.'
76.4: ethical dat.: H 432 (389, N. 2): M 541: A 235, _e_: G 351:
B 188, 2, _b_.
76.5: #Neque# = _et nôn_, as often at the beginning of clauses.
76.6: _cônfodiô_.
76.7: _prôsternô_.
76.8: These words all = 'Lucky.'
76.9: 'just now,' 'but a moment before.'
76.10: 'remained intact.'
76.11: #quî audêret# is a rel. clause of result = _tâlis ut
audêret_. It characterizes or describes the antecedent
#adulêscêns#. See p. 73, n. 5.
76.12: #in lîmine iam#: 'when he was already at (on) his own
threshold,' i.e. even the brief comment that he deigned to make
was not uttered till the last moment.
77.3: #vênandô . . . coepit#: cf. I, 21, _vênandô . . .
coepêrunt_, and note.
77.4: Cf. p. 64, n. 2.
77.5: #amâns# is treated here as an adj., and so construed with
the gen. Cf. _cupidus voluptâtum_, l. 59.
77.6: 'had thrust up from below.' Sulla was sitting on a tribunal
in the Forum.
77.7: Cf. p. 11, n. 9.
77.8: Sc. _erat_.
77.9: #numquam . . . vituperandus# (_est_): 'can never be blamed
enough.' In _negative_ sentences the gerundive often conveys this
idea of possibility. For its other meanings, see p. 39, n. 11.
77.10: _parcô._]

#XXV. Lucius Lucullus# [[stripped text]]

Lucius Lucullus ingeniô, doctrina, virtute fuit insignis. In Asiam quaestor profectus ibi per multos annos admirabili quadam laude provinciae praefuit, deinde absens factus aedilis, continuo praetor, inde ad consulatum promotus est, quem ita gessit, ut omnes diligentiam admirarentur, ingenium agnoscerent. Post ad Mithridaticum bellum missus a senatu non modo opinionem vicit omnium, sed etiam gloriam superiorum ducum. Idque eo fuit mirabilius, quod ab eo laus imperatoria non admodum exspectabatur, qui adulescentiam in forensi opera, quaesturae diuturnum tempus in Asiae pace consumpserat; sed incredibilis quaedam ingenii magnitudo non desideravit usus disciplinam. Itaque cum totum iter et navigationem consumpsisset partim in percontando a peritis, partim in rebus gestis legendis, in Asiam factus imperator venit, cum esset Roma profectus rei militaris rudis.

Lucullus eo bello magnas ac memorabiles res gessit; Mithridatem saepe multis locis fudit; Tigranem, regum maximum, in Armenia vicit, ultimamque bello manum magis noluit imponere, quam non potuit; sed alioqui per omnia laudabilis et bello paene invictus pecuniae cupidini nimium deditus fuit; quam tamen ideo expetebat, ut per luxuriam effunderet. Itaque postquam de Mithridate triumphavit, abiecta omnium rerum cura coepit delicate ac molliter vivere otioque et luxu diffluere: magnifice et immenso sumptu villas aedificavit atque ad eorum usum mare ipsum vexavit. Nam in quibusdam locis moles mari iniecit; in aliis, suffossis montibus, mare in terras induxit, unde eum haud infacete Pompeius Xerxem togatum vocare adsueverat.

Habebat Lucullus villam prospectu et ambulatione pulcherrimam. Quo cum venisset Pompeius, id unum reprehendit, quod ea habitatio esset quidem aestate peramoena, sed hieme minus commoda videretur; cui Lucullus "Putasne" inquit "me minus sapere quam hirundines, quae adveniente hieme sedem commutant?" Villarum magnificentiae respondebat epularum sumptus. Cum aliquando modica ei, utpote soli, cena esset posita, coquum graviter obiurgavit, eique excusanti ac dicenti se non debuisse lautum parare convivium, quod nemo esset ad cenam invitatus, "Quid ais?" inquit iratus Lucullus. "Nesciebasne Lucullum hodie cenaturum esse apud Lucullum?"

Laudanda est Luculli impensa et studium in libris. Nam et multos et optimos conquisivit eosque liberaliter dedit utendos. Patebat omnibus bibliotheca, et in porticus ei adiectas velut ad Musarum aedem veniebant maxime Graeci tempusque ibi iucunde inter se traducebant ab aliis curis liberi. Saepe cum iis versabatur Lucullus et inter magnam doctorum virorum turbam ambulabat.

#XXV. Lûcius Lûcullus# [[as printed]]

[Sidenote: B.C. 74.]

