Chapter II: Preface (1)

This essay is purely linguistic in character and purpose.

In taking phonetic notes on Tagalog I noticed that the pronunciation of the speaker to whom I was listening, Mr. Alfredo Viola Santiago (at present a student of architectural engineering in the University of Illinois) presented certain features of accentuation not mentioned in the descriptions familiar to me. With the intention of briefly describing these features, I took down more extensive notes and asked Mr. Santiago to tell me in Tagalog the stories of "The Sun" and "The Northwind and the Sun," used as models by the International Phonetic Association.

The data so obtained showed that the features of accentuation I had observed were in part distinctive (expressive of word-meaning), and, further, that certain other features, which were but imperfectly described in the treatises I knew (so especially the use of the "ligatures"), appeared in Mr. Santiago's speech in a regular and intelligible manner. A more extensive study was thus indicated.

The results of this study were subject to two obvious limitations. The utterances I had transcribed were either translations or isolated sentences, and I could not determine to what extent the features of Mr. Santiago's speech which I had observed were general in Tagalog.

The former of these limitations was fully overcome when I asked Mr. Santiago to tell me connected stories. In addition to fortunate endowments of a more general kind Mr. Santiago possesses, as I found, that vivacity of intellect and freedom from irrelevant prepossessions which we seek and so rarely find in people whose language we try to study. This latter quality may be due in part to the fact that, as Mr. Santiago's education has been carried on entirely in Spanish and English, his speech-feeling for his mother-tongue has not been deflected by the linguistic, or rather pseudo-linguistic training of the schools, so familiar to us. However this may be, I cannot be grateful enough to Mr. Santiago (and I hope that the reader will join me in this feeling) for the intelligence, freshness, and imagination with which he has given us connected narratives in his native language,--stories he heard in childhood and experiences of his own and of his friends. It is to be hoped that some of these will be of interest to students of folk-lore (as, for instance, Nos. 9, 10, 11, the old Hindu fable in No. 4, and the Midas story, much changed, in No. 5); the texts are here given, however, only for their linguistic interest.

The second limitation could not be overcome. As there exists at present no adequate description of the dialectal differentiation of Tagalog, nor even an adequate description of any one form of the language, I can make no definite statement as to the relation of Mr. Santiago's speech to other forms of Tagalog.

What is here presented is, then, a specimen of the speech of an educated speaker from Mr. Santiago's home town, San Miguel na Matamés, Bulacán Province, Luzón. It would have been possible to include in the description the speech of at least one other educated Tagalog from a different region (uneducated speakers are unfortunately not within my reach), as well as such data as might be gathered from printed Tagalog books: I have refrained from this extension because, at the present state of our knowledge, a single clearly defined set of data is preferable to a necessarily incomplete attempt at describing the whole language in its local and literary variations. Comparison of literary Tagalog (chiefly the translation of José Rizal's "Noli me Tangere" by Patricio Mariano, Manila, Morales, 1913 [1]) shows that Mr. Santiago's speech is not far removed from it. In most cases where my results deviate from the statements of the Spanish grammars, the evidence of printed books (and not infrequently the internal evidence of the grammars themselves) shows that the divergence is due not to dialectal differences but to the fact that the grammars are the product of linguistically untrained observers, who heard in terms of Spanish articulations and classified in those of Latin grammar.

This study presents, then, the first Tagalog texts in phonetic transcription and the first scientific analysis of the structure of the language [2]. Although the nature of the problem forbade the use of any material other than that obtained from Mr. Santiago, I have examined all the treatises on Tagalog accessible to me. No experience could show more clearly than the reading of these books the necessity of linguistic and especially phonetic training for anyone who wishes to describe a language. Not one of the works in the following list [3] contains an intelligible description of the pronunciation of Tagalog. The only general work of scientific value is the excellent second volume of P. Serrano Laktaw's dictionary. Much as one may admire the pioneer courage of Totanes and the originality of Minguella, these venerable men were as little able to describe a language as one untrained in botany is to describe a plant. Among the authors of monographs are several good names and one or two of the greatest in our science: nearly all of these authors mention the difficulty under which they labored for want of an adequate description of the language.

LIST OF BOOKS AND ARTICLES CONSULTED

Alter, F. C., Über die tagalische Sprache. Wien 1803.

Blake, F. R., Contributions to comparative Philippine Grammar. (Journal of the American Oriental Society, vols. 27, 28, 29, 30).

Brandstetter, R., Tagalen und Madagassen, Luzern 1902. (= his Malayo-polynesiche Forschungen, ser. 2, no. 2).

Conant, C. E., The names of the Philippine languages. (Anthropos, vol. 4).

The pepet law in the Philippine languages. (Anthropos, vol. 7).

de Coria, J., Nueva gramática tagalog. Madrid 1872.

Cue-Malay, G., Frases usuales para la conversacion en español tagalo é ingles. Manila 1898.

Doherty, D. J., The Tagalog language. (Educational Review, vol. 24).

Durán, C. G., Manual de conversaciones en castellano tagalo é inglés. Manila 1900.

Fernandez, D. E., Nuevo vocabulario ó manual de conversaciones en español, tagalo y pampango. Binondo 1901.

Francisco [Blancas] de San Josef, Arte y Reglas de la lengua Tagala. Manila 1832.

Garcia, F., at Herrera, V., Manga onang turo sa uikang inglés. Maynila 1902.

Gaspar de San Agustin, Compendio de la Lengua Tagala. Manila 1879.

Hévia Campomanes, J., Lecciones de gramática Hispano-Tagala. Manila 1872. 3d ed. 1883. 4th ed. 1888.

von Humboldt, W., Die Kawi-Sprache, vol. 2, pp. 315 ff., 347 ff. (= Berlin Academy Transactions, 1832, vol. 3).

Kern, J. H. C., Over zoogenaamde verbindingsklanken in het Tagala. (Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde van Nederlandsch-Indië, ser. 3, vol. 11).

Sanskritsche woorden in het Tagala. (ib., ser. 4, vol. 4).

Kirk, May, The Baldwin primer. Tagalog edition. New York [1899 and 1902 copyright].

Lendoyro, C., The Tagalog language. Manila 1902.

MacKinlay, W. E. W., A handbook and grammar of the Tagalog language. Washington 1905.

Marre, A., Grammaire tagalog (Bijdragen, ser. 6, vol. 9).

Merrill, E. D., A dictionary of the plant names of the Philippine Islands. Manila 1903. (Publications of the Bureau of Government Laboratories, Department of the Interior, Philippine Islands, no. 8).

Miles, J., Método teórico-práctico y compendiado para aprender el lenguaje Tagálog. Barcelona 1887.

Minguella, T., Ensayo de gramática Hispano-Tagala. Manila 1878.

Método práctico para que los niños y niñas de las provincias tagalas aprendan á hablar Castellano. Manila 1886.

Neilson, P. D., English-Tagalog Dictionary. Manila 1903.

Tagalog-English Dictionary. Manila 1903.

Nigg, C., Tagalog English and English Tagalog Dictionary. Manila 1904.

de Noceda, J., y de Sanlucar, P., Vocabulario de la lengua Tagala. Manila 1860.

Paglinawan, M., Balarilang Tagalog [on cover: Gramatikang Tagalog] Maynila 1910.

Pardo de Tavera, T. H., Consideraciones sobre el origen del nombre de los números en Tagalog (La España oriental 1889).

El Sánscrito en la lengua Tagalog. Paris 1887.

Rizal, José, Die Transcription des Tagalog. (Translated by F. Blumentritt, Bijdragen, vol. 42).

de los Santos, Domingo, Vocabulario de la lengua Tagala. Manila 1835 (reimpreso).

Serrano, R., Diccionario de terminos comunes Tagalo-Castellano. Ed. 3. Binondo 1869.

Nuevo diccionario manual Español-Tagalo. Manila 1872.

Serrano Laktaw, P., Diccionario Hispano-Tagalog. Primera parte. Manila 1889.

Diccionario Tagalog-Hispano. Segunda parte. Manila 1914.

de Totanes, S., Arte de la lengua Tagala. Manila 1745. Sampaloc 1796. Manila 1850. Binondo 1865 (reimpreso).

Wolfensohn, L. B., The infixes la, li, lo in Tagalog. (Journal of the American Oriental Society, vol. 27).

I. TEXTS IN PHONETIC TRANSCRIPTION

1. ANG ULÒL NA UNGGÒ` AT ANG MARÚNONG NA PAGÒNG.

Mínsan ang pagòng hábang nalìlígo sa ílog, ay nakàkíta syà nang isa ng púno-ng-ságing na lumùlútang at tinátangày nang ágos. Hiníla niya sa pasígan, dátapwat hindí nya madalà sa lúpa`. Dáhil díto tináwag nya ang kaybígan niya ng unggò` at iniyálay nyà ang kapútol nang púno-ng-ságing kung itátanim nyà ang kanyà ng kapartè. Tumangò` ang unggò` at hináte nilà sa gitnà` mulá sa magkábila ng dúlo ang púno nang ságing. Inangkìn nang unggò ang kapútol na máy manga dáhon, dáhil sa panukálà nya na iyòn ay tùtúbo na mabúti káy sa kapútol na wala ng dáhon.

Nang makaraàn ang ila ng áraw, ang púno nang unggò` ay namatày, yámang ang sa pagòng ay tumúbo hanggàng sa magbúnga. Ang manga ságing ay nahinòg, dátapwat hindí maakyàt nang pagòng. Dahil díto tináwag nyà ang kanya ng kaybíga ng unggò` at inyálay nya ang ila ng búnga nang ságing kung àakyatin nyà ang púno`. Ang unggò` ay umakyàt at kumáin nang makàkáya.

Sinábi nang pagòng: "Hulúgan mo akò."

Dátapuwat isinagòt nang unggò`: "Balat màn at malinamnàm ay hindí kita hùhulúgan."

Ang pagòng ay nagálit at nagsábug sya nang tinìk sa palígid nang púno`. Nang lumuksò ang unggò ay nátinik syà. Pinagbintangan nyà ang pagòng at kanya ng hinánap úpang parusáhan niyà. Nàhúli nya ang pagòng sa kabilà nang isa ng toòd.

Sinábi nya sa pagòng: "Kità ay áki ng parùrusáhan. Mamíli ka sa dalawà. Dikdikìn kità sa lusòng o lunúrin kità sa ílog?"

Ang marúnong na pagòng ay nagumpisà nang pagsisigàw at hinilìng nya sa unggò` na, kung maàáre`, ay dikdikìn siya sa lusòng.

Dátapwat isinagòt nang unggò`: "Ibíbigay kò sa iyò ang parúsa na hindí mo gustò."

At inihágis nya sa ílog ang pagòng.

Nang dumápo ang pagòng sa túbig ay nagsisigàw sya at sinábi nyà sa unggò`: "Salámat, kaybígan. Itò ang áki ng tìráhan!"

2. ANG PAGTATAKBÚHAN NANG USÀ AT NANG SUSÒ`.

Isà ng usà ng nangìngináin sa gúbat ay nakátagpò nang isa ng susò` na gumàgápang sa dáhon nang búho`. Ang usà ay naghintò nang pangingináin at pinagmasdàn nyà ang mabágal na paggápang nang susò`.

Makaraàn ang ila ng sandalì` ay sinábi nyà sa susò`: "Ano ng hína mo ng lumákad! Bákit hindí ka magáral na lumákad nang matúlin? Gáya ko, akù y paráti ng nàhàhábul nang manga áso, dátapwat ang matúlin ko ng pagtakbò ay sya ng naglíligtàs sa ákin nang áki ng búhay. Dátapwat gáya mò, kung ikàw ay habúlin nang káhit anò ng kaáway, papáno ang mangyàyári sa iyo ng búhay? Pího ng ikàw ay màpàpatày."

Pagkárinig nang susò` sa manga salità ng itò ay tiningnàn nya ang usà at kanya ng pinagarálan ang maínam nya ng pangangatawàn, ang kanya ng mahahába ng paà, at ang malalakàs nya ng lamàn. Iníbig nya na siya màn ay gaya rìn nang usà úpang siyà ay makatakbò nang matúlin. Dátapwat kanyà ng inakálà` na, kung pilítin nya na sya y tumakbò, ay hindí sya màhùhulè nang malakì sa usà.

Sa gayòn ay isinagot nyà sa usà: "Ikàw ay mapangmatà. Hindí mo hinìhinálà` kung anò ang magágawa nang isa ng may matíbay na paggustò. Hinàhámon kità na makipagtakbúhan sa ákin mula ríto hanggàng sa ílog na nása bandà ng kalunúran mulà ríto."

Ang usà ay tumáwa nang malakàs at isinagòt sa susò`: "Bákit mo inakála ng tàtalúnin mo akò? Sigúro ng ikàw ay magdàdáya`!"

Isinagòt nang susò`, na hindí siya magdàdáya`, at, úpang máy-roo ng tumingìn sa kanilà at magìng hukòm sa kanila ng pagtatakbúhan, ay sinábi nyà na tumáwag silà nang isà sa manga kayibígan nilà, na sya ng magíging hukòm.

Ang usà ay pumáyag, at tináwag nilà ang isa ng kálaw, úpang siya ng magìng hukòm.

Nang magumpisà silà nang pagtakbò ay malakì ang nagìng pagkáhuli nang susò`. Sa kanyà ng pagtakbò ang usà ay nakáraàn nang isa ng mayábung na damúhan. Naghintú sya úpang mangináin, yámang malakì ang pagkáuna nya sa susò`. Binálak nyà na pagkátanaw nya na dumárating ang susò` ay tátakbo syà ng mulì`. Dátapuwat, nang sya y makapangináin, ay sinumpòng sya nang katàmáran. Natúlug sya sa panukálà na màgìgising syà bágo dumatìng ang susò`.

Dátapwat, hábang sya y natùtúlog, ay nakaraàn ang susò`. Nang mágising syà ay malálim nà sa hápon. Tumakbo syà nang úbus-lakàs patúngu sa ílog, at doòn ay sinalúbong sya nang susò` at nang kanila ng hukòm na kálaw.

"Ikàw ay talúnan," winíka pagdáka nang kanila ng hukòm.

3. ISÀ NG BIYÀRNES-SÀNTO.

Si Hwàn at ang kanyà ng kaybíga ng si Pédro ay namámangká sa ílug patúngo sa báya-ng-Balíwag. Sa bangkà` ay máy-roon silà ng isà ng laráwan nang Krísto na kanila ng iniháhatid sa páre`, úpang magámit sa pagdadáus nang isa ng Pitù ng Wíka`. Si Hwàn ay sinìsiglàn nang tákot.

Sinábi nya kay Pédro: "Ang táwu nátin sa bangkà` ay tadtàd nang súgat at hindí humíhingà. Sa akálà ko y patày ang táo ng iyàn. Baká táyu ang pagbintangàn nang pári ng áti ng paghàhatdàn sa kanyà."

Isinagòt ni Pédro: "Sàsabíhin nátin sa kanyà na, nang màlúlan sa áti ng bangkà` ang táo ng itò y ganyan nà ang kanya ng anyò`. Táyu y marámi ng tagapagpatotoò, kanyá hwag kà ng matákot."

Nang dumatìng sila sa páre`, ay ibinigày nila ang laráwan. Pinagsabíhan silà nang páre` na pumaroòn sila sa simbáhan kinàbukásan nang hápon, úpang makinìg nang sèrmon.

Si Hwàn ay siniglà ng mulí nang tákot, sapagkàt hindí nya màpagkúro kung bákit íbig nang páre` na silà ay pása simbáhan. Paráti sya ng nakárinig nang manga táo ng kinumbidà sa simbáhan at doòn ay hinúli nang gwàrdya-sibìl. Dátapuwat hindí sya nagwíka nang anu màn kay Pédro, sapagkàt nàkìkíta nya na itò y walà ng tákot.

Kinàbukásan nang hápun ay naparoòn sila sa simbáhan, at doòn ay nàkíta nilà ang isa ng Krísto ng nàpàpákù sa krùs.

Winíkà ni Hwàn: "Ang táu ng yaòn, kung iyò ng natàtandaàn, ay sya náti ng inihatìd sa páre`. Mabúti táyo y dumoòn sa isa ng lugàr na hindí maáabut nang matà nang páre`."

Kanyá silà ng dalawà ay naparoòn sa ilálim nang pùlpito, úpang doòn nilà pakinggàn ang sèrmon. Nagumpisà ang Syéti-Palábras, at ang párì ay dumárating nà sa bandà ng hulì nang kanya ng sèrmon.

Winíkà nang pári sa kanya ng sèrmon: "Magsísi kayò sa inyù ng manga kasalánan, malulupìt na táo. Masdàn ninyò ang manga súgat na hiníwa ninyù sa katawàn nang áti ng Mànanákop."

Pagkárinig nitò ni Hwàn ay sya y siniglà ng mulí nang tákot, sapagkàt inakálà nya na siya y nàpàpagbintangàn.

Kanyà` ang ginawá nya ay umalìs sya sa ilálim nang pùlpito, hinaràp nya ang páre`, at sinábi nya: "Ámong, hindí po kamì ang sumúgat sa táo ng iyàn. Nang sya y ilúlan sa ámi ng bangkà`, ay sugatan nà sya antimáno."