Lûcius Lûcullus ingeniô, doctrînâ, virtûte fuit însîgnis. In
Asiam quaestor profectus ibi per multôs annôs admîrâbilî quâdam[11]
laude[12] prôvinciae praefuit, deinde absêns factus[13] aedîlis,
continuô praetor, inde ad cônsulâtum[14] prômôtus est, quem
ita gessit, ut omnês dîligentiam admîrârentur, ingenium {5}
[[78]]
âgnôscerent. Post ad Mithridâticum[1] bellum missus â senâtû
nôn modo opîniônem vîcit[2] omnium, sed etiam glôriam superiôrum
ducum. Idque eô[3] fuit mîrâbilius, quod ab eô laus[4] imperâtôria
nôn admodum exspectâbâtur, quî adulêscentiam in forênsî[5] operâ,
quaestûrae diuturnum tempus in[6] Asiae pâce cônsûmpserat; sed {10}
incrêdibilis quaedam[7] ingeniî mâgnitûdô nôn dêsîdêrâvit ûsûs[8]
dîsciplînam. Itaque cum tôtum iter[9] et nâvigâtiônem cônsûmpsisset
partim in percontandô â perîtîs,[10] partim in rêbus[11] gestîs
legendîs, in Asiam factus[12] imperâtor vênit, cum esset Rômâ
profectus reî mîlitâris rudis.[13] {15}

Lûcullus eô bellô mâgnâs ac memorâbilês rês gessit; Mithridâtem
saepe multîs locîs fûdit; Tigrânem,[14] rêgum mâximum, in
Armeniâ vîcit, ultimamque[15] bellô manum magis nôluit impônere,
quam nôn potuit; sed alioquî per omnia laudâbilis[16] et bellô paene
invictus pecûniae cupîdinî nimium dêditus fuit; quam tamen {20}
ideô expetêbat, ut per lûxuriam effunderet. Itaque postquam
dê Mithridâte triumphâvit,[17] abiectâ omnium rêrum cûrâ coepit
dêlicâtê ac molliter vîvere ôtiôque et lûxû diffluere: mâgnificê et
immênsô sûmptû vîllâs aedificâvit atque ad eôrum ûsum[18] mare
[[79]]
ipsum vexâvit. Nam in quibusdam locîs môlês[1] marî iniêcit; in {25}
aliîs, suffossîs montibus, mare in terrâs indûxit, unde eum haud
înfacêtê Pompêius Xerxem togâtum[2] vocâre adsuêverat.[3]

Habêbat Lûcullus vîllam prôspectû[4] et ambulâtiône pulcherrimam.
Quô cum vênisset Pompêius, id ûnum reprehendit, quod
ea habitâtiô esset[5] quidem aestâte peramoena, sed hieme minus {30}
commoda vidêrêtur[5]; cuî Lûcullus "Putâsne" inquit "mê minus
sapere quam hirundinês, quae adveniente hieme sêdem commûtant?"
Vîllârum mâgnificentiae respondêbat epulârum sûmptus.
Cum aliquandô modica eî, utpote[6] sôlî, cêna esset posita, coquum
graviter obiûrgâvit, eîque excûsantî ac dîcentî sê nôn dêbuisse {35}
lautum parâre convîvium, quod nêmô esset[5] ad cênam invîtâtus,
[[80]]
"Quid ais?" inquit îrâtus Lûcullus. "Nesciêbâsne Lûcullum
hodiê cênâtûrum esse apud Lûcullum?"

Laudanda est Lûcullî impênsa et studium in librîs. Nam et {39}
multôs et optimôs conquîsîvit eôsque lîberâliter dedit[1] ûtendôs.
Patêbat omnibus bibliothêca, et in porticûs eî adiectâs velut ad
Mûsârum[2] aedem veniêbant mâximê Graecî tempusque ibi iûcundê
inter sê trâdûcêbant ab aliîs cûrîs lîberî. Saepe cum iîs
versâbâtur Lûcullus et inter mâgnam doctôrum virôrum turbam
ambulâbat. {45}

[Footnotes: XXV (pages 77-80)

77.1: #efficiet nê . . . dêpônat#: 'will prevent any one from
resigning.' For the subjunctive #dêpônat#, see p. 9, n. 6.
77.2: The indefinite pronoun _quis_ occurs chiefly after _sî_,
_nisi_, _nê_, and _num_. Elsewhere _aliquis_ is used.
77.11: Cf. p. 76, n. 1.
77.12: 'ability.'
77.13: Sc. _est_.
77.14: The offices mentioned here formed the _cursus honôrum_, or
official career, through which all desirous of political
distinction were required to pass. The aedileship, however, might
be omitted.
78.1: Cf. p. 72, n. 2. Lucullus assumed command against
Mithridates in 74 B.C.
78.2: 'surpassed,' 'outstripped.'
78.3: causal abl., explained by #quod . . . exspectâbâtur#.
78.4: 'ability.'
78.5: #forênsî operâ#: 'legal business,' i.e. the practice of law.
In or near the Forum were the law courts, as well as business
places in general.
78.6: #in Asiae pâce#: 'in Asia, which was then at peace.'
78.7: #quîdam# is often used, as here, to soften a phrase which
the writer fears may seem exaggerated.
78.8: #ûsûs dîsciplînam#: 'the training of experience.'
78.9: #iter et nâvigâtiônem#: 'voyage.'
78.10: 'experts.' Sc. #reî mîlitâris#.
78.11: #rêbus gestîs#: 'history'; here, of course, military
history especially.
78.12: Cf. our use of the word 'finished.'
78.13: The statements in lines 9-15 are untrue, since Lucullus had
served with distinction under Sulla in the first Mithridatic War.
78.14: King of Armenia, and son-in-law of Mithridates, with whom
he had formed alliance.
78.15: #ultimam . . . potuit#: 'his failure to put the finishing
touches (#ultimam manum#) to the war was due more to unwillingness
than to inability.' How literally? Here too the biographer shows
his prejudice. Lucullus' failure to end the war was due to the
mutiny of his soldiers, who were weary of their incessant
exertions, and angry because L. did not permit them to gratify
their greed for plunder.
78.16: '(though) praiseworthy.' #invictus# must be similarly
translated.
78.17: Cf. p. 18, n. 7.
78.18: 'convenience.'
79.1: #môlês . . . iniêcit#: 'he built huge structures out into
the sea.'
79.2: Cf. p. 73, n. 10. Xerxes, king of Persia, made an expedition
against Greece in 480 B.C., in the course of which he executed
certain important engineering works.
79.3: _adsuêscô_.
79.4: #prôspectû . . . pulcherrimam#: 'with a very beautiful view
and promenade.' #prôspectû# and #ambulâtiône# are abl. of
specification.
79.5: Why subjunctive?
79.6: #utpote sôlî# = _quod sôlus erat_. In phrases like this
Latin suffers from the lack of a present part. to _sum_.
80.1: #dedit ûtendôs#: i.e. loaned them. For #ûtendôs#, see p. 2,
n. 18.
80.2: The Muses were patrons of literature in its various forms.]