Pagkawíkà nya nitò ay bumalìk sya sa ilálim nang pùlpito. Hindí pinansìn nang párì` ang manga nárinig nya ng salità`, at ipinatúluy nya ang kanya ng sèrmon.

"Dumating nà ang áraw na kayò ng manga makasalánan ay dápat magsipagsísi. Ang manga pintúan nang lángit ay nábuksan nà sa pagkamatày nang áti ng Mànanákop, at káhit na sínu ng makasalánan ay makapàpásuk sa lángit, kung sila y magsipagsísi. Dátapwat, kung hindí kayo magsipagsísi, ay màpàparusáhan kayò nang hírap na wala ng hanggàn sa manga apùy sa infyèrno, dahilàn sa manga hírap na ipinasákit ninyò sa áti ng Mànanákop. Masdàn ninyò ang kanyà ng katawàn na pumàpáwis nang dugò`, ang kanya ng paà t kamày na nàpàpáko sa krùs, at ang kanyà ng manga súgat mulá sa paà hanggàng úlo. Wala ng ibà ng nagpàpahírap sa kanyà at sumúgat sa kanyà ng mahàl na katawàn, kung hindí kayò, manga táwo ng makasalánan, at, kung hindí kayo magsipagsísi, ay mahùhúlug kayo sa infyèrno!"

Si Hwàn ay hindí màpalagày, at inakálà nya na ang pári ay sinìsilakbuhàn nang gálit lában sa kanyà.

Kanyà` hinarap nyà ng mulí ang páre`, at sinábi nya nang úbus-lakàs: "Ámong, sinábi ko na pò` sa inyò kanína na hindí ako kasále ng sumúgat sa táo ng iyán, kanyá hwag pò ninyo akò ng ipadalà sa impyèrno."

Ang pári ay siniglàn nang malakì ng gálit, kanyá sinábi nya sa mangà nakíkinìg: "Anu ba kayò, manga ungàs na táo? Walá baga ní isa sa inyò na makaháwak sa táo ng itò úpang bigtihìn?"

Pagkárinig nitò ni Hwàn ay tumakbo syà nang úbus-lakàs at sinagasáa ng walà ng patumanggà ang manga táo ng nàlùluhòd at umíiyàk sa pagsisísi nang kanilà ng kasalánan. Sinundan syà ni Pédro at silà ng dalawà ay nagtakbúhan nang wala ng hintò hanggàng sa dumatìng sila sa kanila ng báyan. At doòn ay ipinamalítà nila ang bútas-karáyum na niligtasàn nilà.

4. ANG KÚBA` AT ANG BULÀG.

Isa ng kúba` at isa ng bulàg ay matálik na magkaybígan. Kung sila y naglálakàd ang kúba` ang umàákay sa bulàg. Ang bulàg namàn ay syà ng pumápasàn sa kúbà kung máy-roon silà ng mahírap na nilàlakáran, sapagkàt ang kúba` ay mahína` ang katawàn.

Mínsan sila y nakáraàn nang isà ng púno-ng-nyòg. Íbig nila ng pumitàs nang búnga, dátapuwat hindí nila màláman kung síno sa kanilà ng dalawà ang áakyàt sa púnò`. Sinábi nang bulàg na hindí sya makaáakyàt, sapagkàt hindí nya màkìkíta kung alìn ang pìpitasín, yámang máy-roo ng manga múra ng búnga. Ang kúba` ay hindi rìn íbig umakyàt, dahilàn sa kanyà ng kahináan. Dátapuwat malakì ang pagkágusto nyà na kumáin nang nyòg. Kanyà`, sa katapusàn ay sinábi nya na siyà ang áakyàt.

"Úpang huwag kà ng mànakáwan nang manga ilálaglag kò ng búnga, ay bìbilángin mo nang malakàs ang kalabùg sa lúpa nang manga búnga na ilálaglag kò, úpang áki ng matandaàn ang bílang."

Ang kúba ay nagumpisà nang pagakyàt, dátapwat pangangalahátì nya ay nahúlug syà.

"Isà!" ang sábi nang bulàg.

Sinábi sa kanyà nang kúbà` na siyà ang kumalabòg at hindí ang búnga nang nyòg.

Umakyàt sya ulè`. Pagkaraàn nang ila ng sandalì` ay nahúlog ulí sya.

"Dalawà!" isinigàw nang bulàg.

Ang kúba ay nagálit, at sinábi nya sa bulàg na syà ay maúlit.

Winíkà nya: "Iyo ng úna ng kumalabòg ay akò, ang ikalawà ay ako rìn. Kanyà`, wala pà ng niyòg akò ng nàpìpitàs."

Dátapuwat ang bulàg ay nagakála ng gawì ng katatawanàn ang pagkahúlog nang kúba`. Kanyá binálak nya na, kung makárinig syà ulè nang kalabòg, ay sísigaw syà nang "Tatlò!"

Ang kúba ay umakyàt na mulì`, dátapwat nahúlog dìn syà. Ang bulàg ay sumigàw nang "Tatlò!" at tumáwa sya. Ang kúba ay nagínit nang gálit. Nilapítan nya ang bulàg at kanyà ng sinampàl sa mukhà`. Ang sampàl ay tumáma sa manga matà nang bulàg, at dáhil díto ay nadílat ang kanyà ng manga matà.

Úpang manghigantì sya ay sinípà nya ang kúba`. Tinamaan nyà itò sa likòd at dáhil díto ay nàúnat ang kanya ng kúba`.

Silà ng dalawà ay natwá sa nangyári at lálo ng tumíbay ang kanila ng pagkakaybígan sa lugàr nang magkasirá silà.

5. ANG HÁRI NG MAY SÚNGAY AT SI HWÀN.

Sa isà ng kapuluwàn naghàhári ang isa ng táwu ng may dalawà ng maiiklì ng súngay na nàtàtágù sa malagú nya ng buhòk. Hindí itò nàlàláman nang kanya ng manga pinaghàharían. Dátapwat ang líhim na ytò y nagumpisà ng nàibadyà sa madlà` sa pamamagítan nang manga manggugúpit na nakàpútul nang kanyà ng buhòk.

Kanyá sya y nagkaroòn nang malaki ng gálit sa manga barbéro, at inakálà nya ng lipúlin ang manga barbéro sa kanya ng kaharyàn. Iniyútus nya ng humúkay nang ápat na malálim na balòn sa harapàn nang kanya ng tìráhan, at sa gitná nang ápat na húkay na yitò ay nagpalagày sya nang isa ng ùpúan. Isa ng áraw naupó sya sa taburéte sa gitná nang ápat na húkay, at báwat táo ng nagdaàn ay tinanùng nya kung marúnung manggupìt. Ang báwat sumagòt nang "Óo" ay pinahintú nya úpang bigyàn nya nang guntìng at syà y gupitàn. Pagkaraàn nang ilà ng sandalì` ay itinanùng nya sa báwat manggugúpit kung anò ang nàkìkíta nya sa úlo nang háre`. Ang manga manggugúpit ay nagsipagsábi nang katotohánan at báwat isà sa kanilà ay sumagòt nang súngay ang kanila ng nàkìkíta. Ang báwat sumagòt nang ganitò ay ibinulìd nang háre` sa isà sa manga húkay sa palígid niyà.

Nakaraàn ang ila ng áraw at ang dalawà ng húkay ay napunú nà nang manga barbéro at pinatabúnan na nyà. Dumálang ang manga tao ng nagdádaàn na marúnung manggupìt, at ang háre ay nagakála ng nápatay nà niya ng lahàt ang manga barbéro sa kanyà ng kaharyàn.

Isa ng áraw ay naghintày sya sa kanya ng ùpúan hanggàng katanghalían bágo nagdaàn ang isa ng táo na nagsábi ng sya y marúnung gumupìt nang buhòk.

Itinanùng sa kanyà nang háre`: "Anò ang pangálan mo?"

Isinagòt nang táo: "Ang pangálan ko pò` ay Hwàn."

"Gupitàn mo akò, Hwàn," iniyútus nang háre`.

Lumápit si Hwàn sa háre` at inumpisahan nyà ang panggugupìt.

Makaraàn ang ila ng sandalì` ay itinanùng nang háre`: "Anò ang nàkìkíta mo sa úlo ko, Hwàn?"

Ang kanya ng sagòt ay ganitò: "Ang iyo pò ng Kamàhálan, nàkìkíta ko sa úlo ninyò ang koróna."