#XXVI. Gnaeus Pompeius Magnus# [[stripped text]]

Gnaeus Pompeius, stirpis senatoriae, bello civili se et patrem consilio servavit. Cum enim Pompei pater exercitui suo ob avaritiam esset invisus, facta in eum conspiratione, Terentius quidam, Gnaei Pompei filii contubernalis, hunc occidendum suscepit, dum alii tabernaculum patris incenderent. Quae res cum iuveni Pompeio cenanti nuntiata esset, nihil periculo motus solito hilarius bibit et cum Terentio eadem, qua antea, comitate usus est. Deinde cubiculum ingressus clam subduxit se tentorio et firmam patri circumdedit custodiam. Terentius tum destricto ense ad lectum Pompei accessit multisque ictibus stragula percussit. Orta mox seditione Pompeius se in media coniecit agmina, militesque tumultuantes precibus et lacrimis placavit ac duci reconciliavit.

Eodem bello Pompeius partes Sullae secutus ita se gessit ut ab eo maxime diligeretur. Annos tres et viginti natus, ut Sullae auxilio veniret, paterni exercitus reliquias conlegit, statimque dux peritus exstitit. Magnus illius apud militem amor, magna apud omnes admiratio fuit; nullus ei labor taedio, nulla defatigatio molestiae erat. Cibi vinique temperans, somni parcus; inter milites corpus exercens cum alacribus saltu, cum velocibus cursu, cum validis luctando certabat. Tum ad Sullam iter intendit et in eo itinere tres hostium exercitus aut fudit aut sibi adiunxit. Quem ubi Sulla ad se accedere audivit egregiamque sub signis iuventutem aspexit, desiliit ex equo Pompeiumque salutavit imperatorem et postea ei venienti solebat sella adsurgere et caput aperire et equo descendere, quem honorem nemini nisi Pompeio tribuebat.

Postea Pompeius in Siciliam profectus est, ut eam a Carbone, Sullae inimico, occupatam reciperet. Carbo comprehensus et ad Pompeium ductus est: quem Pompeius, etsi Carbo muliebriter mortem extimescens demisse et flebiliter mortem deprecabatur, ad supplicium duci iussit. Longe moderatior fuit Pompeius erga Sthenium, Siciliae cuiusdam civitatis principem. Cum enim in eam civitatem animadvertere decrevisset, quae sibi adversata fuisset, inique eum facturum Sthenius exclamavit, si ob unius culpam omnes puniret. Interroganti Pompeio quisnam ille unus esset, "Ego" inquit Sthenius "qui cives meos ad id induxi." Tam libera voce delectatus Pompeius omnibus et Sthenio ipsi pepercit.

Transgressus inde in Africam Iarbam, Numidiae regem, qui Marii partibus favebat, bello persecutus intra dies quadraginta oppressit et Africam subegit adulescens quattuor et viginti annorum. Deinde cum litterae ei a Sulla redditae essent, quibus exercitu dimisso cum una legione successorem exspectare iubebatur, Pompeius, quamquam aegre id ferebat, tamen paruit et Romam revertit. Revertenti incredibilis hominum multitudo obviam ivit; Sulla quoque laetus eum excepit et Magni cognomine consalutavit. Nihilo minus Pompeio triumphum petenti restitit: neque vero ea re a proposito deterritus est Pompeius aususque dicere plures adorare solem orientem quam occidentem: quo dicto innuebat Sullae potentiam minui, suam crescere. Ea voce audita Sulla, confidentia adulescentis perculsus, "Triumphet! triumphet!" exclamavit.