Itò ay ikinatuwá nang háre`. Kanyá nagtindig syà sa ùpúan at inákay nya si Hwàn sa kanya ng palásiyo at ginawá nya si Hwàn na barbéro nang háre`. Malakì ang suwèldu na ibinigày nya kay Hwàn, at pinatabúnan nya ang manga nàtìtirà ng húkay.

6. TATLÒ NG ESTUDYÀNTE.

Si Hwàn, si Pédro, at si Andrès ay tatlò ng magkakayibíga ng estudyànte ng magkababáyan. Nang dumatìng ang pagbubukàs nang manga pàaralàn ay nàláman nilà na silà ay magkàkahiwá-hiwalày. Iba t ibà ng báyan ang kapàpatungúhan nang báwat isà sa kanilà. Bágo silà naghiwá-hiwalày ay nagtìpánan silà nang pagtàtagpuàn nila ng lugàr paguumpisà nang bakasyòn.

Nakaraàn ang isa ng taòn at dumatìng ang pagsasarà nang kláse at ang manga estudyànte ay naguwían sa kaní-kanilà ng báyan, at ang tatlò ng magkakaybíga ng si Pédro, si Hwàn, at si Andrès ay nagtatagpò sa báya ng tinubúan ni Pédro, úpang doòn sila magpalípas nang bakasyòn.

Nang silà y magkikíta, pagkaraàn nang iba t ibà ng bágay na kanilà ng pinagusápan, ay nagsiyásat silà kung ganò ang nàtutúhan nang báwat isà sa kanila ng pagaáral nang wíka ng Kastíla`. Sinábi ni Pédro na syà ay marámi ng nàlàláma ng salità ng Kastíla`, dátapuwat ang maígi nya ng natàtandaàn ay ang salità ng "Bámos."

Sumagòt namàn si Hwàn: "Ako màn ay marámi rì ng nàlàláman, dátapuwat sa ngayòn ang nààalaála ko ay ang salità ng 'Matàr.'"

Si Andrès namàn ay nagwíka ng walá sya ng nàtutúhan kung hindí ang salità ng "Sì."

Makaraàn ang kanila ng pagsasàlitáan ay nagyayá si Pédro na sila ay mamangká sa ílog at magsipalígo tulòy. Nang sila y namámangká na sa ílog, sa pangpàng ay nakátanaw silà nang isà ng Kastílà` na íbig malígo`. Sinábi ni Pédro na mabúti ay makipagúsap silà sa Kastíla`, úpang sa gayù y màipakíta nilà ang kaní-kanilà ng dúnong.

Nagumpisà si Pédro at sinábi nya ng "Bámos!"

Si Hwàn namàn ay sumagòt: "Matàr!"

At sa hulè ay si Andrès ang kanya ng "Sì!"

Nang márinig itò nang Kastíla`, ay siniglàn sya nang tákot, sapagkàt inakálà nya na pàpataìn sya nang tatlò ng namámangkà`. Kanyá, káhit na hindí sya marúnung lumangòy, ay nagtalòn sya sa ílog at sya y nalúnod.

7. ISA NG SUNDÁLU NG MARÚNUNG NANG LATÌN.

Tatlò ng magkakayibígan, isa ng párè`, isa ng manggagámut, at isa ng sundálu, ay magkakasáma ng nagsipamarìl nang maiílap na háyup sa isà ng maláwak na gúbat. Ang gúbat ay maláyù sa báyan. Kanyà` silà ay nagdalà nang marámi ng báon, úpang hwag silà ng gutúmin.

Nakaraàn ang ila ng áraw, dátapuwat walá pa sila ng nàhùhúli káhit anò. Ang kanila ng báon ay umuntí nang umuntì` hanggàng sa walà ng nátira kung hindí isa ng hilàw na itlòg. Dumatìng sa kanilà ang áraw nang malaki ng gútom, dátapuwat sila ng tatlò ay walà ng pagkáin kung hindí ang itlòg lámang na nàtìtirà.

Sinábi nang páre` na, kung paghatían nilà ang isa ng itlòg, ay hindí makabùbúti sa kanilà, sapagkàt hindí makapàpáwi` nang kaní-kanila ng gútom. Kaniyà` ipináyu nang párì` na isà lámang sa kanilà ng tatlò ang kumáin nang itlòg na nàtìtirà,--at sa kanya ng kasakimàn ay ipináyu nya na kung sínu sa kanilà ang pinakamahúsay na magsalitá nang Latìn ay sya lámang kàkáin nang itlòg. Inakálà nya na ang sundálu ay hindí marúnung nang Latìn at ang médiko lámang ang sya nyà ng màkàkatálo, at ang dúnong nitò y kanya ng minámatà.

Ang médiko y umáyun sa hátul nang párì`, dátapuwat ang sundálu ay áyaw pumáyag, sapagkàt hindí sya nagáral na gáya nang pári` at nang médiko; ngúnit walá sya ng magawà`.

Kinúha nang párì` ang itlùg at itinuktòk nya sa isa ng batò. Nang mabásag ang itlòg ay sinábi nyà: "Koronátum est," at tiningnàn nyà ang dalawà nya ng kasáma.

Inabùt nang médiko ang basàg na itlòg, inalis nyà ang balàt na basàg at nilagyan nyà nang asìn at kanya ng sinábi: "Sàltum est."

Iniyabùt nang manggagámot sa sundálu ang itlùg, at ang páre at siyà ay naghintày nang sàsabíhin nang sundálo. Itò y walà ng màláma ng sabíhin, sapagkàt katunáya ng walá sya ng nàlàláman káhit isa ng hóta tungkùl sa Latìn. Sa kanya ng pagiisìp ay nàalaála nya na, mínsan pumásuk sya sa simbáhan úpang makinìg nang Syéti-Palábras, ay nárinig nyà sa párì` na ang kahulugàn nang salità ng "Konsumátum est" ay "Tapus nà ang lahàt."

Kanyà ibinúhos nya sa kanyà ng bibìg ang itlòg, at pagkalaguk nyà ay kanya ng sinábi: "Konsumátum est."

Ang dalawà nya ng kasáma ay nàpagúlat nang malakì sa hindí nila hininála ng dúnung nang sundálo.

8. ANG PITÙ NG DWÈNDE.

Isà ng magasáwa ay máy-roo ng pitù ng anàk na dwènde. Ang amà ay walà ng trabáho at hindí rìn siya makàkíta nang trabáho. Ang inà namàn ay hindí kumìkíta nang salapì`, sapagkàt mahína` ang kanyà ng katawàn at paráti sa sakìt.

Isa ng tangháli` sila y nàùupú sa isa ng bangkò` at pinagùusápan nilà ang kanila ng pamumúhay na pinagdàdaanàn. Itinanùng nang laláke kung anò ang mabúte nila ng gawìn sa kanila ng maràmi ng anàk. Ipináyu nang babáye na kanilà ng ihánap nang trabáho ang manga báta`, úpang kumíta silà nang kwaltà. Dátapuwat isinagòt nang laláki na sa akálà nya ay hindí sila makàkìkíta nang trabáho, sapagkàt siya rìn ay wala ng màkíta. Kanyà` ipináyu nyà na ang mabúti ay itápun nilà ang manga báta`.

Itò y ikinalungkòt at ikináiyàk nang babáye. Áyaw sya ng pumáyag na itápon ang manga báta`. Dátapuwat ipinakíta sa kanyà nang kanyà ng asáwa na, kung hindí nila gawìn iyòn, sila ng lahàt ay mamámatay nang gútom. Sa kalaúnan ay pumáyag ang babáe at pinagkàsunduàn nila na dalhìn nila ng magpasyàl ang manga báta` at kanila ng íwan sa daàn.

Hábang pinagùusápan nilà itò, ang ikapitù ng bátà ay nása isà ng bitàk nang bangkò na kanila ng inùupàn at nárinig nya ng lahàt ang gàgawin sa kanilà nang kanila ng magúlang. Pagkaraàn nang kanilà ng sàlitáan ay hinánap pagdáka nang báta ang kanyà ng manga kapatìd at ibinalítà nya ang kanya ng nárinìg. Silà ay nagìyákan, sapagkàt hindí ipinaálam sa kanilà nang kanila ng magúlang na silà ay nakabíbigat sa kanila ng pamumúhay. Inakálà nila na, kung itò y nàláman nilà, káhit na papáno tùtúlong sila ng maghánap nang kabuháyan. Dátapuwat pinagkàsunduwan nilà na silà y sumáma pag niyáyà sila ng magsipagpasyàl at paligàw silà.