Metello iam seni et bellum in Hispania segnius gerenti conlega datus Pompeius adversus Sertorium vario eventu dimicavit. Maximum ibi in proelio quodam periculum subiit: cum enim vir vasta corporis magnitudine impetum in eum fecisset, Pompeius manum amputavit; sed multis in eum concurrentibus vulnus in femore accepit et a suis fugientibus desertus in hostium potestate erat. At praeter spem evasit: barbari enim equum eius auro phalerisque eximiis instructum ceperant. Dum igitur praedam inter se altercantes partiuntur, Pompeius eorum manus effugit. Altero proelio cum Metellus Pompeio laboranti auxilio venisset, Sertorius recedere coactus dixisse fertur: "Nisi anus illa supervenisset, ego hunc puerum verberibus castigatum Romam dimisissem." Metellum anum appellabat, quia is, iam senex, ad mollem et effeminatam vitam deflexerat. Sertorio interfecto Pompeius Hispaniam recepit.

Cum piratae illa tempestate maria omnia infestarent et quasdam etiam Italiae urbes diripuissent, ad eos opprimendos cum imperio extraordinario missus est Pompeius. Nimiae viri potentiae obsistebant quidam ex optimatibus et imprimis Quintus Catulus. Qui cum in contione dixisset esse quidem praeclarum virum Cn. Pompeium, sed non esse uni omnia tribuenda, adiecissetque: "Si quid huic acciderit, quem in eius locum substituetis?" summo consensu succlamavit universa contio, "Te, Quinte Catule." Tam honorifico civium testimonio victus Catulus e contione discessit. Pompeius, dispositis per omnes maris recessus navibus, brevi terrarum orbem illa peste liberavit; praedones multis locis victos fudit; eosdem in deditionem acceptos in urbibus et agris procul a mari conlocavit. Nihil hac victoria celerius, nam intra quadragesimum diem piratas toto mari expulit.

Confecto bello piratico, Gnaeus Pompeius contra Mithridatem profectus in Asiam magna celeritate contendit. Proelium cum rege conserere cupiebat, neque opportuna dabatur pugnandi facultas, quia Mithridates interdiu castris se continebat, noctu vero haud tutum erat congredi cum hoste in locis ignotis. Nocte tamen aliquando cum Pompeius Mithridatem aggressus esset, luna magno fuit Romanis adiumento. Quam cum Romani a tergo haberent, umbrae corporum longius proiectae ad primos usque hostium ordines pertinebant, unde decepti regii milites in umbras, tamquam in propinquum hostem, tela mittebant. Victus Mithridates in Pontum profugit. Pharnaces filius bellum ei intulit, qui, occisis a patre fratribus, vitae suae ipse timebat. Mithridates a filio obsessus venenum sumpsit; quod cum tardius subiret, quia adversus venena multis antea medicamentis corpus firmaverat, a milite Gallo, a quo ut adiuvaret se petierat, interfectus est.

Tigrani deinde, Armeniae regi, qui Mithridatis partes secutus erat, Pompeius bellum intulit eumque ad deditionem compulit. Qui cum procubuisset ad genua Pompei, eum erexit, et benignis verbis recreatum diadema, quod abiecerat, capiti reponere iussit, aeque pulchrum esse iudicans et vincere reges et facere. Inde in Iudaeam profectus Romanorum primus Iudaeos domuit, Hierosolyma, caput gentis, cepit, templumque iure victoriae ingressus est. Rebus Asiae compositis, in Italiam versus ad urbem venit, non, ut plerique timuerant, armatus, sed dimisso exercitu, et tertium triumphum biduo duxit. Insignis fuit multis novis inusitatisque ornamentis hic triumphus; sed nihil inlustrius visum, quam quod tribus triumphis tres orbis partes devictae causam praebuerant: Pompeius enim, quod antea contigerat nemini, primum ex Africa, iterum ex Europa, tertio ex Asia triumphavit, felix opinione hominum futurus, si, quem gloriae, eundem vitae finem habuisset neque adversam fortunam esset expertus iam senex.

Posteriore enim tempore orta inter Pompeium et Caesarem gravi dissensione, quod hic superiorem, ille parem ferre non posset, bellum civile exarsit. Caesar infesto exercitu in Italiam venit. Pompeius, relicta urbe ac deinde Italia ipsa, Thessaliam petit et cum eo consules senatusque omnis: quem insecutus Caesar apud Pharsalum acie fudit. Victus Pompeius ad Ptolemaeum, Aegypti regem, cui tutor a senatu datus erat, profugit, qui Pompeium interfici iussit. Latus Pompei sub oculis uxoris et liberorum mucrone confossum est, caput praecisum, truncus in Nilum coniectus. Deinde caput cum anulo ad Caesarem delatum est, qui eo viso lacrimas non continens illud multis pretiosissimisque odoribus cremandum curavit.

Is fuit Pompei post tres consulatus et totidem triumphos vitae exitus. Erant in Pompeio multae et magnae virtutes ac praecipue admiranda frugalitas. Cum ei aegrotanti praecepisset medicus ut turdum ederet, negarent autem servi eam avem usquam aestivo tempore posse reperiri, nisi apud Lucullum, qui turdos domi saginaret, vetuit Pompeius turdum inde peti, medicoque dixit: "Ergo, nisi Lucullus perditus deliciis esset, non viveret Pompeius?" Aliam avem, quae parabilis esset, sibi iussit apponi.