Kinàbukásan hinánap silà nang kanilà ng amà, pinapagbíhis sila, binigyàn sila nang manga púto, at sinábi ng sila y magsísipagpasyàl. Nang silà y magumpisà ang ikapitò ng báta ay hindí kináin ang kanya ng tinápay, dátapuwat magmulá sa kanila ng tàrangkáhan ay dinúrog nya ang tinápay at ibinudbòd nya sa daà ng kanila ng nilakáran. Nang sila y málayú nà ay naubúsan sya nang tinápay, kanyá nanghingí sya sa kanya ng manga kapatìd. Dátapwat hindí nila syà binigyàn. Itò namàn ay hindí sinábi sa kanilà kung bákit sya naubúsan agàd nang tinápay. Nang hindí sya makáhingì nang tinápay ay namúlot sya nang manga batò, at itò y sya nyà ng isa-isà ng inilaglàg sa kanila ng pinagdaánan.

Nang dumatìng sila sa isa ng gúbat ay iníwan silà nang kanilà ng magúlang at pinagsabíhan silà na hantayìn sila doòn, at silà y bábalik agàd. Silà y naíwan, dátapwat nàlàláman nilà na hindí sila pagbàbalikàn nang kanila ng magúlang.

Nang makaraàn ang ila ng sandalì`, ay nakárinig silà nang isa ng íngay. Pinuntahàn nilà ang lugàr na pinanggàgalíngan nang íngay. Doòn ay nàkíta nilà ang isa ng malakì ng higànte na nalìlígo sa tabi nang isa ng balòn. Tiningnàn nila ang palígid-lígid nang lugàr, at sa tabì nang isa ng káhuy ay nàkíta nilà ang pananamìt nang higànte. Ang ikapitù ng bàta ay pinaalìs ang kanya ng manga kapatìd at sinábi nya na magtágo silà at kanyà ng nànakáwin ang sapátos nang higànte. Itò ay kanila ng ginawà`, at ninákaw nang báta ang sapátos.

Nang makapalígo` ang higànte at siyà y nagbìbíhis ay hindí nya màkíta ang kanya ng manga sapátos. Sya y nagálit at nagmurà. Tumáwag sya nang túlong. Nang itò y márinìg nang numákaw nang sapátos ay dali-dáli sya ng dumalò. Nang màkíta sya nang higànte ay hindí sya pinagbintangàn, sapagkàt dahilàn sa kanya ng kaliitàn ay inakálà nang higànte ng hindí nya madádala ang sapátos.

Kanyà` itò y nagwíka sa kanyà: "Kung iyo ng dàdalhìn ito ng súpot ko nang kwaltà sa áki ng asáwa at pabilhìn mo syà nang sapátos at ihatìd nya sa ákin, ay ùupáhan kità nang marámi ng kwàlta."

Sinábi tulòy nya na sya y hindí nakalàlákad nang wala ng sapátos, kanyá sya y magmadalì`. Nang màkúha nya ang súpot nang kwaltà ay ipinangákù nya ng bábalik syà agàd. Dátapwat, nang málayo sya, ay tináwag nya ang manga nàtàtágù nya ng kapatìd, at nang sila y maípon ay nagyayá sya ng umuwè`. Dátapwat isinagòt nang kanya ng manga kapatìd na hindí nila nàlàláman ang daà ng pauwè`. Ngúnit kanyà ng isinagòt na tùtuntunìn nilà ang kanya ng inilaglàg na batò at tinápay sa daàn.

Sinábi nang isà nyà ng kapatìd na, kung nàláman nya kung anò ang kanya ng ginawà` sa tinápay, ay binigyàn sána nya syà nang syà y manghingì`. Kanilà ng ikinalungkòt ang ipinakíta nila ng karamútan sa kanila ng kapatìd.

Hindí naláon at nàtagpuan nilà ang hiléra nang manga batò sa daàn. Itò y tinuntòn nila at nakaratìng sila sa kanila ng báhay, dalà nilà ang súpot nang kwaltà na kanila ng ibinigày pagdáka sa kanila ng magúlang. Silà y nangatwá at nangalungkòt dahilàn sa kanilà ng malì ng inásal sa manga anàk,--sila y natwá sapagkàt máy-roon sila ng ikabùbúhay sa maláo ng panahòn.

9. ISÀ NG PULÌS NA NAGASWÀNG-ASWÁNGAN.

Noò ng tagáraw nang taò ng míle-nobisyèntos-dòs, hábang ang manga hinòg na búnga nang káhoy ay nangakabiyábit sa manga sangà, lumagánap ang balíta sa boo ng báyan nang San-Antónyo na máy-roo ng aswàng na naglílibot sa báyan.

Ang manga táo-ng-San-Antónyo sa manga taò ng iyòn ay may paniniwála` sa manga núno`, aswàng, dwènde, at iba pà ng katatakutàn. Karamíhan sa kanilà y hindí nagkapálad na makapagáral, dátapwat, káhit na ganitò ang kalàgáyan nila, sila y manga táwo ng mababaìt, matahímik, at masisípag.

Ang manga báhay sa báya ng itò ay maliliìt at nayàyárì nang páwid at kawáyan. Máy-roon dì ng ila ng báhay na tablà. Karamíhan ay nàtàtayò sa malalakì ng bakúran, at ang dulúhan nang bakúran ay nàtàtamnàn nang manga púno-ng-káhoy na masasaràp ang búnga, gáya nang tsíko, súha`, santòl, mabúlo, manggà, at iba pà.

Kasalukúya ng nagkàkahinòg ang manga búnga-ng-káhuy na ytò nang lumagánap ang balíta na may-roòn nà ng ila ng gabì na nàmatáan nang ila ng babáe ang aswàng sa ibà t iba ng dulúhan. Ang manga báta at manga babáe ay siniglàn nang malakì ng tákot, kanyá pagkagàt nang dilìm ay agad-agàd silà ng nagsipanahímik sa loòb nang báhay. Karamíhan nang manga laláki ay nangatákot dìn, dátapwat máy-roo ng ila ng nagsipagsábi na sila y hindí natàtákot, sapagkàt hindí pa sila nakátagpo nang aswàng, at sa ganitò y hindí nila nàlàláman kung dápat katakútan ang aswàng.

Ang aswàng ay isa ng táo ng malakì ang kapangyaríhan. Nakapagìiba-t-ibà sya nang pangangatawàn. Kung mínsan ay may katawàn siya ng pára ng táo, dátapwat maitèm, kung mínsan siya y isa ng malakì ng áso o báboy. Sya y nangàngáin nang táo, lálù nà nang manga báta`. Dátapuwat ang lálo ng mahalagà nya ng pagkáin at sya rìn namàn nyà ng karanyúa ng kinàkáin ay ang báta ng hindí pa naipangánganàk at násàsa tiyàn pa lámang nang kanya ng inà. Kanyá ang manga buntìs na babáye sa báya ng yaòn ay lálo ng malakì ang tákot. Hindí nila pinatúlog ang kanila ng asáwa sa pagbabantày sa kanila ng tabì. Ang aswàng ay mahírap mápatay nang patalìm o barìl, sapagkàt máy-roon sya ng íisa lámang na lugàr na dápat màtamaàn o masugátan úpang sya y mápatày, at ang lugàr na ytò ay lihìm. Ang bágay lámang na kanya ng inìilágan ay ang báwang. Kanyá itò y malakì ng kagamitàn sa pagpapaláyas nang aswàng.

Dátapwat isà ng bágay na nakapagtátakà sa aswàng na iyòn ay ang kanyà ng inugáli ng pagtitirà sa manga dulúhan nang bakúran. Katakà-takà rìn ang bágay na manga dalága ang karamíhan nang nagsipagsábi ng nàmatáan nilà sa dulúhan sa itaàs nang súha` o iba pà ng púno-ng-káhoy ang aswàng na iyòn. Ila ng táo ng matalíno ay nagsábi ng ang bintàng nilà y isa ng magnanákaw at hindí aswàng ang pinagkàkatakutà ng iyòn.

Isa ng polìs na may hindí karanyúa ng tápang ay siya ng tumiktìk sa aswàng na itò sa dulúha ng bágo ng kinakitáan sa kanyà. Pagdilìm ay nároon na syà sa kanya ng kublíhan. Hindí nalaúnan at dumatìng ang aswàng, umakyàt sa isa púno-ng-súha`, at nárinig niya ng pumitàs nang marámi ng búnga. Itò y bumába` at umalìs, dátapwat sya y sinundàn nang pulìs hanggàng sa báhay na kanya ng pinasúkan.

Malakì ang nagìng pagkàgúlat nang polìs, nang díto nàmálas nya ng ang kápwa nya polìs nabàbálot nang maitìm na kúmot, at ang súpot na itìm na punò nang súha` ay kasalukúyan pa lámang niya ng inilálapàg.

Niyáyà nya sa munisípyo ang kápwa nya polìs, at doòn kinàbukásan ipinagsumbòng nyà sa presidènte. Ang polìs na nagaswang-aswángan ay nábilanggò dahilàn sa sála ng pagnanákaw.

10. ISÀ NG ASWÀNG NA NÁPATÀY.

Isà ng gabì sa isà ng báhay na pàngaserahàn nang ilà ng manga nagsìsipagáral sa báya-ng-Malólos ay nárinig ko ng isinalaysày nang isà ng matandà` na may gúlang na siyàm na pù ng taòn sa isà ng umpúkan ang sumúsunòd.

Noò ng sya y bágo ng táwu pa lámang ay sa búkid sya nagtítirà. Íilan lámang silà ng magkakápit-báhay. Isa ng áraw ay namatayàn ang isa nyà ng kápit-báhay. Sa pagsunòd sa isa ng matandà ng kaugaliàn ay dumalo syà sa kápit-báhay na may hápis.

Nang dumatìng sya doòn ay hindí nalaúnan at nàbalitáan nyà na may aswàng sa kanila ng lugàr. Syà ay may malakì at katutúbo ng gálit sa manga aswàng, kaniyá inakálà nya ng magbantày nang gabì ng iyòn.

Nang malálim nà ang gabì ay nanáog sya sa báhay at sa isa ng karitò ng dí maláyo sa báhay, doòn sya nahigà`. Kabilúgan nang bwàn nang gabi ng iyòn, kanyà malínaw ang pagkàkíta nya sa manga bágay sa palìgid-lígid. Walá sya ng nàmálas na màpaghìhinaláa ng isa ng aswàng, kanyá sya y natúlog.

Kinàháti-ng-gabihàn ay nágising syà at ang úna ng tinamaàn nang kanyà ng manga matà ay isà ng bágay na maitìm sa bubungàn nang báhay nang kinamatayàn. Ang maitìm na iyòn ay walá roon bágo sya natúlog, kaniyá nagbintang syà na iyòn ay ang aswàng na nàbalitáan nyà. Ang aswàng ay nangàngáin nang patày na táo, kanyà sinapantáhà nya na ang patày ang sadyá doòn nang aswàng na iyòn.

Pumanhìk sya sa báhay at dalà nyà ang isa ng gúlok. Ang manga táo y natùtúlog. Sa itaàs ay may-roon syà ng nàkíta ng isa ng bágay na nakalawìt mulá sa bubungàn nang báhay. Itò y gáya nang bitúka nang manòk. Humábà nang humába`, hanggàng sa ang dúlo y pumások sa bibìg nang patày. Ang patày ay nagtindìg sa kanyà ng kinàlàlagyàn pagkapások sa kanya ng bibìg nang bágay na iyòn.

Ang ginawá nang bágo ng táo ay lumápit siya sa nakatindìg na patày at sa pamamagítan nang dala nyà ng gúlok ay pinútol niya ang bágay na iyòn na pára ng bitúka nang manòk. Nang itò y mapútol ay may kumalabòg sa tabì nang báhay. Nanáog siya at doòn ay nàkíta nya ang patày na aswàng.

11. ANG MANGKUKÚLAM.

Sa ilà ng poòk sa Filipínas ay may lubòs na paniniwálà sa mangkukúlam ang manga táo. Áyon sa kanila ng paniwála` ang mangkukúlam ay isa ng táo ng may malakì ng kapangyaríhan at ang kapangyaríha ng itò y gáling sa dimóniyo o kayà y mána sa magúlang. Bágo màkamtàn ang kapangyaríha ng iyòn ang isà ay dápat múna ng makipagkayibígan at magsilbè sa dimóniyo. Dátapwat may ilan dì ng nanìniwála ng nàpùpúlot o naàágaw ang kapangyaríha ng iyòn sa gúbat o ilàng na lugàr na mahírap puntahàn at karanyúwa y pinagkàkatakutàn.

Ang kúlam ay siyà ng naàágaw, nàmàmána, o ibiníbigay nang dimóniyo, at iyò y sya ng pinanggàgalíngan nang kapangyaríhan nang nagmème-áre`. Ang hitsúra nang kúlam ay hindí parè-parého. Kung mìnsan ay isa ng batò o isa ng maníka ng maliìt at masamà` ang hitsúra. Kung madilìm ang kúlam na itò y nagníningnìng na pára ng alitaptàp, dátapwat ang ningnìng na itò y nawáwalà namàn pag inìbig nang kúlam. Ang kúlam at ang táo, káhit laláki o babáe, na nagàári sa kanyà ay hindí naghíhiwalày káhit isà ng sandalè` at káhit na sa pagpalígo` ay dinádala nang mangkukúlam ang kanya ng kúlam. Dáhil díto ang manga táo ng mapagsyásat, pag íbig nilà ng màpagkilála kung mangkukúlam ngà` o hindì` ang isa ng táo ng kanila ng pinaghìhinaláan, ay sinùsubúkan nila itò sa kanyà ng pagpalígo`. Kung hindí maíngat at walà ng hinálà ang mangkukúlam na syà y sinùsubúkan, kung mínsan ay nagkàkapálad ang nanùnúbok na màkíta nya ang kúlam.

Ang mangkukúlam ay may kapangyaríhan dì ng itágo` sa loòb nang kanyà ng katawàn ang kúlam, at hindi bihíra` ang manga táo ng nakàkíta nang mangkukúlam sa kanya ng pagkamatày. Sa kàhulì-hulíha ng sandalì`, bágo malagòt ang hiningà, inilúluwa nilà ang kúlam.

Itò y nangyàyári lámang kung áyaw ipamána nang mangkukúlam ang kanyà ng kúlam. Kung ipinamàmána namàn itò, malwat pà bágo mamatày ang mangkukúlam ay tinàtáwag na nyà ang kanyà ng íbig pamanáhan, at díto y líhim na líhim nya ng ibiníbigay ang kúlam.

Ang malakì ng kapangyaríhan nang mangkukúlam ay ginàgámit nya lában sa kanya ng manga kaáway, sa manga táo ng kanyà ng kinagàgalítan, o kayà y sa manga háyop nilà, kung siya nyà ng íbig panghigantihàn. Gayon dìn ginàgámit nya ang kanya ng kapangyaríhan sa pangbibíro` sa isa ng táo o háyop na kanya ng màkatwaàn.

Ang kanyà ng pinasàsakítan kadalasà y nagáanyo ng pára ng ulòl. Kung mínsan ang kanya ng kinùkúlam ay dumádaing na masakìt ang kanya ng buò ng katawàn, nagsísisigàw, at hindí màtahímik káhit isà ng sandalè`. Sa háyop namàn karanyúwa y ang bábuy na pinakamahalagà sa may ári`, ang kanya ng ibiníbigay na parúsa ay gáya nang sakìt na kólera, dátapuwat lálu ng mabagsìk káy sa ríto. Ang pagdumì nang háyop ay wala ng patìd, at pagkaraàn nang ilà ng óras, káhit na gáno katabà` ang háyop, ay nagíging butò t balàt. Ang táo ng nàkùkúlam nya ay malakàs kumáin, katimbàng nang dalawà katáo, at mapanghilìng nang masasaràp na pagkáin. Dáhil díto ang paniwála nang manga táo y kasálo ng kumàkáin nang máy sakit ang mangkukúlam na nagpàparúsa sa kanyà.

Ang mangkukúlam ay may kapangyaríha ng pumaloòb sa katawàn nang kanyà ng kinùkúlam. Itò y sya ng paniwála`, dátapuwat kung papáno ang paraàn nang pagpások nang mangkukúlam at kung saàn sya pumàpások sa katawàn nang kanya ng kinùkúlam ay walà ng nakààalàm. Ngúnit ang kanya ng nilàlabasàn ay ang hintutúro`. Ang bágay na itò ay malakì ng kabuluhàn úkol sa paggamòt sa nàkùkúlam at gayon dìn sa pagpaparúsa sa mangkukúlam.

Káhit na malakì ang kapangyaríhan nang mangkukúlam ay mayroon dìn sya ng kinatàtakútan, karanyúwa y ang manga táo ng malalakàs, matápang, at wala ng paniwálà sa kapangyaríhan nang mangkukúlam at iba pà ng pinagkàkatakutàn nang manga iba ng táo. Dáhil díto y hindí bihíra` na ang isà ng táo y pamagatà ng "médiko-ng-mangkukúlam" pagkaraàn nang úna o ikalawà nya ng pagpapagalìng nang táo sa sakìt na itò.