Viris doctis magnum honorem habebat Pompeius. Ex Syria decedens, confecto bello Mithridatico, cum Rhodum venisset, Posidonium cupiit audire; sed cum audivisset eum graviter esse aegrum, quod vehementer eius artus laborarent, voluit tamen nobilissimum philosophum visere. Mos erat ut, consule aedes aliquas ingressuro, lictor fores percuteret, admonens consulem adesse, at Pompeius fores Posidonii percuti honoris causa vetuit. Quem ut vidit et salutavit, moleste se dixit ferre, quod eum non posset audire. At ille "Tu vero" inquit "potes, nec committam ut dolor corporis efficiat ut frustra tantus vir ad me venerit." Itaque cubans graviter et copiose de hoc ipso disputavit: nihil esse bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dici posse, quod turpe non esset. Cum vero dolores acriter eum pungerent, saepe "Nihil agis," inquit "dolor! quamvis sis molestus, numquam te esse malum confitebor."

#XXVI. Gnaeus Pompêius Mâgnus# [[as printed]]

Gnaeus Pompêius,[3] stirpis senâtôriae, bellô[4]
cîvîlî sê et patrem cônsiliô servâvit. Cum enim
Pompêî pater exercituî suô ob avâritiam esset
invîsus, factâ in eum cônspîrâtiône, Terentius
quîdam, Gnaeî Pompêî fîliî[5] contubernâlis, hunc[6] {5}
occîdendum suscêpit, dum[7] aliî tabernâculum
patris incenderent.[7] Quae rês cum iuvenî Pompêiô
cênantî nûntiâta esset, nihil perîculô môtus
solitô[8] hilarius bibit et cum Terentiô eâdem,
quâ[9] anteâ, cômitâte ûsus est. Deinde cubiculum ingressus clam {10}
subdûxit sê tentôriô et fîrmam patrî circumdedit cûstôdiam.
Terentius tum dêstrictô ênse ad lectum Pompêî accessit multîsque
îctibus strâgula percussit.[10] Ortâ mox sêditiône Pompêius sê in
[[81]]
media coniêcit âgmina, mîlitêsque tumultuantês precibus et lacrimîs
plâcâvit ac ducî reconciliâvit. {15}

Eôdem bellô Pompêius partês Sullae secûtus ita sê gessit ut ab
eô mâximê dîligerêtur. Annôs três et vîgintî nâtus, ut Sullae
auxiliô venîret, paternî exercitûs reliquiâs conlêgit, statimque
dux perîtus exstitit.[1] Mâgnus illîus apud mîlitem amor, mâgna
apud omnês admîrâtiô fuit; nûllus eî[2] labor taediô,[2] nûlla
dêfatîgâtiô {20}
molestiae[2] erat. Cibî[3] vînîque[3] temperâns, somnî parcus[4];
inter mîlitês corpus exercêns cum alacribus saltû,[5] cum vêlôcibus
cursû,[5] cum validîs luctandô[5] certâbat. Tum ad Sullam iter
intendit et in eô itinere três hostium exercitûs aut fûdit aut sibi
adiûnxit. Quem ubi Sulla ad sê accêdere audîvit êgregiamque {25}
sub sîgnîs iuventûtem âspexit, dêsiliit ex equô Pompêiumque
salûtâvit imperâtôrem et posteâ eî[6] venientî solêbat sellâ
adsurgere et caput aperîre et equô dêscendere, quem honôrem nêminî
nisi Pompêiô tribuêbat.

Posteâ Pompêius in Siciliam profectus est, ut eam â Carbône, {30}
Sullae inimîcô, occupâtam reciperet. Carbô comprehênsus et ad
Pompêium ductus est: quem Pompêius, etsi Carbô[7] muliebriter
mortem extimêscêns dêmissê et flêbiliter mortem dêprecâbâtur,
ad supplicium dûcî iussit. Longê moderâtior fuit Pompêius ergâ
Sthenium, Siciliae cûiusdam cîvitâtis prîncipem. Cum enim in {35}
eam cîvitâtem animadvertere dêcrêvisset, quae[8] sibi adversâta
fuisset, inîquê eum factûrum Sthenius exclâmâvit,[9] sî ob ûnîus
culpam omnês pûnîret. Interrogantî Pompêiô quisnam ille ûnus
esset, "Ego" inquit Sthenius "quî cîvês meôs ad id indûxî."
[[82]]
Tam lîberâ vôce dêlectâtus Pompêius omnibus et Stheniô ipsî {40}
pepercit.[1]

Trânsgressus inde in Âfricam Iarbam, Numidiae rêgem, quî
Mariî partibus favêbat, bellô persecûtus intrâ diês quadrâgintâ
oppressit et Âfricam subêgit adulêscêns[2] quattuor et vîgintî
annôrum. Deinde cum litterae eî â Sullâ redditae essent, quibus {45}
exercitû[3] dîmissô cum ûnâ legiône successôrem exspectâre
iubêbâtur, Pompêius, quamquam aegrê id ferêbat, tamen pâruit et
Rômam revertit. Revertentî incrêdibilis hominum multitûdô
obviam îvit; Sulla quoque laetus eum excêpit et Mâgnî
côgnômine cônsalûtâvit. Nihilô minus Pompêiô triumphum petentî {50}
restitit: neque vêrô eâ rê â prôpositô dêterritus est Pompêius
aususque[4] dîcere plûrês adôrâre sôlem orientem quam occidentem:
quô dictô innuêbat Sullae potentiam minuî, suam crêscere.
Eâ vôce audîtâ Sulla, cônfîdentiâ adulêscentis perculsus,[5]
"Triumphet! triumphet!" exclâmâvit. {55}

Metellô[6] iam senî[7] et bellum in Hispâniâ sêgnius gerentî
conlêga datus Pompêius adversus Sertôrium variô êventû dîmicâvit.
Mâximum ibi in proeliô quôdam perîculum subiit: cum enim vir
vâstâ corporis mâgnitûdine impetum in eum fêcisset, Pompêius
manum amputâvit; sed multîs[8] in eum concurrentibus vulnus in {60}
femore accêpit et â suîs fugientibus dêsertus in[9] hostium potestâte
erat. At praeter spem êvâsit: barbarî enim equum êius aurô
phalerîsque eximiîs înstrûctum cêperant. Dum igitur praedam
inter sê altercantês[10] partiuntur, Pompêius eôrum manûs effûgit.
Alterô proeliô cum Metellus Pompêiô labôrantî auxiliô vênisset, {65}
Sertôrius recêdere coâctus dîxisse fertur: "Nisi anus illa
[[83]]
supervênisset,[1] ego hunc puerum verberibus castîgâtum Rômam
dîmîsissem."[1] Metellum anum appellâbat, quia is, iam senex,[2] ad
mollem et effêminâtam vîtam dêflexerat. Sertôriô interfectô
Pompêius Hispâniam recêpit. {70}

[Sidenote: B.C. 67.]

Cum[3] pîrâtae illâ tempestâte
maria omnia înfêstârent[3] et quâsdam
etiam Îtaliae urbês dîripuissent,[3]
ad eôs opprimendôs
cum imperiô extraôrdinâriô {75}
missus est Pompêius. Nimiae
virî potentiae obsistêbant quîdam
ex optimâtibus et imprîmîs Quîntus Catulus. Quî cum in côntiône
dîxisset esse quidem[4] praeclârum virum Cn. Pompêium, sed[4] nôn
esse ûnî omnia tribuenda, adiêcissetque: "Sî quid huîc acciderit,
quem in êius locum substituêtis?" summô cônsênsû succlâmâvit {81}
ûniversa côntiô, "Tê, Quînte Catule." Tam honôrificô cîvium
têstimôniô victus Catulus ê côntiône discessit. Pompêius,
dispositîs[5] per omnês maris recessûs nâvibus, brevî terrârum orbem
illâ pêste lîberâvit; praedônês multîs locîs victôs fûdit; eôsdem
in dêditiônem acceptôs in urbibus et agrîs procul â marî {86}
conlocâvit. Nihil hâc victôriâ celerius, nam intrâ quadrâgêsimum
diem pîrâtâs tôtô marî expulit.

[Sidenote: B.C. 66.]

Cônfectô bellô pîrâticô, Gnaeus Pompêius contrâ Mithridâtem
profectus in Asiam mâgnâ celeritâte contendit. Proelium {90}
cum rêge cônserere cupiêbat, neque[6] opportûna dabâtur
pûgnandî facultâs, quia Mithridâtês interdiû castrîs sê continêbat,
noctû vêrô haud tûtum erat congredî cum hoste in locîs îgnôtîs.
Nocte tamen aliquandô cum Pompêius Mithridâtem aggressus
esset, lûna mâgnô fuit Rômânîs adiûmentô. Quam cum Rômânî {95}
[[84]]
â[1] tergô habêrent, umbrae corporum longius prôiectae ad prîmôs
ûsque hostium ôrdinês pertinêbant, unde dêceptî rêgiî mîlitês in
umbrâs, tamquam in propinquum hostem, têla mittêbant. Victus
Mithridâtês in Pontum profûgit. Pharnacês fîlius bellum eî {99}
intulit, quî, occîsîs â patre frâtribus, vîtae suae ipse timêbat.
Mithridâtês â fîliô obsessus[2] venênum sûmpsit; quod cum tardius
subîret, quia adversus venêna multîs anteâ medicâmentîs corpus
fîrmâverat, â mîlite Gallô, â[3] quô ut adiuvâret sê petierat,
interfectus est.

[Sidenote: B.C. 63.]