Mínsan ay nárinig ko ng magbalíta` ang isa ng táo ng nakàkíta nang panggagamòt nang táo ng nàkùkúlam. Ang táo ng itò y may isa ng kápit-báhay na may anàk na dalága. Sa dalága ng itò y marámi ng manglilígaw, at ang isà sa kanilà y pinaghìhinaláa ng mangkukúlam. Sa kasamaà-ng-pálad nitò ay nagìng isa syà sa manga hindí nátanggàp. Sa malakì nya ng gálit ay magkasunòd nya ng kinúlam ang babáye at laláki ng magkaìbígan.

Inúna nya ang babáye at ito namà y agàd na itináwag nang médiko-ng-mangkukúlam nang kanyà ng manga magúlang. Nang dumatìng ang médiko at nàkíta nya ang máy sakìt, ay sinábi nya ng nàkùkúlam ngà` ang babáye.

Sinábi nya sa manga táo doòn na hwàg paàaláman sa nàkùkúlam na syà y nàròroòn sa báhay. Pag itò y nàláman nang máy sakìt, ay màlàláman dìn nang mangkukúlam na nása loòb nang kanya ng katawàn, at makaáalis agàd ang mangkukúlam. Ang médiko y lumápit na hindí nàmaláyan nang babáye, at pagdáka y tinangnan nyà nang mahigpìt ang dalawà ng hintutúro` nang babáye. Itò y lálo ng inilakàs ang pagsigàw, at kuminìg na pára ng isa ng natàtákot.

Ang mangkukúlam, áyon sa paniwálà nang manga táo, ay sya ng nakàràramdàm nang ano mà ng pasákit na ibigày sa katawàn nang kanyà ng kinùkúlam hábang sya y násàsa loòb nang katawàn nitò. Gayon dìn, kung kausápin ang máy sakìt, ay siyà ang sumásagòt.

Dáhil díto y itinanòng pagdáka nang médiko: "Anò ang ginágawá mo ríto, salbáhe?"

Ang máy sakit ay hindí kumibò`, dátapwat nagpílit na magkawalà`. Ang ipinakíta nya ng lakàs ay hindí karanyúwa ng lakàs nang babáye.

Dátapuwat hindí sya pinawalàn nang médiko, at itò y tumanòng na mulì`: "Anò ang ginágawá mo ríto? Bákit ka naparíto? Pag hindí ka sumagòt, ay pahìhirápan kità."

Ang babáye ay nagmàmakaáwa ng sumagòt: "Walá po`, hindí na po` úulè`, pawalan pò` ninyo akò, at akò y nahìhirápan nà."

"Pawalàn kità?" itinanòng agàd nang médiko, "Mangákù ka múna sa ákin na hindí ka na bábalik."

"Hindí na pò` akò bábalik," ang sagòt nang babáye.

"Pag nàhúle kità ulè` díto, ay pàpatayìn kità. Hwag kà ng salbáhe. Tumahímik ka sa iyò ng báhay."

"Ó po`, ó po`, hindí na pò` akò bábalik. Pawalàn na pò ninyo akò!"

Hábang ang sàlitáa ng itò y nangyàyári ang babáye ay nagpìpílit na magkawalà`, íbig nya ng mabitíwan nang médiko ang kanya ng hintutúro`. Pagkapangáko nang babáye ay binitíwan nang médiko ang dalawà nya ng hintutúro`. Ang mukhá nang babáye na dáti ay nagpàpakilála nang malakì ng paghihírap ngayò y nàhúsay, at sya y pára ng gága na pinagsa-ulàn nang pagiísip. Sya ay tumahímik, pinútol ang pagsisigàw, at nàkaúsap nang matwìd.

Ang laláki namàn ay nàtìtirà sa isa ng báya ng malápit. Nang sya y kinùkúlam nà ay itináwag sya nang manggagámot nang kanya ng kapatìd na laláke. Sa kalakhàn nang gálit nang kapatìd na ytò ay sya nyà ng tináwag ang manggagamòt na mabagsìk at malupìt sa pagtaráto nya sa mangà mangkukúlam.

Líhim na dumatìng ang manggagámot sa báhay nang máy sakìt. Mulá sa kanya ng kublíhan ay piního múna nya kung ang mangkukúlam ay násàsa katawàn ngà` nang máy sakìt. Itò y nàpagkìkilála sa pagsisigàw, pagkílos, at pananalità ng hindí tulà-tulà` nang máy sakìt. Ang manggagamòt ay nagpatalìm nang isà ng gúlok at pagkatápos ay maligsì sya ng tumakbò sa tabì nang máy sakìt. Tinangnan nyà ang dalawà ng hintutúro nitò, dinaganàn nya ang katawàn, at tinagá nya ng makáilan ang mukhá nang máy sakìt. Itò y nagsisigàw at nagkawalà`, dátapwat nang makawalá sya y may manga súgat na ang kanyà ng mukhà` at ang dugò y umàágos na wala ng patìd. Walà ng kibú sya iníwan nang manggagamòt. Hinánap nitò ang kapatìd nang sugatàn at kanya ng sinábi na hwag pansinìn ang manga súgat nang kanya ng kapatìd, at kinàbukása y mawáwala` iyòn at màlìlípat sa mangkukúlam, sapagkàt dinatnàn nya itò sa katawàn nang kanyà ng kapatìd. Kinàbukásan ay pinarunàn nang médiko ang kanya ng ginamòt nang patalìm, at malakì ang tuwá nya nang itò y màkíta nya ng mahúsay at wala ng bakas-súgat sa mukhà`. Pagkaraàn nang ila ng áraw nàbalitáan nilà na isa ng mangkukúlam sa kápit-báyan nilà ay malubhà` ang lagày dahilàn sa pagdudugò ng hindí maampàt nang manga súgat nya sa mukhà`.

Máy-roon dìn namà ng mangkukúlam na maligsì at hindí na paaábot sa manggagamòt. Ang manggagamòt namàn ay kinàkayilánga ng bihása` at maligsì. Ang káhit síno y maàári ng gumamòt sa isà ng nàkùkúlam, yámang walá namà ng ibà ng panggamòt kung hindì` ang pagpapahìrap sa katawàn nang nàkùkúlam. Dátapuwat malakì ang pangánib, sapagkàt, kung hindí maligsì, dahilàn sa kawalàn nang sánay, ang gumágamòt, maàári ng makawalà` ang mangkukúlam. Kung magkágayo y ang nàkùkúlam mìsmo ang maghìhírap dahilàn sa parúsa. Mínsan ay máy nàbalíta ng nangyári na gáya nitò ng sumúsunòd.

Ang isà sa dalawà ng magkapatìd na laláki ay kinúlam nang kanya ng karibàl sa paglígaw. Walà ng màtáwag na médiko-ng-mangkukúlam. Sa malakì ng áwà sa kanyà nang kanya ng kúya ay tinalagà nitò ng gamutìn sya káhit na walá sya ng pagkasánay. Hindí ngá sya sanày, dátapwat madalàs nya ng nàpakinggàn sa manga manggagamòt ang paraàn nang paggamòt. Isa ng hápon, nang inakálà nya ng nása loòb na namàn nang katawàn nang kanyà ng kapatìd ang mangkukúlam, ay sinunggabàn nya agàd ang isa ng gúlok at pagkálapit nyà sa kanya ng kapatìd ay tinagá nya itò nang walà ng tuòs. Kinàbukásan sa lugàr nang màkíta nya ng magalìng at wala ng súgat ang kanyà ng kapatìd itò y bangkày na lámang. Ang mangkukúlam ay nakawalà`.

12. ANG LARO NG SÍPA` SA FILIPÍNAS.

Ang laro ng sípà sa Estádos-Unídos at sa Filipínas ay lubhà ng malakì ang pagkakáibà. Sa lugàr nang dalawà ng pangkàt na nagtàtálo ang nagsìsipaglarò` na gáya nang fùtbol, sa sípà ay isà ng pangkàt lámang ang naglálarò`. Sa sípà ang hangàd nang nagsìsipaglarò ay hindí ang talúnin ang isa ng kaáway, dátapuwat ang huwàg bayáa ng lumagpàk sa lúpà ang bóla o sípa`.

Ang bóla ng gámit ay malakì ng malaki rìn ang kaibhàn. Itò y nayàyárì nang yantòk na tinilàd at nilála ng pabilòg. Walà ng lamàn ang loòb, at ang manga matà nang sulihiyà ay malalakè. Dáhil díto ay magaàn ang sípa`, hindí gáya nang bòla ng gámit sa bèsbol.

Mulá sa dalawà hanggàng sa dalawà ng pù` ang bílang nang nagsìsipaglarò`. Kung silà ay marámi ang áyos ay pabilòg. Úpang umpisahàn ang paglalarò` isà sa manga kasále ay ihiníhitsà ang sípa na paitaàs at patúngo sa isà sa manga nagsìsipaglarò`, karanyúwa y sa isà ng katapàt nyà. Ang táo ng hinitsahàn nang sípa` ay ipinabábalik itò sa naghágis sa kanyà, hindí nang kanya ng kamày, dátapwat nang kanya ng paà.

Kung ang manga nagsìsipaglarò ay marurúnong, napapúpunta nilà ang pelóta sa káhit na síno sa manga kasále, kayà t báwat isà sa kanilà ay nakaabàng at naghíhintay nang pagdatìng nang sípa`. Ang báwat isà ay nagìíngat na hwàg bayáa ng lumagpàk sa lúpa ang pelóta. Kadalasàn ang manga nagsísipaglarò ay nagpàpakíta nang sarì-sári ng áyus nang pagsípa`. Ang manga magandà ng pagbabaluktòt nang paà sa harapàn o likuràn, ang maligsì at magaà ng lundàg, ang banáyad at magaà ng pagsípà sa pelóta, at ang pagpapadalà nang sípà sa káhit na alì ng bandà ay manga bágay na nagpàpagandà sa laro ng sípa`. Hindi rìn bihíra na ang balíkat, ang síko, ang túhod, o ang kamày ay sya ng ginàgámit sa pagpapabalìk nang pelóta.

Papáno ang pagkakatalò sa larò ng itò? Itò y maàári lámang sa pagpapàtagálan nang hindí paglagpàk nang sípà sa lúpa`.

Kung halimbáwa y íbig makipaglában nang isa ng pangkàt nang manga màninípa o sipéros sa ybà ng pangkàt, ang úna y manghàhámon sa alin mà ng pangkàt na kanila ng màpíle`. Kung itò y tanggapìn, ang áraw, óras, at lugàr nang paglalarò ay agad nà ng nàbàbalíta sa manga pàhayagàn.

Sa óras nang paglalarò` ay hindí íilan lámang na líbo ng táo ang nagsísipanoòd. Ang manghahámun karanyúwa y umùúpa nang isa ng bànda-ng-músika at tinùtugtugàn ang báwat pangkàt sa kanilà ng paglalarò`. Karanyúwa y dalawà ng bànda ang músika, sapagkàt, kung ang hinámon ay may kauntì ng gílas, ay íbig dìn namàn nilà ng ipakíta, at dáhil díto y nagdádala silà nang saríle nilà ng bànda nang músika.

Pagkaraàn nang larò` ang hukòm ay syà ng nagpàpaháyag sa manga nanúnoòd kung alì ng pangkàt ang nanálo. Pagkárinig nilà nang paháyag nang hukòm ay agad-agàd inùumpisahàn ang pagisìgáwan at manga pagpúri sa nanálo ng pangkàt. Ang mànanalò ng pangkàt at ang kanila ng manga kaybígan magkakasáma ng tinùtugtugàn nang kanila ng bànda nang músika ay agàd-agàd na nagpàpaséyo sa manga lugàr na malápit sa kanilà ng pinaglaruàn. Kinàbukásan ang lahàt nang nangyári ay nàkìkíta sa manga pàhayagàn.

Ang ganitò ng manga paglalarò nang sípa ay hindí karanyúwan sa manga báya ng maliliìt sa provìnsiya, dátapuwat sa malalakì lámang na báyan, gáya nang Mayníla` at iba pà.

13. ANG KÚRA NG SI PATÚPAT.

Sa báya-ng-San-Migèl ay máy-roo ng nagtirà ng isa ng táo noò ng manga hulì ng áraw nang panahòn nang Kastìla`. Ang táo ng itò y nagáral at sa kanya ng katalinúhan ay nàintindihan nyà ang manga masamà ng palákad nang manga kúra na sya ng manga maliliìt na háre sa kanila ng bayàn-bayàn.

Sa San-Migèl ang kúra ng nàdistíno ay isa ng mabagsìk at maínit ang úlo. Ang táwag sa kanyà nang manga táo ay "si Patúpat."

Isa ng linggo ang táwu ng nábanggìt sa itaàs nitò ay naparoòn sa simbáhan úpang makinìg nang sèrmon nang páre`. Sapagkàt ang pári ng itò ay nagakála ng manga walà ng pinagarálan ang kanyà ng sinèsèrmunan ay hindí sya nagpílit na makapagsalità ng matwìd nang Tagálog. Ang kanya ng pananalità` ay walà ng púno t dúlo, at halù-hálo ng pára ng kalámay. Gayon dìn ang kanya ng isinèsèrmun ay hindí nàìibà sa infiyèrno, purgatóriyo, manga salbáhi ng táo-ng-báyan, at katapusàn nang mundò.

Nang ang sèrmon nya ay nagumpisa nà, pumások sa simbáhan ang áti ng kaybíga ng si Pransìsko.

Gáya nang karanyúwan inumpisahàn nang kúra ang kanya ng sèrmon sa ganitò ng pananalità`: "Manà kapatìr-konkristyános!"

May ápat na pu ng taòn na sya sa lúpa ng Katagalúgan, ay hindí pa nya nàtutúha ng sabíhi ng matwìd ang "Mangà kapatìd-Kongkristyános."

Si Pransìsko ay nàtàtayú sa isa ng lugàr na malápit sa pùlpito, pinakinggàn nya ng mabúte ang sèrmon na noò y wala ng ibà kung hindí ang makàlìlíbo nà ng inúlit nang pári ng itò, at iyò y úkul sa manga hírap sa infiyèrno at purgatóriyo at pagtutúlus nang kandíla` at pagbibigày nang kwàlta sa simbáhan úpang màligtasàn ang manga hírap na iyòn. Si Pransìsko ay siniglàn nang malakì ng gálit, sapagkàt nàpagkilála nya na nilòlóko nang páre ang kanyà ng manga táo, at walá sya ng ibà ng pákay kung hindí ang takútin lámang ang manga namàmáyan úpang kanilà ng payamánin ang simbáhan at manga kúra.

Pagkaraàn nang sèrmon ay hindí umwé si Kíko na gáya nang karanyúwan, dátapuwat hinantày nya ng matápus ang mísa. Pagkaraàn nitò y nagpáiwan syà sa simbáhan. Kumúha sya nang manga papèl at sumúlat sya sa páre nang ganitò:

"Ámong, nárinìg ko pò` ang inyu ng sèrmon kanína ng umága. Nàpagkìkilála ko na kayò y nanìniwála ng may infiyèrno at may purgatóriyo. Akò y walà ng paniwála díto. Sa linggo ng dárating, kung íbig mo, prubahàn mo sa iyo ng sèrmon sa manga táo na máy-roo ng infyèrno at purgatóriyo. Pagkatápos pùprubahàn kò namàn sa kanilà na walà ng infiyèrno ni purgatóriyo. Kung ikàw ang paniwaláan nang manga táo hindí báli ng ipabítay mo akò dahilàn sa áki ng pagkatálo at hindí paniniwála`. Dátapuwat, kung akò y manálo ang hiníhiling ko lámang sa iyò ay pabayaàn mo akò ng makapagsábi sa madlà` na walà ng infyèrno ni purgatóryo."

Ang ilà ng kópya nang súlat na ytò ay idinikìt nya sa manga padèr nang simbáhan at ang isà y ipinaabòt nya sa kúra.

Nang itò y màbása ni Patúpat sumubò ang kanya ng dugò`, at walà ng pagkàsyahàn ang kanya ng gálit. Ipinatáwag nya ang manga gwàrdya-sibìl, at sa gabi dìn nang linggò ng iyòn ay pinapanhikàn at pinahanápan nya ang manga bahày-bahày sa boo ng báyan, úpang hulíhin si Kíko`. Dátapuwat si Kíko ay hindí nila nàhúle. Nang hápon dì ng iyòn ay ibinalíta ni Kíko sa ilàn nya ng matálik na kaybígan ang kanyà ng ginawà`, at silà y nangàpamanghà`. Itinanòng nilà kung bákit niya ginawá iyòn at kung hindí nya napagkùkúro ang mangyàyári sa kanyà.

Ang isà sa kanilà y nagsábi nang ganitò: "Magbalòt ka nà nang damìt, at umalìs ka ngayon dìn, kung hindí mo gustò ng màhúli ka nang manga sundálo ni Patúpat at maipabarìl ka kinàbukásan."

Si Kíko ay áyaw sumunòd sa kanyà ng páyo, sapagkàt inakálà nya ng tàtanggapìn ni Patúpat ang kanya ng hámon tungkòl sa pagpapakilála sa manga táo na walà ng infiyèrno ni purgatóriyo at ang manga itò y panghúle lámang nang manga páre nang kwàlta. Kanyá sya y nagpaábot nang gabì sa báhay nang isa nyà ng kaybígan.