Tigrânî deinde, Armeniae rêgî, quî Mithridâtis partês secûtus {105}
erat, Pompêius bellum intulit eumque ad dêditiônem compulit.
Quî cum prôcubuisset ad genua Pompêî, eum
êrêxit,[4] et benîgnîs verbîs recreâtum diadêma,
quod abiêcerat, capitî repônere iussit, aequê[5]
pulchrum esse iûdicâns et vincere rêgês et {110}
facere. Inde in Iûdaeam profectus Rômânôrum
prîmus[6] Iûdaeôs domuit, Hierosolyma,
caput gentis, cêpit, templumque iûre[7]
victôriae ingressus est. Rêbus Asiae {114}
compositîs, in Italiam versus[8] ad urbem[9] vênit, nôn, ut plêrîque
timuerant, armâtus, sed dîmissô exercitû, et tertium triumphum
bîduô[10] dûxit. Însîgnis fuit multîs novîs inûsitâtîsque ôrnâmentîs
hîc triumphus; sed nihil inlûstrius vîsum, quam quod[11] tribus
triumphîs três orbis partês dêvictae causam praebuerant: Pompêius
[[85]]
enim, quod[1] anteâ contigerat nêminî, prîmum ex Âfricâ, {120}
iterum ex Eurôpâ, tertiô ex Asiâ triumphâvit, fêlîx opîniône
hominum futûrus, sî, quem[2] glôriae, eundem vîtae fînem habuisset
neque adversam fortûnam esset expertus iam senex.

[Sidenote: B.C. 49.]

Posteriôre enim tempore ortâ inter Pompêium et Caesarem[3]
gravî dissênsiône, quod[4] hîc[5] superiôrem, ille[5] parem ferre
nôn posset, bellum cîvîle exârsit. Caesar înfêstô[6] exercitû {126}
in Îtaliam vênit. Pompêius, relîctâ urbe ac deinde Îtaliâ ipsâ,
Thessaliam petit et cum eô cônsulês senâtusque omnis: quem
însecûtus Caesar apud Pharsâlum aciê fûdit. Victus Pompêius
ad Ptolemaeum, Aegyptî rêgem, cuî tûtor â senâtû datus erat, {130}
profûgit, quî Pompêium interficî iussit. Latus Pompêî sub oculîs
uxôris et lîberôrum mûcrône cônfossum est, caput praecîsum,
truncus in Nîlum coniectus. Deinde caput cum ânulô ad Caesarem
dêlâtum est, quî eô vîsô lacrimâs nôn continêns illud
multîs pretiôsissimîsque odôribus cremandum cûrâvit. {135}

Is fuit Pompêî post três cônsulâtûs et totidem triumphôs vîtae
exitus. Erant in Pompêiô multae et mâgnae virtûtês ac praecipuê
admîranda frûgâlitâs. Cum eî aegrôtantî praecêpisset
medicus ut turdum ederet, negârent autem[7] servî eam avem
ûsquam aestîvô tempore posse reperîrî, nisi apud Lûcullum, quî {140}
turdôs domî sagînâret, vetuit Pompêius turdum inde petî, medicôque
dîxit: "Ergô,[8] nisi Lûcullus perditus dêliciîs esset, nôn
vîveret Pompêius?" Aliam avem, quae parâbilis esset, sibi iussit
appônî.

[[86]]
Virîs[1] doctîs mâgnum honôrem habêbat Pompêius. Ex Syriâ {145}
dêcêdêns, cônfectô bellô Mithridâticô, cum Rhodum vênisset,
Posîdônium cupiit audîre[2]; sed cum audîvisset eum graviter esse
aegrum, quod[3] vehementer êius artûs labôrârent, voluit tamen
nôbilissimum philosophum vîsere. Môs erat ut, cônsule[4] aedês {149}
aliquâs ingressûrô, lîctor forês percuteret,[5] admonêns cônsulem
adesse, at Pompêius forês Posîdôniî percutî honôris causâ vetuit.
Quem ut vîdit et salûtâvit, molestê sê dîxit ferre, quod eum nôn
posset audîre. At ille "Tû vêrô" inquit "potes, nec committam
ut dolor corporis efficiat[5] ut frûstrâ tantus vir ad mê vênerit.[5]"
Itaque cubâns graviter et côpiôsê dê hôc ipsô disputâvit: nihil {155}
esse[6] bonum nisi quod honestum esset, nihil malum dîcî posse,
quod turpe nôn esset. Cum vêrô dolôrês âcriter eum pungerent,
saepe "Nihil agis," inquit "dolor! quamvîs[7] sîs molestus, numquam
tê esse malum cônfitêbor."

[Footnotes: XXVI (pages 80-86)

80.3: See Vocab., _Pompêius_.
80.4: The reference is to the war between Marius and Sulla. See
selections XXIV and XXV.
80.5: Cf. _iuvenî_, l. 7. We should say 'the younger.' He was at
this time but nineteen years of age.
80.6: #hunc . . . suscêpit#: 'undertook to kill him.' How
literally? For #occîdendum#, see p. 2, n. 18.
80.7: #dum#, though meaning 'while' (cf. p. xx, G 2), takes the
subjunctive here because of the informal indir. disc. Terenti
said: _fîlium . . . suscipiam dum aliî incenditis_.
80.8: #solitô hilarius#: 'with (even) more gaiety than usual.'
#solitô# is here a noun. Neuter adj. and part. are often so used.
For its case, see p. 10, n. 18.
80.9: #quâ anteâ#: sc. _ûsus erat_.
80.10: _percutiô_.
81.1: 'proved himself.'
81.2: See p. 25, n. 6.
81.3: objective gen. (p. 14, n. 15) with the part. #temperâns#,
which here = a simple adj. So #somnî# is obj. gen. with #parcus#.
81.4: Sc. _erat_.
81.5: abl. of specification.
81.6: #eî venientî#: '(as a mark of respect) to him when
approaching.' #eî# is a dat. of advantage with #adsurgere#.
81.7: After #quem#, whose antecedent is #Carbô#, l. 31, this word
might have been omitted without loss of clearness. In fact, such
omission is the more usual construction.
81.8: #quae . . . fuisset#: causal. Note that in forming the
pluperfect subjunctive certain writers often use _fuisset_ for
_esset_.
81.9: What were the exact words of Sthenius?
82.1: _parcô_.
82.2: '(being then) a young man.' Cf. p. 44, n. 12.
82.3: #exercitû dîmissô . . . exspectâre# = _exercitum dîmittere
et . . . exspectâre_.
82.4: Cf. p. 13, n. 12.
82.5: _percellô_.
82.6: Quintus Caecilius Metellus, proconsul in Spain 79-76 B.C.
82.7: #senî#: 'because he was old.'
82.8: #multîs . . . concurrentibus#: the abl. abs. here denotes
both time and cause; see p. xxiii, K 6. The prefix in
#concurrentibus# conveys the idea of 'from every side.'
82.9: #in . . . erat# = _ab hostibus captus est_.
82.10: #altercantês partiuntur#: lit., 'wrangling they divided' =
'they wrangled about the division.'
83.1: Why subjunctive?
83.2: '_though_ already old.' The thought is that luxury and
effeminacy are especially unbecoming to old age.
83.3: See p. xx, H 2. What is the meaning of the change of tense
in #dîripuissent#?
83.4: Cf. p. 10, n. 10.
83.5: See p. xxiii, K 10.
83.6: #neque . . . facultâs#: 'but no opportunity,' etc.
84.1: #â tergô#: 'in the rear.' See p. 11, n. 10.
84.2: _obsideô_.
84.3: #â quô . . . petierat#: 'whom he had asked to help him.' How
literally? #ut adiuvâret sê# is a substantive clause of purpose
and object of _petierat_. See p. 7, n. 20.
84.4: _êrigô_.
84.5: #aequê . . . facere#: lit., 'because he thought it an
equally fine thing both to conquer kings and to create them.' The
expression is somewhat careless. We would say: 'as glorious to
create kings as to conquer them.' #aequê pulchrum# is predicate,
#et vincere . . . et facere# subject to #esse#.
84.6: #prîmus . . . domuit#: cf. p. 38, n. 1.
84.7: #iûre victôriae#: 'by right of (i.e. on the strength of) his
victory.'
84.8: 'turning'; lit., 'having turned himself.' Cf. n. on
_cingitur_, XIII, l. 29.
84.9: 'the City,' i.e. Rome.
84.10: Cf. p. xvii, D 1.
84.11: #quod . . . praebuerant#: 'the fact that the conquest of
(the) three parts,' etc. Cf. p. 5, n. 15, and p. xxiv, L 4.
85.1: 'something which'; its antecedent is the clause #prîmum
. . . triumphâvit# below.
85.2: With #quem glôriae#, sc. _fînem habuit_.
85.3: The famous C. Julius Caesar, for whom see next selection.
85.4: #quod . . . posset#: 'because (as men said) the one,' etc.
For the subjunctive, see p. xxi, H 4.
85.5: #hîc . . . ille#: 'the one (Caesar) . . . the other
(Pompey).'
85.6: #înfêstô exercitû#: abl. of accompaniment: H 474, 2, N. 1
(419, III, 1, 1): M 634: A 243, _a_, N.: G 392, R. 1: B 222, 1.
85.7: #autem# contrasts #negârent# with #praecêpisset#. There is a
contrast also between #servî# and #medicus#.
85.8: #Ergô . . . Pompêius#? The force of this sentence can be
given only by a free rendering, thus: 'Shall it be said, then,
that Pompey would not be alive, had not Lucullus ruined himself by
his luxury?'
86.1: #Virîs . . . habêbat#: 'he highly honored learned men.'
86.2: _audiô_, like our 'hear,' is often used of listening to
lectures or to teachers.
86.3: #quod . . . labôrârent#: i.e. because he had the gout.
86.4: #cônsule . . . ingressûrô#: 'whenever the consul,' etc.;
a temporal abl. abs.
86.5: Subjunctive in substantive clauses of result: see p. xix,
F 3.
86.6: infinitive, because the clause in which it stands is in
apposition to #hôc#. This use of the infin. is common.
86.7: #quamvîs sîs#: concessive subjunctive: H 586, II (515, III):
M 875: A 313, _a_: G 606: B 308.]

#XXVII. Gaius Iulius Caesar# [[stripped text]]